فوتو: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان
جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى.
12 تاراۋ. ورال وقيعالارىنىڭ ساباقتارى
13 تاراۋ. قازاقتار ٶز مەملەكەتٸن قالاي باسقارۋى كەرەك
سوڭعى سٶز ورنىنا
ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل 10,11 تاراۋ
12 تاراۋ. ورال وقيعالارىنىڭ ساباقتارى
ورال كازاكتارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ دە, قازاق پاتريوتتارى دا سول كەزدەگٸ تەكەتٸرەستٸڭ شىعۋ سەبەپتەرٸنە قاتىستى بٷگٸندە دە ٶز ۇستانىمىنان تايماعان. «ازاتتىقتار» كازاكتاردىڭ استىرتىن قاستاندىق دايىنداعانىنا سەنٸمدٸ, ال كازاكتاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ استىرتىن ەشتەڭە جوسپارلاماعىنىن ايتۋدا. ارادا ونداعان جىلدار ٶتسە دە بۇل تٷيٸن شەشٸلمەي تۇر. سونىمەن قاتار 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنا قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ تاراپىنان دا, رەسپۋبليكا پارلامەنتٸ تاراپىنان دا رەسمي باعا بەرٸلگەن جوق, قانداي دا بولسىن بٸر عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزٸلگەن جوق.
كەيٸنگٸ سەپاراتيزمنٸڭ كٶرٸنٸستەرٸ بايقالعان كەزدە قازاقستان باسشىلىعى مەسەلەنٸ ودان ەرٸ تۇڭعيىققا جٸبەرٸپ وتىردى. كٶرٸنٸس تاپقان سەپاراتيزمگە استانا قانشالىقتى كەڭٸنەن قاراپ وتىر, وسى قۇبىلىستاردىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ انىقتالدى ما, ول سەبەپتەر جويىلدى ما, ول جاعى بٸزگە بەلگٸسٸز. اۆتوريتارلىق قۇرىلىمدا ارنايى قىزمەتتەر كەيبٸر قۇپييالىق تەوريياسىن ەدەيٸ اسىرا كٶرسەتۋگە, ماراپات پەن پوگونداعى جۇلدىزشالار ٷشٸن جالعان وقيعالارعا, ارنايى ارانداتۋلارعا ٶزدەرٸ مٷددەلٸ بولاتىنى دا بار. دەگەنمەن, بۇل جاعدايلاردىڭ ٶزٸندە دە بولاشاق ىقتيمال سەپاراتيزمنٸڭ نەمەسە تەرريتورييا بٶلٸگٸن اننەكسييالاۋدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك اسپەكتٸلەرٸن ەسكەرمەۋگە بولمايدى.
نازار اۋدارساڭىز, 1991 جىلى قىركٷيەكتە قازاق جەرٸندە, ورال قالاسىندا بولعان وقيعادان كەيٸن رەسەي يمپەرييالىق ۇرانىنان باس تارتۋدى ويلاعان جوق. 1991 جىلدىڭ 7-10 قاراشاسىندا ستاۆروپولدە كازاك وداعىنىڭ ەكٸنشٸ ٷلكەن شەڭبەرٸ ٶتتٸ. كازاكتار سەزٸ سولتٷستٸك قازاقستاننىڭ, وڭتٷستٸك وسەتييانىڭ جەنە باسقا دا «بايىرعى ورىس ايماقتارىنىڭ» رەسەيگە قوسىلۋى تۋرالى ايتتى جەنە رەسەي قۇرامىندا كازاك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋىن قولدادى.
1994 جىلعا قاراي قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن وبلىستارىندا كازاك ۇيىمدارى قۇرىلعان بولاتىن, بۇل ۇيىمدار بٸر-بٸرٸمەن جەنە رەسەيدەگٸ كازاك ۇيىمدارىمەن تىعىز بايلانىستا بولدى.
سول 1994 جىلى سٸبٸر كازاكتارىنىڭ شەڭبەرٸ ٶتۋٸ جوسپارلانعان كٶكشەتاۋ قالاسىنا وڭشىل باعىتتاعى ورىس جازۋشىسى ەدۋارد ليمونوۆ باستاعان ورىس ۇلتشىلدارىنىڭ دەسانتى كەلدٸ. ليمونوۆ ٶز ەستەلٸگٸندە جازعانداي, سول جيىندا جەرگٸلٸكتٸ كازاكتار «قازاقستان تەرريتوريياسىنداعى كازاك جەرلەرٸ مەرتەبەسٸ» تۋرالى مەسەلە كٶتەرۋگە تيٸس بولاتىن. وڭتٷستٸك-سٸبٸر رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن اۆتونومييا قۇرۋ تۋرالى جارييالانىپ, ونىڭ قۇرامىنا قازاقستاننىڭ كٶكشەتاۋ, پاۆلودار جەنە سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارى كٸرۋٸ كەرەك ەدٸ.
بٸراق, ليمونوۆ مىسقىلداي بىلاي دەپ جازعان, كٶكشەتاۋعا كەلگەن ولار جەرگٸلٸكتٸ اتامانداردىڭ رۋحسىز تٷرلەرٸن كٶردٸ, قازاقستان ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ (ۇقك) اگەنتتەرٸ ورىس ۇلتشىلدارى دەسانتىن مۇرنىنان جەتەكتەپ جٷردٸ. «قۇر قول قايتپاس ٷشٸن», بولماي قالعان تٶڭكەرٸس دەلەگاتسيياسى رەسەيلٸك ەسكەري گارنيزوندى كٶرۋ ٷشٸن ارى قاراي تەجٸكستانعا اتتانادى. جولشىباي الماتىعا توقتاعان ولار سول ۋاقىتتا مەملەكەتتٸك پرەسسادا ٸستەگەن جەرگٸلٸكتٸ جۋرناليستٸڭ ٷيٸندە تٷنەپ شىققان. ياعني, 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنان كەيٸن دە ورىس ەميسسارلارى قازاقستاندى ەركٸن ارالاپ جٷردٸ.
قازاقستان بيلٸگٸ ورال وقيعالارىنان قورىتىندى شىعارسا, بۇلاي بولماۋى كەرەك ەدٸ. بٸراق, رەسمي تٷردە مۇنداي قورىتىندى جاسالعان جوق. تەك ارنايى پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا دەڭگەيٸندە تەكسەرۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ, الايدا ول كوميسسييانىڭ قورىتىندى قۇجاتى بەيرەسمي تٷردە جارييالاندى. پارلامەنت ٶز تەكسەرۋٸن جٷرگٸزگەن جوق جەنە پارلامەنتتە پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا قورىتىندىسى تىڭدالعان جوق. «400 جىلدىق مەرەيتويدى» ۇيىمداستىرعاندارعا نەمەسە قازاق ۇلتشىل-پاتريوتتىق ۇيىمدارىنا قارسى قىلمىستىق نەمەسە ەكٸمشٸلٸك ايىپ تاعىلار بولسا, ول دا رەزونانس تۋدىرار ەدٸ, بيلٸك بۇل جەردە دە تەزدەتٸپ مەسەلەنٸ جاۋىپ تاستادى.
پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا تٶراعاسى, سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ قۇجات كٶلەمٸ تىم ٷلكەندٸگٸن العا تارتىپ, «1991 جىلعى ورال وقيعالارى تۋرالى انىقتاماعا» قول قويۋدان باس تارتادى. ايتپاقشى, «انىقتامادا» رەسەي تاراپىنان ەسكەري قاۋٸپ تٶنگەنٸ تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان ەدٸ. بۇل ەپيزود ول كەزدە اۋىزشا تالقىلاندى, پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا ونى قاراۋسىز قالدىردى, دەلەلدەگەن دە جوق, سونىمەن بٸرگە جوققا دا شىعارعان جوق. كٸتاپ اۆتورىمەن ەڭگٸمەلەسكەن سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ «ماكاشوۆ تانكٸلەرٸنە قاتىستى» سول 91-شٸ جىلدىڭ قىركٷيەگٸندەگٸ ويىندا ەكەنٸن بٸلدٸردٸ:
- قازاقستان شەكاراسىندا تانك ديۆيزيياسى تۇرعانى تۋرالى كٶپ ەڭگٸمە ايتىلدى. ماعان بۇل تولىقتاي انىق ەمەس. بۇل بوريس ەلتسين مەن ميحايل گورباچەۆتىڭ بيلٸككە تالاسقان دٷربەلەڭ كەزٸ ەدٸ عوي. كرەملدە قازاقستان تەرريتوريياسىن اننەكسييالاۋ تۋرالى ەلدەقانداي ستراتەگييا بولدى دەپ ويلامايمىن. كەيبٸر كٷشتەر كازاكتاردىڭ جاۋىنگەرلٸك كٶڭٸل-كٷيٸن قوزدىرىپ وتىرعانى تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ, تٷرلٸ ٷندەۋلەر دە بولدى. ەگەر قاقتىعىس بولىپ, جاعداي باقىلاۋدان شىعىپ كەتكەندە, كازاكتاردىڭ ول مەملەكەتتەن كٶمەك سۇرايتىنى انىق ەدٸ. ونداي جاعدايدا مەسكەۋدەگٸ ورتالىق بيلٸكتٸڭ قالاي قيمىلدايتىنىن بولجاۋ قيىن. ەڭ باستىسى, حالىق بٸرلٸگٸنٸڭ, «ازات» قوزعالىسى جەتەكشٸلەرٸنٸڭ پرينتسيپتٸ بەرٸك ۇستاعانى ارقاسىندا جاعدايدىڭ شيەلەنٸسۋٸنە جول بەرٸلگەن جوق.
سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ 1992 جىلى پرەزيدەنتتٸك كوميسسيياداعى جۇمىسىنان كەيٸن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اينالاسىندا كٶپ كٸدٸرگەن جوق. سول جىلى قوعامدىق جۇمىسقا اۋىستى, «ەلٸم-اي» قورىن قۇردى, بٸرنەشە رەت قازاقستان پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى بولدى. قازٸر نازارباەۆتىڭ بيلٸگٸنە قاتىستى سىني ۇستانىمدا.
1991 جىلعى ورال وقيعالارىن زەرتتەۋشٸ نۇرلىباي سيسەنباي ٶزٸنٸڭ «ازات» ازاتتىق جولىندا» كٸتابىندا بۇل وقيعالاردىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن تاريحي باعاسىن الماعانىن جازادى. زەرتتەۋشٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸ اراسىنان العاشقى بولىپ وقيعاعا 10 جىل تولعان 2001 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا جوعارى باعا بەرگەن ورال وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قىرىمبەك كٶشەرباەۆ بولدى.
«سەگٸز عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا قازاق ەلدٸك پەن ەرلٸكتٸ دە, بوداندىق پەن بوداۋلىقتى دا باسىنان كەشٸردٸ. سوڭعى ەكٸ عاسىر ٸشٸندە قازاق حالقى بوستاندىق جولىندا 300-دەن اسا شەرۋ جاساسا, كەشەگٸ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعالارى قازاقتىڭ ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى كٷرەسٸ بولدى. بٸز جەلتوقساننىڭ قاسىنا ورال قالاسىندا بولعان 1991 جىلعى قىركٷيەك وقيعاسىن دا قويار ەدٸك. سەبەبٸ, ول ەلٸمٸز بەن جەرٸمٸزدٸڭ, ۇلتىمىز بەن ۇلىسىمىزدىڭ نامىسىن اياق استى ەتپەۋ جولىندا جاسالعان اق تٸلەۋلٸ قوزعالىس بولاتىن».
تٸپتٸ اسىرا سٸلتەپ ايتىلعان, نەمەسە بەيتاراپ پٸكٸردٸ ۇستانعان, بولماسا تەرٸس كٶزقاراستاعى بولسىن ٶزگە رەسمي تۇلعالاردىڭ اۋزىنان وسىنداي سٶزدٸ ەستۋ قيىن. 1990 جىلداردىڭ باسىنداعى جوعارعى مەملەكەتتٸك شەنەۋنٸكتەر ورال وقيعالارى تۋرالى ايتقاندى ۇناتا بەرمەيدٸ, ولاردىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن مەمۋارلارىنان قىركٷيەكتەگٸ تٶڭكەرٸس جايلى ەشتەڭە تابا المايسىز. بىلايشا ايتقاندا, «الماتى» ورال وقيعاسى كەزٸندە ۇيىقتاپ جاتتى.
ورال قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسٸنٸڭ 1980-1990 جىلدارى دەپۋتاتى بولعان, سول كەزدەگٸ جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى (تەتس) ەنەرگەتيكالىق كەسٸپورنى ديرەكتورى پەتر سۆويك تە ورال وقيعالارى ساحناسىندا كٶزگە تٷسكەن ەدٸ, كەيٸن پارلامەنت دەپۋتاتى, تانىمال ساياساتكەر بولدى. ول بيلٸك جاعىنداعى, وپپوزيتسييالىق جەنە جالعان وپپوزيتسييالىق قۇرىلىمدار قىزمەتٸنە ارالاستى. ول دا 1991 جىلى قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنە ەشقانداي قاۋٸپ تٶنگەن جوق دەگەن ۇستانىمدا. 2016 جىلى «ازاتتىق» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا پەتر سۆويك: «ٸشكٸ ينتريگا ونىڭ اينالاسىنداعى ينتريگادان ەلدەقايدا از بولدى. بۇل مەنٸڭ سىرت كٶز رەتٸندەگٸ پٸكٸرٸم, قانداي دا بٸر كازاك جيىندارىنا مەن قاتىسقان جوقپىن. بٸراق, مەنٸڭشە, وندا بەرٸ تىنىش تا بەيبٸت ٶتۋٸ تيٸس بولاتىن», - دەدٸ.
كٸتاپ اۆتورىمەن ەڭگٸمەسٸندە ورال كازاكتارىنىڭ قازٸرگٸ جەتەكشٸسٸ ۆياچەسلاۆ سولوديلوۆ سول 1991 جىلى ٶز قاۋىمداستىعىندا ەشقانداي ارام پيعىل بولماعانىن ايتادى. كازاك گەنەرالى سولوديلوۆ قازاقستاننىڭ شەكاراسىندا ماكاشوۆتىڭ تانكپەن جاساقتالعان ەسكەرٸ دايىن تۇردى دەگەن پٸكٸرلەرمەن دە كەلٸسپەيتٸندٸگٸن جەتكٸزدٸ. بٷگٸنگٸ رەسەي تاراپىنان تٶنگەن ەسكەري قاۋٸپ تۋرالى ەڭگٸمەلەرگە قاتىستى سولوديلوۆ بٸرجاقتى پٸكٸردە:
- رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعىداي جاعداي بۇل جەردە ەشقاشان بولمايدى. رەسەي ەشقاشان بٸزگە كٸرمەيدٸ. رەسەيگە بارعاندا كازاكتار مەنەن قازاقتار بٸزگە قىسىم جاساماي ما, دەپ سۇرايدى. مەن ٷنەمٸ بەكەر ولاي ويلايتىنىن ايتامىن. مەن نە ويلاسام, سونى ايتامىن. ەلبەتتە, كەيبٸر مەسەلەلەر مەن كەمشٸلٸكتەر بار, ونسىز بولمايدى. بٸراق, جالپى العاندا, ورال جەرٸندە بٸز بەرٸمٸز تاتۋ تۇرىپ جاتىرمىز.
ۆياچەسلاۆ سولوديلوۆپەن ورالدىق كازاكتاردىڭ بٷگٸنٸ تۋرالى دا ەڭگٸمەلەستٸك. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸنگٸ 30 جىل ٸشٸندە قازاقستاندا كٶپ نەرسە ٶزگەردٸ, ميلليونداعان ەتنيكالىق ورىستار, ميلليونعا جۋىق ەتنيكالىق نەمٸستەر, ستالين كەزٸندە دەپورتاتسيياعا ۇشىراعان سلاۆيان جەنە باسقا دا حالىقتار ٶكٸلدەرٸ, حرۋششەۆ كەزٸندە كٶشٸرٸلگەن تىڭ يگەرۋشٸلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەلدەن كەتتٸ. ولاردىڭ ورنىنا 1990 جىلدارى اۋىلشارۋاشىلىعى ويسىراعان اۋىلداردان ميلليونداعان قازاق كٶشٸپ كەلدٸ.
قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا جەنە جالپى ەل بويىنشا قازاقتار نەگٸزگٸ تۇرعىنداردىڭ باسىم بٶلٸگٸن قۇرايدى. ەلدٸ مەكەندەر مەن كٶشە اتاۋلارى ٶزگەرۋدە, بارلىق جەردە نەگٸزٸنەن قازاقشا سٶيلەسۋدە. ورال كازاكتارىندا قازٸر تٸل مەسەلەسٸ بار, ولار قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ, ونى وقۋ ەدٸستەمەلٸك جاعىنان قيىن, جۇمىستان قىسقارتۋ مەسەلەسٸ ونسىز دا كٶپ, سوندىقتان كٶپشٸلٸگٸ رەسەيگە كٶشٸپ جاتىر, - دەدٸ اتامان سولوديلوۆ.
- بۇل ٷلكەن مەسەلە, حالىقتىڭ كٶبٸ كەتٸپ قالدى, كەتۋگە جينالىپ وتىرعاندار دا كٶپ. ولار وسىندا وقىدى, وسىندا بٸلٸم الدى عوي, ولار سول بٸلٸمدەرٸن وسى جەردە قولدانۋى كەرەك ەدٸ عوي. بٸرٸنشٸ سەبەپ – بۇل تٸل. كٶپشٸلٸكتەن تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك بارىن ەستيمٸن. بٸزدە حالىق اسسامبلەياسىندا تەگٸن قازاق تٸلٸ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلدى, كٶبٸ سوندا بارىپ جٷر, مەن 70 جاستامىن, كەيبٸرەۋٸ ماعان كٷلەدٸ, بٸراق مەن دە سوندا بارامىن. كەڭەس كەزٸندە ورالدا نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸ بولدى عوي. الايدا بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز, كازاكتار بەرٸ قازاق تٸلٸن بٸلدٸ, قاتىناستا بولدى, ساۋدا جاسادى.
ايتپاقشى, اتامان سولوديلوۆتىڭ كەنجە ۇلى دا قازاقستاننان كەتٸپ قالعان ەكەن. «ۇلىم ول جاقتا بالالارىمدى ۋايىمدامايمىن, دەيدٸ. ٶز باسىم كەتپەيمٸن, جاس بولسام دا كەتپەس ەدٸم, ورال – ەرەكشە جەر», - دەيدٸ اتامان.
ەتنيكالىق ورىستاردىڭ قازاقتىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنە سٸڭۋٸ ٷشٸن تٷرلٸ سٶزدٸكتەر شىقسا, قازاق تٸلٸنە ٷيرەنٸسۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك تەلەكانال تەۋلٸگٸنە 24 ساعات قازاق تٸلٸندە جٷرسە دەگەن تٸلەكتەرٸن ايتتى ۆياچەسلاۆ سولوديلوۆ. «بٸزگە اۆتوبۋسپەن نەمەسە تاكسيمەن قاتىنامايتىنداي, «قازاق تٸلٸ» كۋرستارى قول سوزىم جەردە بولۋى كەرەك. قوعامدىق جيىنداردا سينحروندى اۋدارما جوق, بٸزدٸڭ اسسامبلەيادا قازاق تٸلٸندە سٶز سٶيلەنسە, بارلىعى بٸردەي تٷسٸنە بەرمەيدٸ».
ورالداعى ورىستاردى دا سول قازاقتار سيياقتى ەكونوميكالىق مەسەلەلەر الاڭداتادى. «مەملەكەتتٸك مەكەمەگە جۇمىسقا ورنالاسۋ ٶتە قيىن – مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مٸندەتتٸ تٷردە بٸلۋ كەرەك, ورىستٸلدٸلەردٸڭ كٶبٸ ونى بٸلمەيدٸ. زاۋىتتارداعى جۇمىس ورىندارى قىسقارتىلعان, تەك كەسٸپپەن اينالىسۋ عانا قالدى. كەسٸپپەن اينالىسۋعا بولادى, كٶبٸ اينالىسىپ تا جٷر, بٸراق وعان ٷلكەن قارجى, اينالىمدى كاپيتال كەرەك. بٸز تەۋەلسٸز بولساق, بەرٸن قىتايدان تاسىماي, بەرٸن ٶزٸمٸز ٸستەۋٸمٸز كەرەك», - دەگەن سولوديلوۆ وسى ارادا سٶزٸن ەرٸ جالعادى: «قازاقستان رەسەيدەن ەمەس قىتايدان قورقۋ كەرەك, ولار ورال ٶزەنٸ جەنە ونىڭ سول جاق جاعالاۋىنا دەيٸنگٸ ايماققا كٶز سالىپ وتىر, ال كازاكتار مەكەندەيتٸن ورالدىڭ وڭ جاعىندا جۇمىستارى جوق».
كازاك اتامانى سولوديلوۆ ورالدا ونوماستيكاعا قاتىستى مەسەلەلەر بارىن ايتادى. كٶشەگە بەرٸلگەن كەڭەستٸك ەسكٸ اتاۋلارمەن بٸرگە تاريحى دا جوعالىپ جاتىر. وسىلاي بولسا, وندا تاقتايشاعا كٶشەنٸڭ بۇرىنعى جەنە جاڭا اتاۋىن جازىپ قويۋ كەرەك. بارلىق سوبور, شٸركەۋلەر پراۆوسلاۆيە قاۋىمىنا قايتارىلدى, الايدا «زەنيت» زاۋىتى ايماعىندا قويماعا اينالعان شاعىن شٸركەۋ بار. حان توعايىندا, قالا شەتٸندەگٸ ٷلكەن تاريحي ساياباقتا ستاليننٸڭ بيلٸگٸ تۇسىندا اتىلعان قۇرباندار جەرلەنگەن جەردە تابىنۋ شارمىعى تۇرعان ەدٸ, بٸراق ورمانشىلار ونى الىپ تاستادى, 30 جىل بويى تۇرعان شارمىقتى قالپىنا كەلتٸرە الماي كەلەمٸز. تاريحي ٷيلەر بۇزىلۋدا, ورالدىڭ كٶرٸكتٸ ورىندارى جوعالىپ جاتىر, الايدا وسىندا تۋريستٸك ساياحاتتار ۇيىمداستىرۋعا بولار ەدٸ, - دەيدٸ سولوديلوۆ.
سوڭعى جىلدارى مەكتەپتەردەگٸ ورىس سىنىبى مەن بالاباقشالارداعى ورىس توپتارىنىڭ قىسقارۋىنا قاتىستى دا الاڭدايتىنىن جەتكٸزگەن ول, ورىس بالالارىن قازاق بالاباقشاسىنا, قازاق مەكتەبٸنە بەرگەن جاعدايدىڭ دا بولعانىن ايتتى.
ەرينە, وسى جاعدايدى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تە جاقسى بٸلۋٸ تيٸس. قوعامدا وسىنداي ۋايىم بولسا, ودان قورىتىندى جاساپ, شارا قولدانۋ قاجەت. كرەملدٸڭ ٷگٸت-ناسيحات ماشيناسىندا «ورىس كارتاسى» دەپ اتالىپ كەتكەن ويىندى ويناۋعا سەبەپ قانا ەمەس, سىلتاۋ دا بولماۋ كەرەك. بۇل دا - 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ ساباقتارىنىڭ بٸرٸ.
ۆياچەسلاۆ سولوديلوۆ باسقاراتىن «جايىق-ورال كازاكتارىنىڭ وداعى» 2023 جىلدىڭ تامىزىندا 25 جىلدىقتارىن اتاپ ٶتتٸ. وسى ورايدا ورالدا «گورود مالينوۆىح زور» كازاك ەندەرٸ فەستيۆالٸ ٶتتٸ. فەستيۆالدا قالانىڭ قازاق, بەلارۋس, كەرٸس, تاتار جەنە شەشەن شىعارماشىلىق ۇيىمدارى دا ٶنەر كٶرسەتتٸ. «دوستىق پەن كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرەمٸز, ونسىز بولمايدى. بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تاراپىنان قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسايمىز»,- دەيدٸ سولوديلوۆ.
قوعامنىڭ بٸرٸگۋٸنٸڭ, تٷسٸنٸستٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە سولوديلوۆ 1991 جىل وقيعالارىنان كەيٸن ٶزٸنٸڭ «ازات» ۇلتتىق پارتيياسى ورال بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ امانجول زينۋللينمەن ەرٸپتەستٸك قاتىناسىن ايتتى. كازاكتار مەن قازاق بەلسەندٸلەرٸ تەكەتٸرەسٸ بەيبٸت جولمەن اياقتالعاننان كەيٸن ورالدا جاستار اراسىندا كەيبٸر تٶبەلەس بولىپ تۇردى.
- بەرٸ دە بولۋى مٷمكٸن ەدٸ. شابۋىلدار بولدى, بٸراق ول جاقتا دا, بۇل جاقتا دا دۇرىس ويلانا الاتىن ادامدار بولعان ەدٸ. «زەنيتتە» كونتسەرتتٸ توقتاتتى, نەگە? بٸز ٶز مەيرامىمىزدى ٶتكٸزەر ەدٸك تە, سوسىن ورال جاعاسىندا بالىق سورپاسىن ٸشٸپ, تارقايتىن ەدٸك. اتامان كاچاليننٸڭ ەڭبەگٸن اتاپ كەتكەن دۇرىس, ول جاستارعا ەشنەرسەگە كٶڭٸل اۋدارماۋدى ايتتى, ال ارانداتۋشىلار كٶپ بولدى. سوسىن نە بولدى? جاستار اراسىندا تەكەتٸرەس ول جاقتا دا, بۇل جاقتا دا ورىن الدى. مەن امانجول زينۋللينگە شىقتىم, بٸرٸنشٸ رەت, ەكٸنشٸ رەت, ٷشٸنشٸ رەتتە دە بٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تٷسٸندٸك. بۇل جاستاردى تىنىشتاندىرۋ ٷشٸن كەرەك بولدى. كەيٸن بٸز زەينۋللينمەن ٶزٸمٸزدٸڭ بٸرلەسكەن «تامىر» كەسٸپورنىن قۇردىق. 30 جىل بٸرگە جۇمىس ٸستەدٸك, ەگٸستٸكتەر الدىق, ەگٸن ەكتٸك, بٸزدە تراكتورلار بولدى, ورتاق بالىق بازارى بولدى. بارلىق جاعدايدا بٸز بٸرگە بولدىق. 30 جىل بويى كازاكتار مەن قازاقتار بٸرگە بولدىق, بەرٸ تىنىش.
ورالداعى كازاكتاردىڭ سانىنا قاتىستى اتامان شامامەن 50 مىڭ ادامدى اتاپ وتىر, ٶيتكەنٸ كٶپشٸلٸگٸ ٶزدەرٸن كازاك دەپ ساناعانمەن, كازاكتاردىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا قاتىسپايدى, ٶزدەرٸنٸڭ تىنىش ٶمٸرلەرٸن سٷرٸپ, كازاك جيىندارىنا بارمايدى.
قازٸرگٸ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى ورالدا «ورال كازاكتارىنىڭ پاتشا تاعىنا قىزمەتٸنە 400 جىل» تولۋى تٶڭٸرەگٸندەگٸ شيەلەنٸستٸڭ بەيبٸت تٷردە اياقتالعانىنا 30 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. كازاكتار مەن قازاقتاردىڭ قاتەرگە تولى سول تەكەتٸرەسٸ تۋرالى, ورال وبلىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ قازاقستاننان بٶلٸنٸپ كەتۋ قاۋپٸ تۋرالى ەشتەڭە دە بٸلمەيتٸن ۇرپاق ٶستٸ. مەكتەپتەردە, تاريح وقۋلىقتارىندا ورال وقيعالارى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلمايدى. ورال مۋزەيلەرٸنٸڭ, تٸپتٸ «ستارىي ۋرالسك» جەكەمەنشٸك مۋزەيٸنٸڭ ەكسپوزيتسييالارىندا دا 1991 جىلعى قىركٷيەكتٸڭ سىزدى كٷندەرٸ تۋرالى ەشتەڭە تابا المايسىز. تەك كەيدە ورال وقيعالارىنىڭ قانداي بولماسىن بٸر مەرەيتويلارىندا ول تۋرالى قازاق تٸلدٸ پرەسسا ەسكە الىپ تۇرادى.
ورالداعى جەرگٸلٸكتٸ ورىس تٸلدٸ پرەسسا ول تۋرالى ەشتەڭە جازبايدى. سول وقيعالاردان كەيٸنگٸ 32 جىل ٸشٸندە بٸردە-بٸر جەرگٸلٸكتٸ ورىس تٸلدٸ جۋرناليست بۇرىنعى ورال وبلىسى باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتان وقيعا تۋرالى سۇحبات الماعان. قازاقستاندا ول وقيعالار جايلى بۇرىن سوڭدى ورىس تٸلٸندە بٸردە بٸر كٸتاپ جارىق كٶرمەگەن, بٸزدٸڭ وسى كٸتابىمىزدىڭ ورىسشا نۇسقاسى العاشقىسى بولدى. ورىس تٸلٸندە دەرەكتٸ فيلمدەردٸ تابا المايسىز, ٶيتكەنٸ تٷسٸرٸلمەگەن.
1991 جىلعى ورال وقيعالارىنا كەلگەندە تٸس جارماۋ نەنٸ اڭعارتادى? بارلىق قورىتىندىسى جاسالىپ, سەبەبٸ انىقتالىپ, مۇراجايداعى پاپكالار مەن كومپيۋتەرلٸك فايلدارعا سالىنىپ, ارحيۆكە كەتتٸ مە? ولاي ەمەس سيياقتى. ورال وقيعالارىنىڭ باستى كۋەگەرلەرٸ جارييالاعان دەرەكتەر ونسىز دا از, ال ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٷگٸندە ٶمٸردەن وزىپ كەتكەن.
ال بۇل ارادا ٶمٸر رەسەيدٸڭ ۋكراينادامەن سوعىسى سىندى جاڭا گەوساياسي شىندىقتاردى العا قويۋدا. 21 عاسىر باسىنداعى وسى ەڭ ٷلكەن سوعىس نەمەن اياقتالاتىنى جايلى بولجامدار جەتەرلٸك. بٸرەۋلەر باتىس سانكتسييالارى مەن ەسكەري شىعىندار اۋىرتپالىعىن كٶتەرە الماعان رەسەيلٸك ەكونوميكا كٷيرەگەن جاعدايدا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ سٶزسٸز ىدىرايتىنىن ايتىپ جاتسا, ال بٸرەۋلەر, كەرٸسٸنشە, ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتشىلدىق كٶڭٸلدەگٸ ەلەكتوراتىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ٷشٸن كرەمل قازاقستان تەرريتوريياسىنىڭ باتىس بٶلٸگٸن بٶلٸپ الۋعا ەرەكەت جاساپ كٶرەدٸ دەيدٸ. رەسەيدە اۆتوكراتييا ما, كرەمل پالاتاسىن لەنين مەن ستالين بولشەۆيكتەرٸ الا ما, نەمەسە ەلتسين مەن گورباچەۆتىڭ ورنىنا پۋتين كەلدٸ مە, ال ونى وپپوزيتسيونەرلەر ناۆالنىي مەن حودوركوۆسكيي ىعىستىرعىسى كەلە مە, بەرٸبٸر, كرەمل تىنباستان كٶرشٸ ەلدەرگە قاۋٸپ تٶندٸرۋدە.
1992 جىلى ورال وقيعالارىن تەكسەرۋ بويىنشا جۇمىس ٸستەگەن پرەزيدەنتتٸك كوميسسييا تٶراعاسى سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ قازاقستانعا تٶنگەن ەسكەري قاۋٸپ سول كەزدە دە بولماعان, قازٸر دە جوق دەگەن پٸكٸردە.
- مەن قازاقستانداعى احۋال ۋكرايندىق باعدارلاما بويىنشا جٷرۋٸ ٷشٸن ەشقانداي العىشارتتار جوق دەپ ەسەپتەيمٸن. رەسەي باسشىلىعى بۇعان مٷددەلٸ ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە بٸز تٷرٸك ەلەمٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸمٸز. بۇل جەردە ۋكراينامەن سالىستىرۋلار جاساۋدىڭ قاجەتٸ جوق. مەنٸ جالعىز بٸر نەرسە عانا الاڭداتادى, ول نازارباەۆتىق وليگارحييا تاراپىنان بولۋى ىقتيمال ارانداتۋشىلىقتار. ولار الىسقا كەتكەن جوق. ٶزدەرٸنٸڭ كوررۋپتسييالىق قىلمىسقا تولى ٸزدەرٸن جابۋ ٷشٸن ولار بەرٸنە بارۋعا دايىن. بٷلٸك, سوعىس پەن ۇلتارالىق جانجالدار تۋىنداعانى ولارعا كەرەك. رەسەيمەن اراداعى قاتىناستىڭ شيەلەنٸسۋٸنە دەل وسىنداي ٸشكٸ فاكتورلار سەبەپ بولۋى مٷمكٸن. رەسەيدٸڭ ٶزٸندە ولاردىڭ بٸزدٸڭ ەلگە شابۋىلداۋعا دايىنداپ جاتقان استىرتىن جوسپارىنىڭ ەشقانداي بەلگٸلەرٸ جوق. ونداي ەشتەڭە جوق.
ورال وقيعاسىنىڭ باسقا باستى قاتىسۋشىلارى مەن كۋەگەرلەرٸ, سول كەزدە رەسەيگە قارسى سىني كٶزقاراستا بولعاندار بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە قازاقستان بيلٸگٸ ساق بولۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدا. سول كەزدەگٸ ورال وبلىسىنىڭ باسشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ەڭگٸمە بارىسىندا رەسەيدٸڭ ۋكرايناداعى سوعىسىنا قاتىستى الاڭدايتىنىن جەتكٸزدٸ. ەسقاليەۆ قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى, سونىمەن بٸرگە مولدوۆاداعى ەلشٸسٸ بولدى, سوندىقتان دا قازٸرگٸ قاندى قاقتىعىس ارەناسىنداعى كٷشتەردٸڭ ارا سالماعىن جاقسى بٸلەدٸ.
- بۇل اۋىر جاعدايعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. رەسەي ٶز دوكتريناسىنان باس تارتپايدى, ۋكراينانىڭ دەربەستٸگٸن مويىنداماي وتىر. ۋكراينا ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەستە رەسەيگە ەش ۋاقىتتا ەسەسٸن جٸبەرمەيدٸ. بۇل سوعىستىڭ اقىرىن بولجاۋ قيىن. داموكل قىلىشىنداي قاۋٸپ قازاقستان ٷستٸنەن دە تٶنٸپ تۇر. رەسەي ارتىندا قىتاي تۇر, ۋكراينا ارتىندا امەريكا تۇر. ەگەر ناقتىلاپ قاراساق, قازاقستانعا رەسەيدەن ۋكراينا جاقىنىراق, ٶيتكەنٸ ەكٸ ەل دە كرەمل قولىمەن جاسالعان اشتىقتى باستان كەشٸردٸ, ەكٸ ەلدٸڭ دە ٶندٸرٸستٸ ايماقتارىنا جوسپارلى تٷردە ەتنيكالىق ورىستار قونىس اۋداردى, ال بۇل كەيٸن اسىقپاي جارىلاتىن ميناعا اينالدى. بٸز رەسەي مەن قىتاي سىندى ەكٸ ايداھاردىڭ ورتاسىندامىز. بٸزدٸڭ جەرٸمٸزگە كٶز تٸگۋشٸلەر دە كٶپ, ونىڭ ٸشٸندە ٶزبەكستان دا بار. بٸراق بٸزگە بەيبٸتشٸلٸكتە ٶمٸر سٷرۋ قاجەت, كٶرشٸلەرمەن يگٸلٸكتٸ قارىم-قاتىناس ورناتۋ كەرەك.
ورال وقيعالارىنىڭ قاتىسۋشىسى جەنە زەرتتەۋشٸسٸ مۇڭايدار بالمولدا جازعانداي, ورال قالاسىنىڭ تاريحى كازاك قاۋىمداستىعى نۇسقاسىنداعى 1591 جىلدان ەمەس, ودان ەدەۋٸر بۇرىن باستالادى. 1991 جىلى ورالعا 400 جىل ەمەس, ونىڭ تەكە كٶنە اتاۋىمەن قالاعا كەم دەگەندە 800 جىل بولعان ەدٸ. قازاقتار ٶز تاريحىن, ٶز مەملەكەتٸنٸڭ تاريحىن بٸلۋٸ جەنە باعالاۋى قاجەت. سول كەزدە كەي يمپەرييالىق تاراپتار قازاق جەرلەرٸنە قانشا كٶز سالسا دا ەشقانداي مەنٸ قالمايدى.
13 تاراۋ. قازاقتار ٶز مەملەكەتٸن قالاي باسقارۋى كەرەك
1991 جىلعى ورال وقيعالارى قازاقتارعا ٷلكەن مەكتەپ بولدى, دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ, حالىق پاتريوتتتىق سەزٸمٸنٸڭ نە ەكەنٸن تٷسٸندٸ. تۋعان جەردٸ قورعاۋ ٷشٸن قانداي كٷشتەر قاجەت, قانداي قارىم-قاتىناستار بولۋى كەرەك, وسىنىڭ بەرٸن سول وقيعا كٶرسەتتٸ. 1729-1730 جىلدارداعى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنداعى ەيگٸلٸ اڭىراقاي شايقاسى كەزٸندەگٸدەي, 20 عاسىر سوڭىندا ٶز جەرٸنە قاۋٸپ تٶنگەن سەتتە قازاقتار بٸرٸگە الدى. ورال وقيعالارىنىڭ تاريحي ماڭىزىن نەجٸمەدەن اقساقال وسىلاي باعالادى.
«بٸراق, قازاقتار ودان ەرٸ ٶزدەرٸ دەربەس, كٷشتٸ مەملەكەت قۇرا الا ما, بۇل ەندٸ سۇراق بولىپ تۇر. قازٸرگٸ جاستار بيلٸك پەن بايلىق باستى قۇندىلىق دەپ سانالاتىن رۋحتا تەربيەلەنٸپ جاتىر. بٸلٸم بەرۋدٸڭ قازٸرگٸ جٷيەسٸ پاتريوتتىقتى ٷيرەتپەيدٸ, بۇل سەزٸم اناحرونيزم رەتٸندە قابىلدانۋدا. بٷگٸنگٸ وقۋشىلار ەشتەڭەنٸ جاتتاپ, ەسٸنە ساقتاپ المايدى, كەرەگٸن ينتەرنەتتەن تابادى. ەلدە رەسپۋبليكالىق جەنە وبلىستىق دەڭگەيدەگٸ باسشىلار اراسىندا بٸلٸكسٸزدٸك پەن ساۋاتسىزدىق ەتەك الۋدا, شەنگە باس ييۋ مەن تۇرعىندارعا جوعارىدان قاراۋ بيلٸكتٸڭ بارلىق دەڭگەيٸندە تارالۋدا». ورال وقيعالارىن تٷيٸندەگەن نەجٸمەدەن اقساقال ورتاعا وسىنداي ويلارىن سالدى.
«پاركينسون زاڭدارى» اتتى تانىمال كٸتاپتا ٸرٸپ-شٸرٸگەن مەملەكەتتٸڭ بەلگٸلەرٸ ايتىلعان, ونىڭ باستى بەلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ – ەتەك جايعان بيۋروكراتييا. جىلدان جىلعا باسقارۋشى, تەكسەرۋشٸ, نۇسقاۋشى, جازالاۋشى ورگاندار سانى ارتۋدا. وسىنداي جاعدايدا جۇمىسسىزدىق پەن ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ توقتاۋسىز ٶسۋٸ, ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعى تاپتالۋى ورىن الىپ, حالىقتىڭ احۋالى ناشارلاۋدا. بٸلٸم ساپاسى, ەسٸرەسە جوعارى بٸلٸم ساپاسى سان سوقتىرارلىق. ەگەر تۇرعىنداردىڭ ساۋاتى تٶمەندەيتٸن بولسا, جاس قازاق مەملەكەتٸ زاماناۋي تالاپتارعا قالاي جاۋاپ بەرە الادى?».
سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ, ەسٸرەسە جوعارى بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ داعدارىس تولعاندىرىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى. بۇل داعدارىس سالدارىنان ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا تەجٸريبەسٸزدٸك بايقالادى. كەڭەس وداعىندا كادرلار كوكپ مونوپوليياسىندا ەدٸ, وقۋ بارلىق دەڭگەيدە تەگٸن بولدى. كەڭەستٸك جٷيەدە باسقارۋشى كادرلار مەكتەپ پارتاسىنان باستاپ ٸرٸكتەلدٸ, الدىمەن پيونەر مەن كومسومول, كەيٸن ولاردى پارتييا, كەڭەس ورگاندارىندا ٸرٸكتەدٸ. بٷگٸندە كادر دايارلاۋدىڭ وسىنداي جٷيەسٸ جوق, ونىڭ ورنىنا سىبايلاس جەمقورلىق پەن نەپوتيزم كەلدٸ, ەسكٸ جٷيە بۇزىلدى, جاڭا جٷيە قۇرىلعان جوق.
وسى ارادا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸنٸڭ بٸرنەشە ەڭ جارقىن سەتتەرٸن ايتپاي كەتۋگە بولماس. بۇل جولدا وعان باسىنان-اق وسى ٶمٸردەگٸ كٷشتٸلەردٸڭ بٸرازىمەن كەزدەسۋگە, ارالاسۋعا تۋرا كەلدٸ, جاقىن تانىسا كەلە ولاردىڭ بارلىعى بٸردەي گازەت سۋرەتتەرٸندەگٸدەي ٸزگٸ بولىپ شىقپادى. پارتييالىق قىزمەتتە بٸلٸمدٸ, ساۋاتتى مامان بولۋ ازدىق ەتەتٸن ەدٸ, مەسكەۋدەن ەدەيٸ جاسالاتىن كەدەرگٸلەرگە تاپ بولۋعا تۋرا كەلەتٸن. قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى دٸنمۇحامەد قوناەۆ ەلدٸ ۇزاق جىلدار باسقارعان كەزەڭدە, كەڭەستٸك قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ٶرلەۋ كەزەڭٸندە پارتييالىق جۇمىسقا كەلگەندٸكتەن ەسقاليەۆ تاعدىرىنا دەن ريزا. نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٶزٸن قوناەۆ مەكتەبٸنٸڭ شەكٸرتٸ دەپ سانايدى جەنە ونى ماقتان تۇتادى.
ورال وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى رەتٸندە ەسقاليەۆقا كەيبٸر اۋقىمدى مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋ ٷشٸن كرەمل كابينەتتەردە سان رەت بولۋعا تۋرا كەلدٸ. ول كابينەتتەردەگٸ باسشىلاردىڭ شوۆينيزمٸ دە ونى تالاي تاڭعالدىرعان ەدٸ. قازاقستان كەڭەستٸك كەزەڭدە رەسمي تٷردە وداقتان ەركٸن شىعىپ كەتۋگە مٷمكٸندٸگٸ بار, كەڭەس وداعىنىڭ ەرٸكتٸ مٷشەسٸ بولىپ ەسەپتەلسە دە, ٸس جٷزٸندە وتار ەل بولدى, ول تۋرالى ەسقاليەۆقا كرەمل كابينەتتەرٸندە ابايسىزدا ەسٸنە سالىپ تا جٷردٸ. بۇل تاڭعالارلىق جەيت بولسا دا, ورال وبكومى اپپاراتىندا دا وسىنداي جاعدايلار كەزدەسٸپ تۇردى. ەسقاليەۆ قاراماعىنداعى كەيبٸر قىزمەتكەرلەر ٶزدەرٸن قوناەۆ باستاعان الماتىعا ەمەس, تٸكەلەي مەسكەۋگە, تٸپتٸ ەكٸنشٸ قاتارداعى شەنەۋنٸكتەرگە, ەسٸرەسە رەسۋرستاردى بٶلۋگە قاتىسى بار شەنەۋنٸكتەرگە عانا باعىناتىنداي ۇستايتىن.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ رەسەيدٸڭ استراحان وبلىسى كراسنويار اۋدانىندا تۋىپ ٶستٸ. سوۆحوز اگرونومى قىزمەتٸنەن باستاپ ايماق باسشىسىنا دەيٸن ٶسكەن وعان ورال وبلىسى تۋعان ٶلكەسٸنە اينالدى. 1980 جىلى كسرو حالىق شارۋاشىلىعى اكادەميياسىنداعى وقۋىن اياقتاعاننان كەيٸن ەسقاليەۆ تالدىقورعان وبلىسى اۋىلشارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى, كەيٸن تالدىقورعان وبلىسى تالدىقورعان اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولىپ جٸبەرٸلدٸ. اۋداندا 30 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بولدى, وسى جەردە ونىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶسٸرۋ بويىنشا اگرونومدىق بٸلٸمٸ پايداعا استى. ەگٸس قۇرىلىمىن جوعارى ٶنٸمدٸ سورتتارعا قاراي ٶسٸرٸپ, پانفيلوۆ اۋدانىنداعى داڭقتى كولحوز تٶراعاسى نيكولاي گولوۆاتسكيي ەدٸسٸن قولدانعان ولار ەر گەكتاردان 120-130 تسەنتنەر جٷگەرٸ دەنٸن الا باستادى. سويا ٶنٸمٸ دە ەدەۋٸر ٶستٸ. بۇل ٷلكەن سەرپٸن ەدٸ.
اۋدانعا ساپارمەن كەلگەن دٸنمۇحامەد قوناەۆ جٷگەرٸ ٶنٸمدٸلٸگٸنە تاڭعالعان بولاتىن, ەگٸستٸك شەتٸندە قولىن كٶتەرٸپ تۇرعان بٸرٸنشٸ حاتشىنىڭ فوتوسۋرەتٸ بار. بويى ۇزىن قوناەۆتىڭ قولى جٷگەرٸ ساباعىنا ەرەڭ جەتٸپ تۇردى. قوناەۆ ەسقاليەۆتى بايقاپ قالدى, وسىلايشا ونىڭ قىزمەتٸ جوعارىلاي باستادى, ونىڭ نەگٸزٸندە, ەڭ الدىمەن پروفەسسيوناليزم, ياعني كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸك بولدى.
سويانىڭ 30-32 تسەنتنەر ٶنٸمٸنە تاڭعالعان كوكپ وك ينسپەكتورى اناتوليي پارشين ونىڭ بٸرنەشە باۋىن مەسكەۋگە الا كەتكەن ەدٸ, كەيٸن ولاردىڭ بٸرٸن ەسقاليەۆ كوكپ وك حاتشىسى ۆيكتور نيكونوۆتىڭ كابينەتٸنەن كٶردٸ. سول جىلدارى تالدىقورعانعا تەكسەرۋگە كەلگەن كوكپ وك قىزمەتكەرٸ يۆان دياكوۆپەن ەسقاليەۆ ەندٸ قاتارلاس رەتٸندە كەزدەستٸ. دياكوۆ استراحان وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان ەدٸ. ەسقاليەۆتىڭ ٶتٸنٸشٸمەن دياكوۆ ونىڭ تۋعان جەرٸ, كراسنويار اۋدانى ورتالىعىنا دەيٸن جول سالۋعا, ەكٸ قابات مەكتەپ پەن مۇعالٸمدەرگە ونداعان ٷي سالىپ بەرۋگە كٶمەكتەستٸ.
1985 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنە شاقىرىلدى. دٸنمۇحامەد قوناەۆ ورال وبلىسىنا ەڭ جوعارى لاۋازىم وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولۋدى ۇسىندى. مەسكەۋدە كادرلىق ەڭگٸمەلەسۋلەر كەزٸندە ەسقاليەۆ ٶزبەكستاننىڭ بولاشاق پرەزيدەنتٸ يسلام كەرٸموۆپەن تانىسىپ, ارالاستى. كەرٸموۆ ول كەزدە قاشقادارييا وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىعىنا تاعايىندالۋدا ەدٸ. ولار ارالاسا باستادى. 1993 جىلى ەگٸس جيناۋ ناۋقانىندا كەرٸموۆ ٶزٸنە تەن جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق داعدىسىمەن ٶزبەكستاننان كٶكشەتاۋ وبلىسىنا ەگٸس دالاسىنان دەندٸ قىرمانعا جەتكٸزۋگە قاجەت اۆتوكٶلٸكتەردٸ جٸبەردٸ. ارادا جىلدار ٶتكەننەن كەيٸن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسقاليەۆتى ٶزبەكستانعا ەلشٸ قىلىپ جٸبەرۋٸ دە كەزدەيسوق ەمەس ەدٸ, ول ەسقاليەۆتىڭ كەرٸموۆپەن جەكە تانىستىعىن ەسەپكە العان بولاتىن.
مەسكەۋدەگٸ رەسٸمدەر كەلەسٸ 1986 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸن سوزىلدى, مٸنە, ورال وبكومىنداعى جۇمىس تا باستالدى. ورالداعى جۇمىستىڭ بٸرٸنشٸ كٷندەرٸنەن-اق وبكوم اپپاراتىنداعى جايسىز احۋال سەزٸلدٸ, - دەپ ەسكە الدى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. العاشقىدا بۇنى ول 1985 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى اۋىر جاعدايلاردىڭ سالدارى بولار دەپ تٷسٸنگەن, ول كەزدە اگرارلىق سالاداعى ەسەپ بەرۋدەگٸ اۋقىمدى قوسىپ جازۋلارعا بايلانىستى وبلىستىڭ بٸرنەشە جوعارى لاۋازىمدى باسشىلارى جۇمىستان بوساتىلعان بولاتىن. بٸراق كەيٸنٸرەك, كەيدە اشىق تٷردە بايقالاتىن ايىپتاۋلار مەن جاسىرىن كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر ۇلتارالىق نەگٸزدە ەكەنٸ انىقتالدى.
ساحنا سىرتىنداعى ەڭگٸمەلەردٸڭ قاينار كٶزٸ قوستانايدان اۋىسىپ كەلگەن وبكومنىڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى ۆەرا سيدوروۆانىڭ كابينەتٸ بولىپ شىقتى. ول سونىمەن قاتار تۇلا بويىن ۇلتشىلدىق بۋى شالعانىمەن دە ەيگٸلٸ بولاتىن. سول كەزدەگٸ كەڭەستٸك جٷيە وسىلاي ەدٸ, رەسپۋبليكالىق كومپارتييانىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نەمەسە وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلٸ بولسا, وعان ەكٸنشٸ حاتشىلىققا ٶزدەرٸن كرەمل ٶكٸلٸمٸن دەپ سەزٸنەتٸن ەتنيكالىق ورىس تاعايىندالاتىن, باسقاشا بولمايتىن.
ٶز ٶمٸر جولىندا ەسقاليەۆ ۇلىدەرجاۆالىق ورىس شوۆينيزمٸنٸڭ ەسەر-ىقپالىن تالاي باستان كەشٸرگەن ەدٸ, الايدا كەڭەس وداعىندا ينتەرناتسيوناليزم سٶزسٸز باسىم بولعانى دا راس. كەيٸنگٸ 1987 جىل بارىسىندا سيدوروۆامەن جايسىز قاتىناستى بولدىرماۋ ماقساتىندا ەسقاليەۆقا تۋرا ماعىناسىندا ايتقاندا, تەر تٶگۋگە تۋرا كەلدٸ. قازاقستان كومپارتيياسى وك بٸرٸنشٸ حاتشىسى گەنناديي كولبين سيدوروۆانى ەسقاليەۆتىڭ ورنىنا قويۋدى ويلاعان ەدٸ. قازاقستان كومپارتيياسى وك ەكٸنشٸ حاتشىسى ساعيدوللا قۇباشەۆ ەسقاليەۆقا كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنە مەسكەۋگە بارۋعا كەڭەس بەردٸ. تاڭعالارلىعى, مەسكەۋدە وبلىستىق پارتييا ۇيىمىنىڭ جاڭا حاتشىسىن قولدادى, تەك ۇساق اپپاراتتىق ارانداتۋ بولدى. كوكپ وك-نٸڭ سەكتور مەڭگەرۋشٸسٸ, نەگٸزٸندە قازاقستاننىڭ كۋراتورى جەنە بٸرنەشە شەنقۇمار قازاقتاردىڭ مانساپتىق جولىن قيعان نيكولاي ميششەنكو اشىق مىسقىلمەن ەسقاليەۆقا سۇراق قويدى:
- نەلٸكتەن سيدوروۆا سٸزدٸ «قاسكٶي ۇلتشىل» دەپ اتايدى?
ەسقاليەۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردٸ:
- قازاقتار سيياقتى از ۇلتتارعا قاتىستى قولدانىلعان «ۇلتشىل» دەگەن تەرميندٸ پوزيتيۆتٸ تٷردە قابىلداۋعا بولادى. ونىڭ ٷستٸنە ول «قاسكٶي» سٶزٸن قوسقان ەكەن, ول «ناشار» ۇلتشىل دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
بۇرىنعى چەكيست ميششەنكو قالىڭ قاسى اراسىنان ەسقاليەۆقا قاراپ, قۋلانا كٷلدٸ. بۇل كٷلكٸدە ەشقانداي جاقسىلىق جوعىن ەسقاليەۆ تا تٷسٸندٸ. بۇل ەڭگٸمە كەيٸن ورالدا جالعاسىن تاپتى, كرەملدٸك كۋراتور ميششەنكو بۇنداي دەتالداردى ۇمىتپايتىن.
بٸردە ميششەنكو قازاقستان كومپارتيياسى وك ۇيىمداستىرۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قۋانىش سۇلتانوۆپەن بٸرگە ورالعا كەلدٸ. شاي ٷستٸندە مەسكەۋدٸڭ بايىرعى شەنەۋنٸگٸ «قاسكٶي ۇلتشىل» سٶزٸن ەسكە تٷسٸردٸ.
- سوندا بۇل سٸزدە قالاي كٶرٸنەدٸ? - دەپ سۇرادى ول ەسقاليەۆتان.
- ۆەرا ۆاسيلەۆنا بٸزدٸڭ وبلىستاعى جاعدايدى جاقسى بٸلدٸ جەنە قازاق تۇرعىندارى ٷشٸن ايتارلىقتاي ەشتەڭە ٸستەگەن جوق, - دەدٸ جاۋاپتى كٸدٸرتپەگەن ەسقاليەۆ. – مىسالى, ورالدا 70 مىڭ قازاق تۇرادى, ال مۇندا قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرەتٸن بٷكٸل وبلىسقا بٸر عانا مەكتەپ-ينتەرنات بار. جاقىندا عانا قازاق تٸلٸندە تەربيە بەرەتٸن بٸرٸنشٸ بالاباقشا اشتىق. مەنٸڭ بالالارىم ٶز انا تٸلٸن ناشار بٸلەدٸ. ولار ٶزارا ورىس تٸلٸندە سٶيلەسەدٸ. قازاقتار ٶز تاريحىن بٸلمەيدٸ. حالىقتان ونىڭ تٸلٸ مەن تاريحىن السا, ول حالىق جويىلىپ جوق بولاتىنى بەلگٸلٸ. ەگەر وسىعان سانالى تٷردە جول بەرسەك, مەن سيياقتى باسشىلاردى قالاي اتاۋعا بولادى?
ەسقاليەۆتىڭ بۇل سٶزٸنەن سوڭ كرەملدٸك ميششەنكو استارمەن سٶزٸن بىلاي تٷيٸندەدٸ:
- ەرينە, ەرينە, الداعى كوكپ وك پلەنۋمى اياسىندا جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەر تٷزەتٸلۋٸ تيٸس.
1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ تراگەدييالىق وقيعالارىنا بايلانىستى «قازاق ۇلشىلدىعى» تۋرالى دەگەن انىقتاماسى بار كوكپ وك پلەنۋمى قاۋلىسىنىڭ جوباسى دايىن تۇرعانىن ميششەنكو بٸلەتٸن ەدٸ. قازاق حالقىنا تاڭىلعان بۇل تاڭبا تەك بٸرنەشە جىلداردان كەيٸن كەڭەس وداعىنىڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى كٷيرەگەننەن سوڭ عانا الىندى.
دەگەنمەن سيدوروۆانى ورالدان كەرٸ شاقىرىپ الدى, الدىمەن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ورنالاسقان ول كەيٸن قازاقستان ارداگەرلەرٸ كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا جىلجىتىلدى.
كادرلار ٷشٸن كەزەكتٸ «تارتىستا» ۇتىلعانىن كولبين تٷسٸنگەن ەدٸ, بٸراق ەكٸ جاقتىڭ سالماعى تەڭ ەمەس ەدٸ. قازاقستان كومپارتيياسى وك بٸرٸنشٸ حاتشىسى رەتٸندە گەنناديي كولبين رەسپۋبليكانىڭ «يەسٸ» بولدى. كەيٸن ول باسشىلىقتا بولعان ەكٸ جىل ٸشٸندە ەسقاليەۆتىڭ جەكە باسىنا جەنە تۇتاس ورال وبكومىنا دەگەن الالاۋشىلىقتى باستان كەشۋگە تۋرا كەلدٸ. مەسكەۋ ەسقاليەۆتىڭ جانىنا ەتنيكالىق ورىستاردان ٶز ادامىن قويۋعا ەرەكەت ەتەتٸن, بۇل قيمىلداردىڭ تٷپكٸ ماقساتى ورال كازاك قاۋىمداستىعىن قايتا جانداندىرىپ, ورال وبلىسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن رەسەيگە قوسۋ ەكەن. كولبين ەشقانداي نەگٸزسٸز ورال وبلىسىندا «ۇلت مەسەلەسٸ» بار دەپ ايىپتاپ, ورال وبكومىنا قارسى مەسكەۋدەن ٷلكەن ينسپەكتسييانى ايداپ سالدى.
تەكسەرۋشٸلەر توبىن كوكپ وك جانىنداعى پارتييالىق باقىلاۋ كوميتەتٸ سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ي.يۆانوۆ باستاپ كەلدٸ. ول بۇرىن ساراتوۆ وبكومىنىڭ حاتشىسى بولىپ ٸستەگەن, ٶز ايماعىنداعى قازاقتاردى جاقسى بٸلەتٸن جەنە, جالپى العاندا, تٸلەكتەستٸك كٶڭٸلدە بولعانداي كٶرٸندٸ. كوميسسييا ٷش اپتاعا جۋىق تەكسەرۋمەن اينالىستى, اۋداندارعا شىقتى, قوعامدىق ۇيىمدار ٶكٸلدەرٸنەن ساۋال الدى, قالانىڭ تٷرلٸ كەسٸپورىندارىندا بولدى. اقىرى دايىندالعان انىقتامانى كٶرسەتپەستەن ولار كەتٸپ قالدى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتى كوكپ وك جانىنداعى پارتييالىق باقىلاۋ كوميتەتٸ جينالىسىندا ەسەپ بەرۋ ٷشٸن 1988 جىلدىڭ باسىندا مەسكەۋگە شاقىردى. يۆانوۆقا كٸرگەن ەسقاليەۆ قۇجاتتارمەن تانىسىپ, كەيبٸر ەسكەرتۋلەر بويىنشا تٷسٸنٸكتەمە جازىپ بەردٸ. سول ارادا ول كوكپ وك پارتييالىق باقىلاۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بوريس پۋگوعا شاقىرىلدى. پۋگو كەڭەس وداعى باسشىلىعىنداعى ەڭ ىقپالدى ون تۇلعانىڭ بٸرٸ بولاتىن. امانداسقاننان سوڭ پۋگو كوفە سۇراتتى. ولار دەمالىس بٶلمەسٸنە كٸردٸ. وسى جەردە پۋگو اشىقتىعىمەن ەسقاليەۆتى تاڭعالدىردى:
- جاس كەزٸڭٸزدە سٸز كومسومولدا ٸستەدٸڭٸز بە? سٸزبەن بٸر جەردە كەزدەسكەن سيياقتىمىز.
1964 جىلى ورتا ازييا رەسپۋبليكالارى مەن قازاقستان استانالارىنان ينستيتۋتتارداعى كومسومول كوميتەتتەرٸنٸڭ حاتشىلارى بلكج (ۆلكسم) ورتالىق كوميتەتٸنە شاقىرىلعان بولاتىن. ولاردى لاتۆييا كومسومولى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بوريس پۋگومەن تانىستىرعان ەدٸ. ونىڭ باسشىلىعىمەن ورتا ازييانىڭ كومسومول جەتەكشٸلەرٸ بٸر اي بويى يدەولوگييالىق وترياد رەتٸندە 1965 جىلدىڭ جازىندا الجيردە ٶتەتٸن ستۋدەنتتەر مەن جاستار فەستيۆالٸنە قاتىسۋعا ەزٸرلٸكتەن ٶتتٸ. بٸراق ول ەلدە تٶڭكەرٸس بولدى دا, جوسپارلانعان شارالار ٸسكە اسپاي قالدى. سول «يدەولوگتار» ٸشٸندە قازاق اۋىل شارۋاشىلىق ينستيتۋتى كومسومول كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ تا بولعان ەدٸ.
وسىلايشا ەسكە الىپ, ٶزارا پٸكٸر الماسىپ وتىرعاندا بٸر ساعاتتاي ۋاقىت ٶتتٸ. كەنەت پۋگو ەسقاليەۆتان:
- وبلىستىڭ ۇلتتىق قۇرامى قانداي? - دەپ سۇرادى.
- قازاقتار - 58 پايىز, ورىستار -33 پايىز, - دەپ جاۋاپ بەردٸ ەسقاليەۆ. – وبلىستا 80-نەن استام ۇلت ٶكٸلدەرٸ تۇرادى.
- يە, بۇل ارادا مىناداي سۇراق تۋىندادى, - دەپ جالعاستىردى پۋگو. – سٸزدٸڭ وبلىستىق پارتييا ۇيىمىن باسقارعان ۋاقىتىڭىزدا قازاقتاردان الىنعان نومەنكلاتۋرالىق كادرلار 39-دان 56 پايىزعا ٶسكەن. سٸزدٸڭ ەكٸ جىل جۇمىس مەرزٸمٸڭٸزدە مۇنداي ٶسۋ كٶپ ەمەس پە?
ەسقاليەۆ ەشقانداي الالاۋ جوقتىعىن تٷسٸندٸردٸ. نومەنكلاتۋراعا سوۆحوز, كولحوز باسشىلارى قابىلداندى, ال ول جەردە قازاق تۇرعىندار باسىم. سونىمەن بٸرگە قالانىڭ كەيبٸر كەسٸپورىندارىنا باسشىلىققا ولاردىڭ ۆەدومستۆولارىمەن كەلٸسٸلگەن جاس, جەرگٸلٸكتٸ حالىق ٶكٸلدەرٸ كەلدٸ, ول ۆەدومستۆولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ وسىندا, مەسكەۋدە.
- دەگەنمەن, وبلىس پەن قالانىڭ باسقارۋ بٶلٸمٸندە جەرگٸلٸكتٸ كازاكتار ٶكٸلدەرٸ بار ما? - دەپ سۇرادى پۋگو.
ٶز تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان ەسقاليەۆ بۇعان دا تٷسٸنٸك بەردٸ. تاپ مۇنداي «كازاكتار» دەگەن ۇلت تاريحتا بولعان جوق. بٸر كەزدە ورىس كنيازدىقتارىنىڭ شەتٸندە جاقسى ٶمٸر ٸزدەپ, كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن ولاردى «قاشقىنداردان» شىققان دەيدٸ. كازاكتار ٶزدەرٸن ەسكەري سوسلوۆيەگە جاتقىزادى, پاتشا كەزٸندە ولاردى قارۋلاندىرىپ, كٶرشٸ حالىقتار مەن تايپالاردىڭ جەرلەرٸن تارتىپ الۋ ٷشٸن پايدالاندى. بەرٸبٸر, ورىستاردىڭ ٶزدەرٸ كازاكتار تۋرالى بٸر كەزدەردە «كازاك ەسكەرلەرٸندە» قىزمەت ەتكەندەر دەگەندٸ ايتادى. بۇنىڭ بەرٸ رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن بولدى. كەڭەس كەزەڭٸندە «كازاك كادرلارى» تۋرالى ەشقانداي ستاتيستيكا بولعان جوق. بٸراق قازٸرگٸ ورالدىق كازاكتار ٶزدەرٸن اك كازاكتاردى جەڭگەن قىزىل كازاكتاردىڭ ۇرپاعىمىز دەپ ايتادى جەنە ونى ماقتان تۇتادى.
بوريس پۋگو ەندٸ قازاقتار تاريحى تۋرالى سۇرادى. پۋگونىڭ شىنايىلىعىنا كٶزٸ جەتكەن ەسقاليەۆ ەندٸ وعان قازاقتار تاريحىنىڭ نەگٸزگٸ كەزەڭدەرٸ تۋرالى, ەسٸرەسە ورىس پاتشالىعىنىڭ وتارلاۋى, ول وتارلاۋدا كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ اياۋسىز جازالاۋشى قۇرال بولعانى تۋرالى ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. ەسقاليەۆتى مۇقييات تىڭداعان پۋگو «ٶتە قۇندى اقپارات» بەرگەن وعان العىسىن بٸلدٸرٸپ, سەنٸمدٸ داۋىسپەن بىلاي دەدٸ:
- سٸز كولبينمەن ونشا جاقسى قاتىناستا ەمەس سيياقتىسىز. ونىڭ ايتۋىنشا, پارتييالىق كادرلاردى تاڭداۋ, ٸرٸكتەۋ مەسەلەلەرٸنە جاۋاپتى كوكپ وك حاتشىسى رازۋموۆسكيي جولداس مەنەن سٸزدەردٸڭ پارتييا ۇيىمدارىڭىزدى جٸتٸ تەكسەرۋدٸ جەنە ورال وبكومى بٸرٸنشٸ حاتشىسىنىڭ قىزمەتٸن بايىپپەن, ۇيىمداستىرۋ قورىتىندىسىنا دەيٸن قاراستىرۋدى سۇراعان ەدٸ. مەن مۇنداي قورىتىندى جاساۋعا نەگٸز كٶرٸپ تۇرعان جوقپىن. بٸراق, ساق بولىڭىز. سٸز كەڭەس وداعىنداعى وبكومداردىڭ ەڭ جاس بٸرٸنشٸ حاتشىلارىنىڭ بٸرٸسٸز, كوميسسييادا وبلىس ەڭبەككەرلەرٸ مەن كوممۋنيستەرٸ اراسىندا سٸزدٸڭ بەدەلٸڭٸز جوعارى ەكەن دەگەن پٸكٸر قالىپتاستى. ەدەتتە, بٸز جينالىسقا وبكومداردىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلارىن شاقىرمايمىز, بٸراق سٸزگە قاتىستى وسىلاي بولۋىن كولبين سۇرادى. ەندٸ سٸز ٷشٸن وسىنداي قيىنشىلىقتار بولمايدى دەپ سەنەمٸن. قازٸر سٸزدەن ورالمەن حابارلاسىپ, جينالىسقا ەكٸنشٸ حاتشىڭىزدى جٸبەرۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن. شىن جٷرەكتەن سٸزگە يگٸ ٸستەر مەن جەتٸستٸكتەر تٸلەيمٸن. ساۋ بولىڭىز!
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كوكپ وك-نٸڭ «جازالاۋشى» ورگانىنىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسى كابينەتٸنەن ەڭگٸمەگە جەنە ٶزٸنە بٶلٸنگەن كٶڭٸلگە قاناعاتتانعان كٷيدە شىقتى. سونىمەن بٸرگە ورال كازاكتارى تۋرالى ايماقتىق مەسەلە كوكپ وك باسشىلىعى ٷشٸن ٷلكەن قىزىعۋشىلىق پەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىرعانى انىق بولدى. بۇل 1988 جىلى ورىن العان وقيعا, ال ەسقاليەۆ بولسا, ەكٸ جىلدان كەيٸن كوممۋنيستٸك پارتييا تاراپ تىناتىنىن, ورال كازاك قاۋىمداستىعى مقك نۇسقاۋلارىمەن قالپىنا كەلەتٸنٸن, زاڭدى تٷردە تٸركەلٸپ, قازاقستان ەگەمەندٸگٸنە قارسى تالاپتارىن اشىق تٷردە بٸلدٸرە باستايتىنىن ەلەستەتە الماعان.
قالىپتاسقان داعدى بويىنشا, مەسكەۋدەن كەتەر الدىندا ەسقاليەۆ ەسكٸ الاڭداعى كوكپ وك عيماراتىنا كٸردٸ. دەلٸزدە كوكپ وك-نٸڭ بۇرىنعى ينسپەكتورى, قاراقالپاق وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, قازاقستاندا تانىمال اقىن كەكٸمبەك سالىقوۆ كەزدەسٸپ قالدى. قايتار جولدا تٷرلٸ تاقىرىپتا ەڭگٸمەلەسكەن ولار قوناق ٷي قاسىنا توقتادى. اۆتوموبيلدەن تٷسكەن بويدا ەسقاليەۆقا جاقىنداڭقىراعان سالىقوۆ سىبىرلاپ:
«كولبيننەن ساق بول, سەن تۋرالى كٶپ ايتىپ جٷر. وبلىستىڭ پارتييالىق جۇمىسىنىڭ قۇپييا بٶلٸگٸنە قولى جەتكەن بٸرەۋ مەسكەۋگە جەتكٸزٸپ جٷر. مەن كەزدەيسوق قازاقستان تۋرالى اقپاراتتى بايقاپ قالدىم, ٸشٸندە سٸزدٸڭ وبلىس تا بار», - دەپ ايتتى.
جارييالىلىق, قايتا قۇرۋ ەمەس پە, گورباچەۆ كەڭەس وداعى ەكونوميكاسى مەن كوممۋنيستٸك پارتيياعا رەفورما جاساۋعا تىرىسۋدا, بٸراق اينالادا سول ٷرەي مەن سٶز تاسۋشىلىق, بارلىق جەردە «اعا ۇلتتىڭ» كٶزدەرٸ مەن قۇلاقتارى جٷردٸ. نەجٸمەدەن ەسقاليەۆقا شوۆينيزمنٸڭ شەكتەن شىققان كٶرٸنٸستەرٸمەن بەتپە-بەت كەزدەسۋگە, تٸپتٸ كٷتپەگەن جەرلەردە كەزدەسۋگە تۋرا كەلگەن ەدٸ.
جاۋلاپ الۋشىلار كەلگەن جەرٸنٸڭ شىن يەلەرٸ تۋرالى ەشقانداي دەرەك قالدىرماۋ ٷشٸن وسىنداعى ەسكەرتكٸشتەردٸ جوق قىلىپ وتىراتىنى تاريحتان بەلگٸلٸ. وسىعان ۇقساس جاعداي ورال وبلىسىنىڭ بٸر كەزدە كەڭەستٸك ەسكەري پوليگونعا مەرزٸمسٸز پايدالانۋعا بەرٸلگەن جەرلەرٸندە دە بولدى. ول جەرلەردٸڭ «جاڭا يەلەنۋشٸلەرٸ» ٶزدەرٸن ٶتە ەركٸن ۇستادى, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتەن ەشكٸمدٸ مويىنداعان جوق. ەشكٸمدٸ ەسكەرتپەي, ەشكٸمگە حابار بەرمەي-اق ولار ورال وبلىسى جەرٸندە ٷش جەرٷستٸ جەنە ٷش ەۋە اتوم قارۋى سىناعىن جاسادى. ال جەراستى سىناقتار قانشاما رەت بولدى? ول تۋرالى تەك مٷگەدەك بولىپ دٷنيەگە كەلگەن سەبيلەر مەن قۇمداعى كٷيٸپ كەتكەن كٶگالداردى كٶرٸپ, بولجاۋعا عانا بولاتىن ەدٸ.
وسى پوليگوندارعا قاتىستى بٸرنەشە وقيعا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ ەسٸندە قالدى. 1988 جىلى كوكپ وك ەسقاليەۆتى كسرو جوعارعى كەڭەسٸنە دەپۋتاتتىققا كانديدات ەتٸپ ۇسىندى. سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ ٷشٸن ول بٸر كەزدە بٶكەي حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان وردا اۋىلىنا كەلەدٸ, اۋىلعا سونىمەن بٸرگە احتۋبا سايلاۋشى-ەسكەريلەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ دە كەلەدٸ. استراحان, ۆولگوگراد وبلىستارىنىڭ شىعىس بٶلٸگٸندە شوعىرلانعان ەسكەري بٶلٸمدەردٸڭ مىڭداعان وفيتسەرٸ ەدەتتە قازاقستاندا تٸركەۋدە بولدى, بۇل دا مەسكەۋدٸڭ شوۆينيستٸك ساياساتىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولار, بايىرعى حالىقتى بٸرتٸندەپ ىعىستىرا وتىرىپ, قازاقستان جەرٸنە نىق تامىر جايۋ.
جينالىستا وردا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كەڭەس وداعى پارلامەنتٸنە ۇسىنىلعان ەسقاليەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قولداپ سٶز سٶيلەدٸ. راكەتالىق بٶلٸم كومانديرٸ گەنەرال ي.لۋكين دە سٶز سٶيلەدٸ. ودان كەيٸن جاس تا جٸگەرلٸ پولكوۆنيك ا.ترەتياكوۆ سٶز الدى. كسرو پارلامەنتٸنٸڭ بولاشاق دەپۋتاتىنا تەزيس-تاپسىرىستاردىڭ بٸرٸندە ونىڭ اۋزىنان كەلەسٸ سٶز شىقتى:
«جولداس وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى, بٸز, اۆياتورلار, سٸزدٸڭ كانديداتۋراڭىزدى قولدايمىز. مەندە مىنانداي ٶتٸنٸش بار: بٸز ول تۋرالى سوۆحوز باسشىلارىن ەسكەرتٸپ وتىرامىز, ەسكەري جاتتىعۋلار كەزٸندە مالشىلار جاتتىعۋ اۋماعىنان تەزٸرەك شىقسىن. ەيتپەسە, بٸزدٸ «ەكٸ اياقتىلاردان» گٶرٸ «تٶرت اياقتىلار» جاقسى تٷسٸنەتٸن جايلار جيٸ بولىپ تۇرادى».
وسىلاي, بٸر ارتىق سٶزٸ جوق, دەل وسىلاي! ويىن اقتارعان ەسكەريدٸڭ بۇل كٷپٸرلٸك سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن العاشقىدا كٶبٸ تٷسٸنبەي دە قالدى.
قاراماعىنداعى قىزمەتكەرٸ ٷشٸن گەنەرال لۋكين كەشٸرٸم سۇراي باستادى. قانداي اقىماقتىق جاساعانىن تٷسٸنگەن پولكوۆنيك تە كەشٸرٸم سۇرادى. بٸراق زالدا ىزالى داۋىستار قارقىنى ارتا باستادى, اشۋلانعان ادامدار بەرٸنە دە دايىن ەدٸ, بٶكەيلٸك رەۆوليۋتسيونەرلەردٸڭ ۇرپاقتارى ەسكەريلەردٸڭ دٶرەكٸلٸگٸنٸڭ نە ەكەنٸن جاقسى بٸلەتٸن. بۇل انايى تەرتٸپسٸزدٸك مٸندەتتٸ تٷردە قاراۋسىز قالمايتىنىن ايتقان ەسقاليەۆ زالدى تىنىشتالدىرعان ەدٸ.
كەيٸنٸرەك, حالىق دەپۋتاتتارى سەزٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ تالدىقورعان وبلىسى كەزٸندەگٸ قىزمەتٸنەن بٸلەتٸن ەسكٸ تانىسى مارشال دميتريي يازوۆقا كٸردٸ. 1980-شٸ جىلدارى ورتا ازييالىق ەسكەري وكرۋگٸن باسقارعان يازوۆ تالدىقورعاندا جيٸ بولاتىن. دوستىق ەڭگٸمە بارىسىندا ەسقاليەۆ وعان تەكسەرٸس جٷرگٸزۋ جەنە سول پولكوۆنيك ترەتياكوۆتى جازاعا تارتۋ تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالىن تاپسىردى. كەيٸن دە وسى مەسەلە بويىنشا بٸرنەشە رەت تەلەفون سوقتى. اقىرىندا سول كەڭەستٸك وفيتسەر فورماسىنداعى مەدەنيەتسٸز سولدافوندى اۋىستىرۋعا قول جەتكٸزدٸ. ونىڭ ورنىنا گەنەرال يۋريي كليشين تاعايىندالدى, ونىمەن ورال وبلىسى باسشىلىعى جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. كليشيننٸڭ كٶمەگٸمەن «سٷيٸندٸك» سوۆحوزى جەرٸندە جاتتىعۋ كەزٸندە سنارياد, بومبالاردان تولىق قيراپ قالعان «حاندار جەرلەنگەن» ورىن تابىلدى.
بۇل جەر بٶكەي ورداسىنىڭ باستى پانتەوندارىنىڭ بٸرٸ بولاتىن. سول ەكسپەديتسييا قۇرامىندا ورالدا قۇرىلعان «قازاقگاز» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ەسەت ەزەرباەۆ تا بولدى. ارابشا جاقسى بٸلەتٸن ول ۇلى كٷيشٸ دەۋلەتكەرەيدٸڭ زيراتىن تابۋ ٷشٸن قيراعان تاستار اراسىن ۇزاق اقتاردى. كەيٸن ۇلى كومپوزيتوردىڭ مٷردەسٸ وردادا قايتا جەرلەندٸ.
گەنەرال يۋريي كليشين سول سيياقتى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆقا وردالىقتاردىڭ ايتۋىمەن اعارتۋشى-عالىم مۇحامەد-سالىق باباجانوۆ جەرلەنگەن ەسكٸ زيرات قورعانىن تابۋعا كٶمەكتەستٸ. عالىم ٶزٸن وسى بٶكەي حاندىعىنىڭ ەڭ باتىس شەگٸندەگٸ تورعاي سەلوسى ماڭىنا جەرلەۋدٸ اماناتتاعان ەكەن. «باتىستان كەلۋشٸلەر بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ جەرٸن كٶپتەپ الا باستادى. مەنٸڭ زيراتىم ولارعا كەدەرگٸ بولسىن», - دەگەن ەكەن ول سوڭعى سٶزٸندە.
- بۇل تۋرالى ماعان كٶرنەكتٸ عالىم, پۋبليتسيست سالىق زيمانوۆ ايتقان ەدٸ, - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – مٸنە بٸز ەسكٸ قورىمدار ورنىندامىز, ٷلكەن زيراتتان ەشتەڭە قالماعان. بارلىق تاستار مەن قورشاۋلار بۋلدوزەرمەن تاپتالىپ, ىسىرىلىپ تاستالعان, ال ولاردىڭ ورنىنا باسقا جەر تاپپاعانداي, ەسكەريلەر باقىلاۋ پۋنكتٸن سالعان. مىنا سۇمدىقتى كٶرگەن بٸزدٸڭ قاسىمىزداعى ەل اقساقالدارىنىڭ كٶزٸنە جاس كەلدٸ. بۇل دا وسى ايماقتاعى قازاقتار تاريحىنا قاتىستىنىڭ بارلىعىن جويۋعا باعىتتالعان مەسكەۋدٸڭ ارسىز ساياساتىنىڭ تاعى بٸر كٶرٸنٸسٸ ەدٸ. ول سونىمەن بٸرگە كٶنە ەسكەرتكٸشتەرگە قاتىستى ادامگەرشٸلٸككە جاتپايتىن ۆانداليزم مەن قاتىگەزدٸك بولاتىن. وسى جەر قورشالىپ, ۇلى جەرلەسٸمٸزدٸڭ باسىنا قۇلپىتاس قويىلدى.
سول كٷندەرٸ ەسقاليەۆقا كٶرشٸ گۋرەۆ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ عازيز الدامجاروۆ تەلەفون شالدى. ورالدىقتاردىڭ ەسكەريلەرمەن تارتىسى تۋرالى بٸلگەن ول وسى ەسكەري زونادا بولعان باسقا بٸر ٶرەسكەل وقيعا تۋرالى ايتىپ بەردٸ.
بٸردە وبنينسكٸدەن عالىمداردى شاقىرعان الدامجاروۆ ولارمەن جەنە ەسكەريلەرمەن بٸرگە ازعىر اۋىلىنا كەلەدٸ. ازعىردا قازىلعان شاحتالاردا يادرولىق جارىلىستار جاسالاتىن. پوليگوننىڭ «ارزاماس-16» اتاۋى بولدى. سوڭعى جىلدارى جارىلىستار جاسالعان جوق. بٸراق راديواكتيۆتٸ گاز شىعۋى بايقالعان ەدٸ, ونىڭ ٸزٸن جابۋ ٷشٸن ەسكەريلەر كٶرشٸ سوۆحوزدان تەحنيكا جالعا العان. بۋلدوزەرمەن يادرولىق شۇڭقىرلاردى كٶمگەن تراكتورشىنىڭ ٶزٸ تيٸستٸ دەڭگەيدە راديواكتيۆتٸ گازدان قورعالماعان بولىپ شىقتى. بۇعان اشۋلانعان عالىمدار مەسكەۋدەگٸ ەسكەري ۆەدومستۆو اتىنا نارازىلىق حاتىن جٸبەرەدٸ. نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ پەن عازيز الدامجاروۆ انتييادرولىق «نارىن» قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋ, يادرولىق جارىلىس پەن زىمىران سىناقتارىنان زارداپ شەككەن ەكٸ وبلىستىڭ تۇرعىندارىنا كٶمەك قورلارىن قۇرۋ جٶنٸندە كەلٸستٸ.
بٸراق ەسكەري پوليگون جەرلەرٸن رەتكە كەلتٸرۋ, سول سيياقتى باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلگەن شەتەلدٸك ينۆەستورلارمەن تەڭ قارىم-قاتىناس ورناتۋ جٶنٸندەگٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ جوسپارلارى تولىق ورىندالمادى, الماتى نەمەسە باسقا جەرلەرگە تٷرلٸ لاۋازىمدارعا اۋىسۋ تۋرالى پرەزيدەنت نازارباەۆ تاراپىنان جاسالعان ۇسىنىستار قىزمەت بابىن ٶزگەرتٸپ جٸبەردٸ. بۇل ۇسىنىستار مەن ٶزٸنە دەگەن ەرەكشە كٶڭٸل تٶركٸنٸن تولىق تٷسٸنە الماعان ەسقاليەۆ ۇسىنىستاردان باس تارتىپ جٷردٸ. سٶيتسە, بۇل «قامقورلىقتىڭ» ارتىندا باتىس قازاقستان مۇناي-گاز سالاسىنا كٸرە باستاعان شەتەلدٸك دەپ اتالاتىن, ال ناقتىسىندا رەسەيلٸك ينۆەستورلار تۇر ەكەن.
ەسقاليەۆقا ٶز ادامدارى كٶكشەتاۋ وبلىسى ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسىن اۋىستىرعالى جاتقانىن حابارلادى. كەيٸن بەلگٸلٸ بولعانداي, جۇمىس ٸستەگەن 11 اي ٸشٸندە ول بار ەكونوميكانى جەكە تۇلعالارعا بەرٸپ جٸبەرگەن ەكەن. «كازسەلحوزتەحنيكا» وبلىستىق بٸرلەستٸگٸ, اۆتوبازالار مەن قۇرىلىس ترەستٸلەرٸ, كلۋب, بالاباقشا, كٸتاپحانا عيماراتتارى, ەلٸ جەر قورى تۋرالى زاڭناما بولماسا دا مالشارۋاشىلىق كەشەندەرٸ مەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸ. مٷمكٸن وسىنداي «ىنتالى جۇمىسى» ٷشٸن ونى جەكەشەلەندٸرۋ بويىنشا ۆيتسە-پرەمەر لاۋازىمىنا تاعايىنداپ, ورنىنا ەسقاليەۆتى جىلجىتۋ كٶزدەلگەن بولار. وسىلايشا ارى قاراي ەسقاليەۆ تۋعان ەل ٸشٸندە, جاقىن شەتەلدەردە 11 جىلعا جۋىق باسقا قىزمەتتەردە جٷردٸ. الدىمەن كٶكشەتاۋ وبلىسى ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىلىعىنا اۋىستىرىلدى, كەيٸن ديپلوماتييالىق قىزمەتكە, ەلشٸ بولىپ ٶزبەكستانعا, تەجٸكستانعا, ۋكراينا مەن مولدوۆاعا جٸبەرٸلدٸ. ەلشٸلٸك قىزمەتتٸ قۇرمەت تٷرٸندەگٸ ايداۋ دەسە دە بولادى.
1990 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاندىق ديپلوماتييا ەلٸ قالىپقا تٷسپەگەن بولاتىن, بارلىعىن نٶلدەن باستاۋعا تۋرا كەلدٸ, الايدا جۇمىس جاۋاپتى دا قىزىقتى ەدٸ, ەستە قالارلىقتاي كەزدەسۋلەر دە, العان ەسەر دە كٶپ بولدى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كەيبٸر بۇرىنعى پارتييا-كەڭەس قىزمەتكەرلەرٸ سوتسياليزم يدەيالارىنا وپاسىزدىق جاسايتىن, بيلٸك ولاردى وپپوزيتسييالىق پارتييالار مەن قوزعالىستارعا ٸرٸتكٸ سالۋ ماقساتىندا شترەيكبرەحەر رەتٸندە پايدالاناتىن, دەپ تاعى بٸر-ەكٸ قىزىق وقيعانى مىسالعا كەلتٸرەدٸ. نەجٸمەدەن-اقساقال زەينەتكە شىققاننان كەيٸن ونىڭ بەدەلٸ مەن پرينتسيپتٸ مەملەكەتتٸك قايراتكەرلٸگٸن پايدالانباق بولعان قىزىق وقيعالار بولعان.
2003 جىلدىڭ كٷزٸندە ەسقاليەۆقا ورالدا بولعان پارلامەنت دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ تەلەفون سوعىپ, كەزدەسكٸسٸ كەلەتٸنٸن ايتتى. ولار ەسكٸ دوستارداي كەزدەستٸ, كٶكشەتاۋدا كوسارەۆ كەسٸپوداق كەڭەسٸن باسقارعان ەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ باسشىلار ٸشٸندەگٸ تەجٸريبەلٸ پارتييا قىزمەتكەرٸ كوسارەۆ ەسقاليەۆقا ٶز بٸلٸكتٸلٸگٸمەن, مٸنەز اشىقتىعىمەن ۇنايتىن. مٸنە, ەندٸ ول ەسقاليەۆتىڭ ٷيٸندە قوناق بولىپ وتىر, ٶزٸ كٶڭٸلدٸ, سٶزقۇمار ول داستارحانداعى اسقا, قۇيىلعان بەلارۋس گوريلكاسىنا, ٷي يەسٸنە ارناعان ەسٸرە ماقتاۋلارىن اياپ قالمادى. بٸرازدان كەيٸن ەبدەن اشىلدى. ول العاشقى بەتٸندە «لەنين مٸنبەردە» دەگەن اتاقتى سٷرەت باسىلعان, بارلىعى تۇتاس قىزىل تٷستە باسىلعان «پراۆدا» گازەتٸنە كٶز سالۋدى ۇسىندى. ەسقاليەۆ گازەت قۇرىلتايشىسى كٸم ەكەن دەپ قارادى. كوممۋنيستٸك پارتييا. پارتييالىق بيلەتٸنٸڭ سيگنالدى داناسىن كٶرسەتكەن كوسارەۆ ودان سايىن تاڭعالدىردى. ول دەل بۇرىنعى كوممۋنيستٸك پارتييا بيلەتٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ بولىپ شىقتى. بيلەتتە تەك مٷشەلٸك جارنا تٶلەنگەنٸن كٶرسەتەتٸن بەتتەرٸ عانا جوق.
كوسارەۆتٸڭ جاڭالىقتارى مۇنىمەن بٸتكەن جوق. كەزەكتٸ ريۋمكٸدەن كەيٸن ەسقاليەۆقا جاقىنداپ وتىرعان ول قارلىعىڭقى داۋىسپەن سىبىرلاي باستادى:
- نەجٸمەدەن يحسانوۆيچ, بٸز سٸزبەن بۇرىننان تانىسپىز. مەنٸ قويشى, سٸزدٸ بٷكٸل رەسپۋبليكا جاقسى بٸلەدٸ, باعالايدى. سٸز قازٸر ديپلوماتسىز.تمد-داعى بارلىق ٸسپەن تانىسسىز. دەر كەزٸندە قايتىپ كەلدٸڭٸز. قازٸر قازاقستاننىڭ بار ساياسي الاڭدارىندا جاڭا پارتييالار قۇرىلىپ جاتىر. بٸز دە, بۇرىنعى يدەالدارىنا ادال كوممۋنيستەر, كومپارتييانى قايتا قۇرۋدى ۇيعاردىق. تىم سابىرلى دا تەگەۋرٸندٸ ەبدٸلدين باسقارىپ وتىرعان بٸزدٸڭ بۇرىنعى پارتييا كٷيرەۋدٸڭ الدىندا تۇر. باسشىلىققا بٸزگە تەجٸريبەلٸ دە بەدەلدٸ تۇلعالار كەرەك. سوندىقتان دا سٸزگە پارتييانىڭ تەڭ تٶراعاسى لاۋازىمىن ۇسىنامىز.
بۇل ەڭگٸمەنٸ ەزەر تىڭداعان ەسقاليەۆ بار شىدامىن بويعا جيناپ وعان جاۋاپ بەردٸ:
- شىنىمدى ايتسام, بۇنداي ساتقىندىقتى مەن قازٸرگٸ بۇرالقىلاردىڭ كەز كەلگەنٸنەن كٷتسەم دە, سٸزدەن كٷتكەن جوقپىن. سٸز دە «ەكٸجٷزدٸ يانۋسقا» اينالدىڭىز با? جاقسى, ۋاقىت سىنىنا شىدامادىڭىز, ٶزٸڭٸزدٸ اسىراپ ٶسٸرگەن پارتييادان تەرٸس اينالدىڭىز, بٸراق قۇبىلمالى بولماساڭىز جەنە مىنا تٷككە تۇرعىسىز گازەتسىماعىڭىز بەن جاساندى بيلەتٸڭٸزبەن ماسقارا بولماڭىز. بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدٸڭ قايىرىمدىلىعى سونشا, ول جەردٸ مىنا سٸز سەكٸلدٸ ۇساق ادامدار دا باسىپ جٷر. ال, ەندٸ, كەشٸرٸڭٸز, كەتٸڭٸز بۇل ارادان!
ەڭگٸمەنٸڭ توسىننان ٶزگەرگەنٸنە كوسارەۆ ابىرجىپ, ساسىپ قالدى. بٸردەن ايىقتى, بٸراق تٷسٸنٸكتٸ ەشتەڭە ايتا المادى. قولىنداعى گازەتٸن مىجعىلاعان ول ستولدا دٸرٸلدەپ قالدى. ەسقاليەۆ وعان تۇرۋعا بەلگٸ بەردٸ. ورنىنان تۇرعان ول مۇرىن استىنان بٸردەڭەلەردٸ ايتىپ, كەشٸرٸم سۇرادى دا تەزٸرەك سىرت كيٸمٸن الىپ, ەسٸككە قاراي بەتتەدٸ. ازداپ تىنىشتالعان ەسقاليەۆ تەرەزە الدىنا كەلدٸ. قالا ورتالىعىنا قالاي شىعارىن بٸلمەگەن ونىڭ «قوناعى» ەلٸ ەسٸك الدىندا جٷر ەكەن. سىرتقا شىققان ەسقاليەۆ قولىن كٶتەرٸپ, ٶتٸپ بارا جاتقان بٸر ماشينانى توقتاتىپ, كوسارەۆتٸ وتىرعىزدى دا, كٶلٸك ەسٸگٸن جاقسىلاپ جاپتى. اۆتوكٶلٸك ەسٸگٸن عانا ەمەس, كوسارەۆپەن اراداعى قاتىناس ەسٸگٸن قاتتى, مەڭگٸگە جاپتى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٶزٸن باسقا پارتيياعا شاقىرعان تاعى بٸر وسىنداي جاعدايدى ەسكە تٷسٸردٸ, ول پارتييانىڭ ماقساتتارى يگٸلٸكتٸ بولسا دا, العاشقىدا ەسقاليەۆ وعان سەنگەن جوق. 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان بيلٸگٸندەگٸ جاس قايراتكەرلەر اراسىندا بٸر تولقۋ, اۋىتقۋلار انىق بايقالىپ تۇردى. 2003 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە مينسكٸدەن شىققان نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ جولدا مەسكەۋگە تٷنەپ, كەلەسٸ كٷنٸ ورالعا كەلگەن ەدٸ. ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٷيدەگٸ تەلەفونعا قوڭىراۋ سوعىلدى. تەلەفوننان قازاقستاننىڭ رەسەيدەگٸ ەلشٸسٸ التىنبەك سەرسەنباەۆتىڭ داۋىسىن ەستٸگەن ول تاڭىرقاپ قالدى. سەرسەنباەۆ سٶزبە-سٶز تٶمەندەگٸنٸ ايتتى: «نەجٸمەدەن يحسانوۆيچ, سٸزدٸ بٸزدٸڭ ەلشٸلٸككە كٸرٸپ شىعادى دەپ ويلاپ ەدٸم. سٸزبەن بٸر ٶتە ماڭىزدى ٸس تۋرالى سٶيلەسكٸم كەلٸپ ەدٸ».
ەسقاليەۆ: «التىنبەك, بٸز سٸزبەن بۇرىن كەزدەسپەگەن ەكەنبٸز. بۇل جولى دا سٸزدٸ الاڭداتۋعا ونداي قاجەتتٸلٸك بولعان جوق. سٸز مەنٸڭ ديپلوماتييالىق قىزمەتتەن مەرزٸمٸمنەن بۇرىن كەتكەنٸمدٸ بٸلەتٸن شىعارسىز. بۇل تاقىرىپقا قانداي بولسا دا ەڭگٸمە قوزعاۋدىڭ قاجەتٸ بولا قويار ما ەكەن?» -دەپ جاۋاپ بەردٸ. الايدا التىنبەك سٶزٸن ارى قاراي جالعادى: «سٸزبەن بۇرىنىراق تىعىز قاتىناستار جاساۋعا مٷمكٸندٸك تابا الماعانىما ٶكٸنٸشتٸمٸن, ەرينە. بٸراق ەندٸ رۇقسات ەتسەڭٸز, تەلەفونمەن بولسا دا بٸر نەرسەنٸ حابارلاسام با دەيمٸن. مەنٸڭ سەرٸكتەستەرٸم جاڭا ساياسي پارتييا قۇرۋ باعىتىندا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن باستاۋعا نىق بەكٸنٸپ وتىر. قازاقستاننىڭ ون شاقتى بەلگٸلٸ قايراتكەرٸ بۇل جۇمىسقا قاتىسۋعا كەلٸستٸ, ونىڭ ٸشٸندە سٸزدٸڭ تۋىسىڭىز, يرانداعى ەلشٸ تٶلەگەن جٷكەەۆ تە بار. مەن دە ەلشٸلٸك قىزمەتتەن كەتەمٸن. ەلدە بٸزدٸ بۇدان دا ماڭىزدى ٸستەر كٷتٸپ تۇر. ٶتە ماڭىزدى كەزەڭ. پارتييانىڭ ەزٸرگە شارتتى اتاۋى – «اق جول». مەنٸڭ جولداستارىم سٸزگە پارتييانىڭ ساياسي كەڭەسٸ قۇرامىنا كٸرۋگە ۇسىنىس بٸلدٸرەدٸ».
دەموكراتييالىق باعىتتاعى بولاشاق پارتييانىڭ مٸندەت-ماقساتتارى تۋرالى ايتقان ول ەسقاليەۆ كانديداتۋراسى تۋرالى ٶز نەگٸزدەمەسٸن جەتكٸزدٸ.
- شىنىمدى ايتسام, مەن ٶزٸمدٸ ازداپ ىڭعايسىز سەزٸندٸم, «بۇل نە پاسساج? مٷمكٸن بۇل بوپسالاۋ بولار دەگەن سۇراقتار مازالادى, - دەپ ەسكە الدى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – بٸز ٷشٸن ماڭىزى بٶلەك ەلدە التىنبەك ەلشٸلٸك قىزمەتٸن سالىستىرمالى تٷردە جاقىندا باستادى, نازارباەۆتىڭ جوعارىلاتقان كادرى, جەرلەسٸ. تٸپتٸ ول قانشا دارىندى بولسا دا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قامقورلىعىنسىز جاس شاعىندا بيلٸكتٸڭ جوعارى ەشەلونىندا ساياسي جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستىڭ ەڭ ماڭىزدى سالالارىن كٸم باسقارادى. جوبالانعان پارتييا باسشىلىعى قۇرامى دا كٷمەنداندىردى, تاعدىرعا ٶكپەسٸ جوق ەلگە بەلگٸلٸ تۇلعالار. ۇسىنىلعان تاقىرىپتان سىپايى تٷردە اينالىپ ٶتۋ قاجەت بولدى.
وسىنداي كٷتپەگەن «سىيلىعى» ٷشٸن سەرسەنباەۆقا العىسىن بٸلدٸرگەن ەسقاليەۆ بىلاي دەدٸ: «ەسٸڭٸزدە بولسا, كەزٸندە مەن ەل باسشىلىعىندا بەلگٸلٸ ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى «باي بولىڭدار!» ۇرانىنا اشىق قارسى شىققان ازداعان وبلىس باسشىلارىنىڭ بٸرٸ بولدىم. قازٸر بولسا, قارتايدىم, ەندٸگٸ ٶمٸرٸمدٸ بالالارىم مەن نەمەرەلەرٸمە, مٷمكٸن بولسا ساياسي مەمۋارلار جازۋعا ارناعىم كەلەدٸ. سوندا عانا قوعامعا كٶبٸرەك پايدا كەلتٸرەمٸن دەپ ويلايمىن».
ٶزٸمەن قوشتاسقان التىنبەك سەرسەنباەۆتىڭ ينتوناتسيياسىنان ەسقاليەۆ ونىڭ بەرگەن جاۋابىنا ريزا بولماعانىن بايقادى. ەلدەگٸ ودان كەيٸنگٸ جاعدايلار سەرسەنباەۆتىڭ سول ەڭگٸمەدە شىنايى بولعاندىعىن كٶرسەتتٸ. تەز ارادا ٸرٸ وپپوزيتسييالىق قايراتكەرگە اينالعان التىنبەك سەرسەنباەۆ 2006 جىلدىڭ اقپانىندا قازا بولدى, ونى اتىپ ٶلتٸرگەن ەدٸ.
كٷش جيىپ العان وپپوزيتسييا نازارباەۆ بيلٸگٸنە اشىق قارسى شىققان 2000-شى جىلداردىڭ قىزۋ تارتىسقا تولى وقيعالارى بٷگٸندە قوعامدىق ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن سالالارىندا «تىمىق» كٷيگە اۋىسقانداي. الايدا مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ ٶزٸنە سالىنعان ميللياردتاعان بيۋدجەتتٸك اقشانى اقتاپ وتىر ما? كەڭەس وداعى كەزٸندە كادرلار كوكپ مونوپوليياسىندا بولعانى بەلگٸلٸ, وقۋ بارلىق دەڭگەيدە تەگٸن بولدى. قازٸر كادرلاردى تەربيەلەۋ, ٸرٸكتەۋ جٷيەسٸندە انارحييا مەن يمپروۆيزاتسييا بايقالادى, باعىنىشتىنىڭ بٸلٸكتٸلٸ, كەسٸبيلٸگٸ ەمەس, ونىڭ جەكە بەرٸلگەندٸگٸ باستى ٶلشەم بولىپ قالدى, بارلىق جەردە سىبايلاس جەمقورلىق ٷستەمدٸك قۇرۋدا, دەپ الاڭدايدى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
ەكونوميكاداعى, يدەولوگيياداعى بٷگٸنگٸ زارداپتاردىڭ سەبەبٸن بەرٸنەن ٸزدەيتٸن بولدىق, تەك ٶزٸمٸزدەن ٸزدەمەيمٸز, ٶزٸمٸزدٸڭ كادر تاڭداۋ مەن قويۋداعى زيياندى, تەرٸس جٷيەمٸزدەن ٸزدەمەيمٸز. بارلىق كادرلىق ٶزگەرٸستەر بٸر شەڭبەر ٸشٸندە جٷرەدٸ, ال ول جىلدار ٶتە كەلە توزدى. كٷتكەندەگٸدەي, «جٷيە» ۇلتتىق تراگەديياعا اينالدى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ جاس كەزٸندە «تالوۆكا» سوۆحوزىندا باس اگرونوم بولىپ ٸستەپ جٷرگەن ٶزٸن ورال پارتييا وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى شاپەت قوسپانوۆتىڭ قالاي بايقاعانىن ايتادى. وبلىس بويىنشا ساپارلارى كەزٸندە بايقاپ, كەيٸن نازاردا ۇستاعان قوسپانوۆ كەيٸن ٶز باستاماسىمەن ونى قىزمەت مانسابى باسپالداعىمەن جٷرگٸزگەن ەكەن. جۇمىستى ورىندادى ما, وندا كەلەسٸ ساتىعا.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ ويىنشا, كادرلاردى ٸرٸكتەۋ مەن تاعايىنداۋدىڭ كەڭەستٸك جٷيەسٸ ورنىنا كەلگەن پرەزيدەنتتٸك ۆەرتيكال نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەزٸندە اتالمىش كەڭەستٸك جٷيەنٸ اۋىستىرا المادى, كەرٸسٸنشە, قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا دەگراداتسييا, ياعني كەرٸ كەتۋ باستالدى. نازارباەۆتىڭ ادال دا ەدٸل قوعام قۇرۋ, الدىڭعى ۇرپاقتىڭ باسقارۋ تەجٸريبەسٸن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا مەنەدجمەنت تەربيەلەۋگە باسىمدىق بەرۋ تۋرالى ۋەدەسٸ ورىندالمادى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ قوعامدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەنە نەگٸزٸنەن ٶز حالقىنا قارسى باعىتتالعان ەكسپەريمەنتتەر مەن جاعدايلار ورىن الدى.
- ٶز تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸ ٶزٸمٸزگە قۇرۋعا بەرٸلگەن مٷمكٸندٸكپەن قاناتتانعان بٸز وسىنداي ۋەدە-سٶزدٸڭ شىنايىلىعىنا سەندٸك. ول ٷشٸن ەكونوميكالىق العىشارتتار دا بولدى. بٸز ٶز جەرٸنٸڭ بايلىعىنا حالىق ٶزٸ يە بولادى دەپ ويلادىق. يمپەرييالار تاراعاننان كەيٸن بۇرىنعىدان ەشتەڭەنٸ قيراتپاي-اق ٶز دامۋى ٷشٸن قولدا بار ەكونوميكالىق جەنە كادرلىق ەلەۋەتتٸ تابىستى پايدالانا بٸلگەن ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى جاس مەملەكەتتەردٸڭ تەجٸريبەسٸ بٸزگە تانىس بولاتىن, – دەپ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٶز ويىن تٷيٸندەدٸ. – مەنٸڭ ويىمشا, پرەزيدەنت نازارباەۆپەن جۇمىس, بۇرىن پارتييالىق جۇمىستاعىداي, ٶزارا سەنٸمگە قۇرىلۋى تيٸس, بٸز سەرٸكتەس بولۋىمىز كەرەك دەپ ويلادىم. پرەزيدەنتكە كەيبٸر سٶزدەرٸم نەمەسە مەملەكەت مٷددەسٸنە قايشى كەلەتٸن ٷكٸمەتتٸڭ كەيبٸر قادامدارىنا ايتقان سىنىم ۇناماي قالعان كەزدەر بولدى. ٶز كٶزقاراسىمدى قورعاي وتىرىپ, كەيدە مەملەكەت باسشىسىنا قارسى بولعان كەزدەرٸمدە مەن ول ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى سەرٸكتەستەرٸنە ەركٸن ويلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەپ ويلادىم جەنە وعان نەگٸز دە بولدى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٸرٸ مۇناي كەسٸپورىندارىن جەكە قولعا بەرۋگە, بٸزدٸڭ اگرارلى ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸ – كولحوز, سوۆحوزداردى تاراتۋعا, جوق قىلۋعا قارسى بولعانىن ايتادى. «بولاشاعى جوق» نەمەسە شەنەۋنٸكتەردٸ ۇستاپ قارجى ٷنەمدەۋ دەگەن سىلتاۋمەن ونداعان اۋداندار مەن اۋىلدىق كەڭەستەر تاراتىلدى, ال قاراپايىم عانا ٶمٸر سٷرۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸنەن ايىرىلعان اۋىل حالقى سول تۇرعىلىقتى ورىندارىن تاستاپ, قالاعا كەلۋگە مەجبٷر بولدى. قالادا دا جۇمىس ورىندارى جەدەل قارقىنمەن قىسقاردى. قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جىلدارىندا جٷزدەگەن اۋىل, ٶركەندەپ تۇرعان اگروكەشەندەر مەن كومبيناتتار قۇردىمعا كەتتٸ. قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ميلليونداپ ٶندٸرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, مۇنايمەن-اق دەۋلەتٸمٸز ارتادى, بەرٸن سىرتتان ساتىپ الاتىن بولامىز, ال حالىق قالالاردا جايلى جاعدايدا ٶمٸر سٷرەدٸ دەگەن باعىتتاعى ەڭگٸمەنٸ حالىق جوعارى دەڭگەيدەگٸ بيلٸك ٶكٸلدەرٸنەن تالاي ەستٸدٸ. بٸراق ولاي بولماي شىقتى.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ سول كەزدەگٸ بٸر جاعدايدى دا ەسكە الدى. شەتەلدٸك ينۆەستورلارمەن كەلٸسسٶزدەر كەزٸندە مەملەكەت مٷددەسٸن قورعاۋعا تىرىسقان ول بٸر كەزدە قورىتىندى قۇجاتتارعا الماتىدا قول قويىلعانىن, ال باتىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ پٸكٸرٸ ەسكەرۋسٸز قالعانىن بٸلەدٸ. بٶرلٸ اۋدانىنداعى ەلدەگٸ ەڭ ٸرٸ «قاراشىعاناق» گازوكوندەنسات كەن ورنىندا بٸردە بريتاندىقتار, يتالياندىقتار يەلٸك ەتە باستادى, ونداعان كەڭەسشٸلەرٸن ەكەلدٸ جەنە كەشەندٸ دامىتۋ كەلٸسٸمٸنە قاتىستى وبلىس باسشىلىعىنا ٶز تالاپتارىن قويدى. كەلٸسٸمنٸڭ كٶپتەگەن باپتارىمەن, ەسٸرەسە شارت مەرزٸمٸ, جەكە دەلدال فيرمالاردىڭ قاتىسۋى, بٸرلەسكەن كەسٸپورىننىڭ قۇرىلىمى, تابىس پەن بونۋستاردى بٶلۋ تۋرالى باپتارمەن وبلىس ەكٸمشٸلٸگٸ كەلٸسكەن جوق.
- ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, كسرو گاز ٶندٸرٸسٸ مينيسترٸ, مەنٸڭ بايىرعى جاقسى تانىسىم ۆيكتور ستەپانوۆيچ چەرنومىردين شەتەلدٸكتەردٸ قولدادى, شىن مەنٸندە سولار جاعىندا بولدى. مەن ونىمەن بٸرنەشە رەت سٶيلەستٸم, ەڭگٸمەنٸڭ جايلى تۇستارى دا, جايسىز تۇستارى دا بولدى, ەڭگٸمە بارىسىندا مەن وعان وبلىس باسشىسى رەتٸندە ماعان قازاقستان ايماعىنىڭ مٷددەسٸ بٸرٸنشٸ ورىندا ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋگە تىرىستىم, - دەپ ەسكە الدى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – بٸر جەرلەردە چەرنومىردين مەنٸمەن كەلٸسسە دە نەگٸزٸنەن قارسى بولدى, كەرٸسٸنشە مەنٸ ٶز پوزيتسييامدى ٶزگەرتۋگە كٶندٸرۋگە ەرەكەتتەندٸ. اقىرىندا مەنٸمەن كەلٸسە الماعان ولار الماتىدان قازاقستان جوعارى باسشىلىعىنا شىعاتىن ٶزگە جولدى تاپتى, بٸزدٸڭ كەلٸسٸمٸمٸز, قولىمىز بەن ۆيزامىز كەرەك بولماي قالدى.
2010 جىلى ۆيكتور چەرنومىردين قازاقستان پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى ەلەنا تاراسەنكومەن بٸرگە بٶرلٸ اۋدانىندا بولدى. اۋدان ەكٸمٸ بولات شەكٸموۆتىڭ ونىڭ قۇرمەتٸنە ۇيىمداستىرعان ٷستەل باسىندا ول ەسقاليەۆتان ەسكٸ تانىستارى ەسەت ەزەرباەۆ («قازاقگاز» ۇلتتىق كومپانيياسىنىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ) پەن سۋحان كامالوۆ («قاراشىعاناقگازپروم» كومپانيياسىنىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى) تۋرالى سۇراپ, ولارعا سەلەم ايتتى, ەسقاليەۆتىڭ ٶزٸنە جەنە شەتەلدٸكتەرگە كٶپ كەدەرگٸ جاساعانىن ەسكە الدى. ول كەزدە قاراشىعاناق كەن ورنىندا گازوكوندەنساتتى الۋدى ودان ەرٸ دامىتۋ جوباسىنداعى بۇل پرينتسيپيالدى مەنەدجەرلەردٸڭ ەشقايسىسى دا وندا جۇمىس ٸستەمەيتٸن. بۇل تاڭعاجايىپ كەن ورنى ەلٸ كٷنگە دەيٸن رەسەيلٸك ورىنبورداعى قايتا ٶڭدەۋ زاۋىتىنا بايلانىپ تۇر, كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ كٸندٸك ەلٸ كەسٸلگەن جوق.
- قوعامدى ەلەۋمەتتٸك جانجالدارعا, نارازىلىق پەن بيلٸككە سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ ارتۋىنا ەكەلگەن مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلى ٸشٸندە ازاماتتار مٷددەسٸن قورعاۋدا ەدٸل تٶرەشٸ بولعىسى كەلمەيتٸن سيياقتى, - دەپ ويىن تٷيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ. – تابيعي كٶرٸكتٸ ورىندار, ساياجايلار, ٶزەن جاعالاۋلارى مەن تاۋ شاتقالدارى, باسقا دا ادام دەنساۋلىعى ٷشٸن ماڭىزدى ورىندار ٷكٸمەت تٶڭٸرەگٸندەگٸ توپتارعا ەمەس, حالىققا تيٸستٸ بولۋى كەرەك. رەيدەرلٸكتٸڭ ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرٸپ, دەنساۋلىق, بٸلٸم, عىلىم سالالارىنا دا تارالۋى الاڭداتادى. جالپى مەن جەكە دەگەن ٶلشەمدەردٸڭ تەڭگەرٸمٸ بۇزىلىپ, جەكەنٸڭ سالماعى ارتىپ كەتتٸ.
1991 جىلى ٶز جەرٸنٸڭ پۇشپاعىن قورعاۋدىڭ ناقتى ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن قازاقتار ٶز وتانىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, ونىڭ مەملەكەتقۇرۋشى ەلەۋەتٸن ودان ارى قاراي دا كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا مٸندەتتٸ. قازاق حالقى سىرتقى قاتەر الدىندا ۇيىمداسا الاتىنىن, بٸرٸگە الاتىنىن بٷكٸل ەلەمگە كٶرسەتتٸ. 1991 جىلعى ورال وقيعالارى قازاق حالقىنىڭ بويىندا ماحامبەتتٸڭ رۋحى ەلٸ بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ.
عالامدىق قاۋٸپتەر اياسىندا 1991 جىلعى ورال وقيعالارى ۇمىتىلۋماۋى كەرەك. قوعام جاڭا تاريحتا وسىنداي ەدەيٸ ۇمىتتىرىلعان وقيعالاردى بٸلۋٸ قاجەت. ەيتپەسە, سەپاراتيزم, ۇلتشىلدىق نەمەسە دٸني ەكسترەميزم تۋىن جامىلعان وسىنداي جاعدايلار قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىندا دا قايتالانۋى ىقتيمال.
سوڭعى سٶز ورنىنا
بولات شەكٸموۆ,
قازاقستان كومپارتيياسى ورال وبكومى
بٸرٸنشٸ حاتشىسىنىڭ بۇرىنعى كٶمەكشٸسٸ
قادٸرلٸ وقىرمان, «ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل» كٸتابىندا كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم ورال وقيعالارى جان-جاقتى باياندالىپ وتىر. نازار اۋدارعان بولساڭىز, ەكٸ جاقتىڭ دا كٶزقاراستارى بەرٸلگەن, سونىمەن قوسا, وسى ۇمىتتىرىلىپ جٸبەرٸلگەن وقيعالاردىڭ تولىق كارتيناسى سيپاتتالعان وسىنداي كٸتاپتى بۇرىن سوڭدى ەشكٸم جازعان جوق. كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاۋىنا ٷش اي قالعاندا, الماتىداعى رەسپۋبليكالىق بيلٸكتٸڭ ٷنسٸز جاتقان كەزٸندە قازاق كسر تەرريتوريياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن بٶلٸپ الۋعا جاساعان مەسكەۋدٸڭ ەرەكەتٸنە بايلانىستى وسى تاعدىرلى وقيعانىڭ حرونولوگيياسى كٶز الدىمىزدان قايتادان ٶتتٸ. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸن قورعاپ قالۋدىڭ بار اۋىرتپالىعى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ باسقارعان ورال وبلىسى باسشىلىعىنا تٷستٸ. قازاقستان تەرريتوريياسىنىڭ تۇتاستىعىن مىڭداعان قاراپايىم ازاماتتار قورعاپ قالدى.
ورال پارتييا وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نەجٸمەدەن ىقسانۇلى ەسقاليەۆ, تالاسى جوق, ٶز ٸشكٸ دٷنيەتانىمى بار جەنە كٶپتەگەن مەسەلەلەر بويىنشا قازاقستاننىڭ بٸرٸنشٸ تۇلعاسىنىڭ پٸكٸرٸنەن بٶلەك ٶز ۇستانىمى بار ەرەكشە تۇلعا بولدى. ونىڭ اشىق ايتقان ەڭگٸمەلەرٸنەن كٶپشٸلٸك وقىرمانعا 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ ايتىلماي كەلگەن سىرلارى بەلگٸلٸ بولدى. وسى كٸتاپقا بەرگەن سۇحباتىندا ول وتىز جىلدان استام بۇرىن قازاقستاننىڭ مۇناي مەن گازعا باي باتىس ايماعىندا, ورالدا تۇتانعان ساياسي داعدارىستىڭ ٶربۋٸن ناقتى دەرەكتەردٸ اشىپ كٶرسەتتٸ.
كٸتاپتا بٸز ەسقاليەۆتى ورالداعى قاندى قاقتىعىستىڭ الدىن العان شارانىڭ تٸكەلەي ۇيىمداستىرۋشىسى مەن قاتىسۋشىسى رەتٸندە كٶرەمٸز. سول تاريحي وقيعالاردىڭ رٶلٸن باعالاۋ مەن ٶز كٶزقاراسىن ايقىنداۋ ٷشٸن وقىرمان كٶپتەگەن بۇرىن بەلگٸسٸز بولعان قىزىق دەرەكتەردٸ تابادى. قىزمەتٸمە بايلانىستى مەن ٶزٸم دە سول وقيعالاردىڭ كۋەسٸ بولدىم.
مەن وسىنداي قىزمەتكە, قىزۋ ساياسيلانعان ۋاقىتتى كەزدەيسوق كەلدٸم.1991 جىلدىڭ باسىندا الماتى ساياساتتانۋ مەن باسقارۋ ينستيتۋتىن (بۇرىنعى جوعارعى پارتييا مەكتەبٸ) بٸتٸرەر كەزدە قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ قۋانىش سۇلتانوۆ ماعان ٶز كٶمەكشٸسٸ لاۋازىمىن ۇسىندى. ول كەزدە كٶپتەگەن مەسەلەلەر بويىنشا پٸكٸرلەس بولىپ جٷرگەن سەرٸك ەبدٸراحمانوۆ الماتى مەرٸ زامانبەك نۇرقادٸلوۆتٸڭ ورىنباسارى بولىپ ٸستەپ جٷردٸ, ول دا ٶزٸنە شاقىردى, بٸراق مەن وقۋعا دەيٸن تۇرعان, ەڭبەك ەتكەن تۋعان اۋدانىما اسىقتىم. بٸراق تاسقالا اۋدانىمدا ماعان جۇمىس ورنى جوق بولىپ شىقتى.
ورالعا بٸر كەلگەن سەتتە پارتييا وبكومىنا كٸرٸپ, سەرٸك ەبدٸراحمانوۆقا تەلەفون سوقتىم, ول ەندٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ كەڭەسشٸسٸ بولىپ ٸستەپ جٷرگەن ەدٸ. ول ماعان الماتىعا كٶشٸپ كەلۋدٸ نەمەسە وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىنا كٸرۋدٸ ۇسىندى, وعان مەن تۋرالى تاپسىرىپ قوياتىنىن ايتتى.
15 مينۋتتان كەيٸن مەن وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ الدىندا وتىردىم. مەن كابينەتكە كٸرگەن بويدا ول «سەرٸكتٸ قايدان بٸلەسٸڭ?» دەپ سۇرادى. بٸزدٸڭ ورتاق «دوسىمىز», كوكپ وك قىزمەتكەرٸ, قازاقستان كۋراتورى نيكولاي ميششەنكو ەكەنٸن, ونىڭ قاتىسىمەن ەكەۋمٸزدە دە ٷلكەن قيىنشىلىقتار بولعانىن ايتۋعا تۋرا كەلدٸ. قايتا قۇرۋدىڭ قىزعان كەزٸندە سوۆحوز پارتكومى حاتشىسى بولعان مەن باس كەڭەستٸك گازەت «پراۆداعا» كوكپ قۇرامىندا جەكە ركفسر (رسفسر) كوممۋنيستٸك پارتيياسىن قۇرۋدى ۇسىنىپ ماقالا جازدىم, ٶيتكەنٸ كوكپ ٶزٸمەن رەسەي كومپارتيياسىن اۋىستىرىپ, وداقتاس رەسپۋبليكالار كومپارتييالارى مەرتەبەسٸن تٶمەندەتٸپ تۇر. ەڭ ٷلكەن وداقتاس رەسپۋبليكادا ٶزٸنٸڭ كومپارتيياسى بولماۋى نونسەنس.
ماقالا جارييالانبادى, ول «پراۆدا» رەداكتسيياسىنان كوكپ وك-گە, ال ول جەردەن بٸر جىلدان كەيٸن ميششەنكو نۇسقاۋىمەن قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنە تٷستٸ. ول كەزدە مەن جوعارعى پارتييا مەكتەبٸ تىڭداۋشىسى جەنە پارتكوم مٷشەسٸ ەدٸم. رەكتور ا.س.قالمىرزاەۆپەن بٸرگە مەن قازاقستان كومپارتيياسى وك حاتشىسىنا شاقىرىلدىم. حاتشى بوس بولمادى دا بٸز ونىڭ قابىلداۋ بٶلمەسٸندە ۇزاق وتىرىپ قالدىق. وك حاتشىسىنان كەيٸن مەنٸ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ ي.رومانوۆقا كٸرگٸزدٸ. «ستالين كەزٸندە دەل وسى يدەيا ٷشٸن لەنينگراد وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى كۋزنەتسوۆ اتىلعان ەدٸ, ال سەنٸ كوكپ-نى ىدىراتۋ ەرەكەتٸڭ ٷشٸن ەڭ از دەگەندە پارتييا قاتارىنان شىعۋ جازاسى كٷتٸپ تۇر», دەدٸ ول. مەنٸڭ بويىمدا بٸر ىستىق جالىن, بٸر سالقىن دٸرٸل قاقتى. پارتييادان شىعىپ, قوعامداعى ٶز ورنىما دەگەن بارلىق ٷمٸتتەن ايىرىلىپ, تۋعان اۋىلىما قالاي بارامىن?
مەنٸڭ ٸسٸمدٸ پارتييا جارعىسى بويىنشا الدىمەن جوعارعى پارتييا مەكتەبٸ پارتييا كوميتەتٸ قاراۋ كەرەك بولاتىن. ولار مەنٸ پارتييادان شىعارعان جوق, ەسكەرتۋمەن شەكتەلدٸ. ەلدە جٷرٸپ جاتقان, قارقىن العان قايتا قۇرۋ ىقپال ەتكەن بولار.
مٸنە, وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ەسقاليەۆ مەنٸمەن ەڭگٸمە بارىسىندا تٷرلٸ بەيرەسمي اعىمدار, قوزعالىستارعا قاتىستى قىزىعۋشىلىق بٸلدٸردٸ. جارتى ساعات ەڭگٸمەدەن كەيٸن ول تاڭەرتەڭگە دەيٸن بەيرەسمي قوزعالىستارمەن جۇمىس بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداپ ەكەلۋگە تاپسىرما بەردٸ. كەلەسٸ كٷنٸ مەنٸڭ ۇسىنىستارىممەن تانىسقاننان كەيٸن نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ٶزٸنە وبكوم پارتيياسى اپپاراتىنىڭ باسشىسىن شاقىرىپ, مەنٸ كٶمەكشٸ رەتٸندە جۇمىسقا العىسى كەلەتٸنٸن ايتتى. شتات بويىنشا بٸر كٶمەكشٸ بار, ال ەكٸنشٸنٸ بولمايدى دەپ ۋەج ايتقان اپپارات باسشىسى قارسى ەكەنٸن بٸلدٸردٸ. بٸراق وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى شەشٸمدٸ قابىلداپ قويعان ەدٸ, بٸر ساعاتتان كەيٸن مەن ٶزٸمنٸڭ جاڭا جۇمىس كابينەتٸمدە وتىردىم.
وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى كٶمەكشٸسٸ قىزمەتٸنٸڭ العاشقى جۇمىس كٷندەرٸنەن باستاپ, مەن قايناپ جاتقان ٶزگەشە ورالعا قايتىپ كەلگەندەي بولدىم. كٷن سايىن بٸر ميتينگٸلەر, كازاك شەڭبەرلەرٸ نەمەسە جاڭادان شىققان دەموكراتتاردىڭ جيىندارى بولىپ جاتتى. مەن وسى جيىنداردىڭ بارلىعىنا بارۋعا, بارلىعى تۋرالى باسشىما بايانداپ وتىرۋعا مٸندەتتٸ بولدىم. باستىقتا مەنەن باسقا ونىڭ اعىمداعى تاپسىرمالارىن ورىندايتىن نەگٸزگٸ كٶمەكشٸسٸ ا.دەۋلەتجانوۆ بولدى.
سول كەزدە شىعا كەلگەن تٶتەنشە جاعداي جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميتەت (تجمك) بٷلٸگٸنٸڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸ, 1991 جىلدىڭ 18 تامىزى مەنٸڭ ەسٸمدە ەرەكشە ساقتالدى. ەرتەڭگٸ 7.30-دا وبلىس باسشىسىنىڭ قابىلداۋ بٶلمەسٸندە مەن مقك باسقارماسى باستىعى ا.م.درۋجينيندٸ, وٸٸ باسقارماسى باستىعى ۆ.گ.شۋموۆتى, وبلىس پروكۋرورىن, ەسكەري بٶلٸم كومانديرٸ, ورال ەسكەري گورنيزونىنىڭ باستىعى گەنەرال ۆ.ف.راگۋزيندٸ جەنە تاعى دا بٸرنەشە ادامداردى كٶردٸم. بارلىعى تجمك-نٸ تالقىلاپ, وقيعانىڭ قالاي ٶربيتٸنٸن بولجاپ جاتتى. ولاردىڭ بٸرەۋٸ وٸٸ باسقارماسى باستىعى ۆ.گ.شۋموۆتان ەندٸ كٸمگە باعىناتىنىن سۇرادى, مەسكەۋگە مە, ەلدە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە مە?
- مەن وبلىستىق كەڭەس تٶراعاسى ەسقاليەۆ پەن قازاقستان پرەزيدەنتٸ نازارباەۆقا باعىناتىن بولامىن! - دەپ ول داۋىسىن كٶتەرە جەنە انىق جاۋاپ بەردٸ.
ۆ.گ.شۋموۆتىڭ جاۋابى جينالعانداردى تاڭ قالدىردى, وبلىس ميليتسيياسى باسشىسىنىڭ وسى جۇرت كٷتپەگەن مەلٸمدەمەسٸ كەيٸن جالعاسىن تاپتى. تجمك-دەن بٸرنەشە ايدان كەيٸن پولكوۆنيك شۋموۆ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالدى.
وبكومدا سول كٷنٸ تولقۋشىلىق باسىم بولدى. قالاداعى كەيبٸر ەسكەري زاۋىتتار مەن قالا بيلٸگٸ تجمك-نٸ قولداپ شىقتى. تجمك-گە قاتىستى احۋال لاكمۋس قاعازى سيياقتى وبكومنىڭ كەيبٸر قىزمەتكەرلەرٸ بەتپەردەسٸن اشتى. سىرت كٶزگە تىنىش تا بايقاۋسىز كٶرٸنەتٸن كەيبٸر بٶلٸم مەڭگەرۋشٸلەرٸ مەن نۇسقاۋشىلارى جٸگەرلەنٸپ شىعا كەلدٸ, «كٶپ ۇزاماي بەرٸ ٶز ورنىنا كەلەدٸ, باسقا تەرتٸپ بولادى» دەپ ٶزگەشە سٶيلەي باستادى. ەر كابينەت پەن دەلٸزدەردە پٸكٸرتالاس جٷرٸپ جاتتى, بەرٸ ەندٸ كٸمگە, مەسكەۋگە مە, ەلدە الماتىعا باعىنامىز با دەگەن مەسەلەنٸ تالقىلاپ جاتتى.
كٶپشٸلٸگٸ بۇنىڭ بٷلٸك ەكەنٸن تٷسٸندٸ, بٸراق قازاقستان باسشىلىعى تجمك-نٸ ايىپتاعانعا دەيٸن ەكٸ-ٷش كٷن ٸشٸندە پٸكٸرتالاس جالعاسىپ جاتتى, كەيبٸرەۋلەر بٸر-بٸرٸنە ارتىق تا سٶيلەپ قويدى. 1991 جىلى تامىزدىڭ سوڭىندا كوممۋنيستٸك پارتييا ىدىرادى, پارتييا وبكومى تاراتىلدى, بٸز ەسقاليەۆپەن بٸرگە جۇمىستى ودان ارى جالعاستىردىق, ول حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسٸ تٶراعاسى دەرەجەسٸندە وبلىستىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسى بولىپ قالا بەردٸ.
ورالداعى ساياسي ٶمٸر بۇرقىراعان قارقىنىن تٶمەندەتكەن جوق, كٷن سايىن دەرلٸك ميتينگٸلەر ٶتٸپ, وداقتىق بيلٸك قولتىقتارىنا سۋ بٷرٸككەن كازاكتار ٶز شەڭبەرلەرٸنە جينالدى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ دەپۋتاتى جەنە «ۆوزروجدەنيە» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ۆيكتور ۆودولازوۆ جۋىقتا ورال وبلىسى تەرريتوريياسىندا كازاك اۆتونوميياسى قۇرىلاتىنىن ايتىپ جٷردٸ, ورال پارتييا قالالىق كوميتەتٸنٸڭ بۇرىنعى بٸرٸنشٸ حاتشىسى ۆالەريي دجۋنۋسوۆ باستاعان «دەموكراتييالىق ورال ٶڭٸرٸ» قوزعالىسىمەن بٸرگە جاقتاستارىن جيناپ جٷردٸ. گورباچەۆ كازاكتاردىڭ اۆتونوميياعا قۇقىن رەسمي مويىندادى جەنە جينالىستاردىڭ بٸرٸندە ن.نازارباەۆ جەنە رەسپۋبليكانىڭ باسقا باسشىلارى الدىندا ورال وبلىسىنداعى كازاكتار مەسەلەسٸنە باس حاتشىنىڭ نازارىن اۋدارعىسى كەلگەن ن. ەسقاليەۆتى دٶرەكٸ تٷردە ۇرسىپ تاستادى.
كازاك جەتەكشٸلەرٸ 1991 جىلدىڭ 15 قىركٷيەگٸندە «ورال كازاكتارىنىڭ رەسەي يمپەريياسىنا قىزمەتٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» اتاپ ٶتۋدٸ سۇرادى. ورال وبلىسىنىڭ باسشىلىعى مەرەيتوي بارىسىندا ورال كازاكتارى اۆتونومييالىق وبلىسى جارييالانۋى مٷمكٸن دەپ الاڭدادى, بۇعان ناقتى نەگٸز بولدى. نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ٶتەتٸن جينالىستاردا ورال وبلىسى شەكاراسىندا تانك پولكٸ تۇرعانىن, كازاكتاردىڭ سۇراۋىمەن-مىس پولك ورالعا كٸرۋگە دايىن ەكەنٸن باياندالاتىنىن مەن ٶزٸم دە ەستٸدٸم. بۇل اقپارات قالادا ٷرەي تۋعىزباۋ ٷشٸن قۇپييا بولدى. كازاكتارعا تويتارىس بەرۋ ٷشٸن ورالعا قازاق قوعامدىق ۇيىمدارىنىڭ جٷزدەگەن مٷشەلەرٸ كەلدٸ, ولار نەگٸزٸنەن الماتىدان بولاتىن.
«ازاتتىقتاردىڭ» رەسەيلٸك كازاكتارمەن قىركٷيەكتەگٸ قارسىلاستىعى قارساڭىندا وبلىس ورتالىعى ەسكەري قيمىلدار تەاترىنا ۇقساپ تۇردى, پاپاحاداعى, التىن پوگون مەن ەپولەتتەرٸ بار ەسكەري فورماداعى ونشاقتى كازاك گەنەرالدارى, پولكوۆنيكتەرٸ مەن ەساۋلدارى قالا ورتالىعىن اسىقپاي ارالاپ جٷردٸ. ورالعا رەسەي جوعارى اتامانى, گورباچەۆتٸڭ جەرلەسٸ الەكساندر مارتىنوۆ كەلدٸ. قالا ورتالىعى تەاتر الاڭى سيياقتى ەدٸ, قىزىقتاۋشىلار مەن بارلىعىنا تاڭىرقاي كٶز تاستاعان كەزدەيسوق ادامدار دا كٶپ بولدى. باس الاڭدا «ۆەستي» باعدارلاماسىنىڭ جۋرناليستەرٸ رەپورتاجدارىن تٷسٸرٸپ, سۇحباتتارىن الىپ جاتتى, بٷكٸلوداقتىق تەلەۆيدەنيەدەن عانا كٶرٸنەتٸن باسقا دا تۇلعالار كٶزگە شالىندى.
قىركٷيەك وقيعالارىنىڭ ناعىز قىزعان كٷندەرٸ بٸز وبلىس باسشىنىڭ اعا كٶمەكشٸسٸ امانگەلدٸ دەۋلەتجانوۆ ەكەۋمٸز قابىلداۋ بٶلمەدە, ٷستەلگە قونىپ جٷردٸك. نەجٸمەدەن ەسقاليەۆتىڭ ٶزٸ جۇمىس كابينەتٸن تاستاعان جوق, «ازاتتىقتار» مەن كازاكتار قاقتىعىسىن بولدىرماۋ ٷشٸن ٷزدٸكسٸز جيىندار مەن كەزدەسۋلەر ٶتٸپ جاتتى.
وٸٸ باسقارماسى باستىعى ۆ.گ.شۋموۆ وبلىس باسشىسىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن قاسىنا وفيتسەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ, سامبودان كسرو چەمپيونى رامازان نۇرماشەۆتى قويدى.
قالا ورتاسىندا, «زەنيت» زاۋىتى ماڭىندا اياقاستىنان تٷسٸنٸكسٸز وقيعالار بولىپ جاتتى. قارسىلاستىق شەگٸنە جەتكەن كەزدە بۋىرقانعان كٶپشٸلٸك الدىندا وبلىس يمامى زەينوللا مەن ۆلادىكا انتونيي جالىندى سٶزدەرٸن ايتىپ, توقتاۋعا, قانتٶگٸستٸ بولدىرماۋعا شاقىردى. زاۋىتتىڭ مەدەنيەت سارايى اينالاسىندا كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ شەبٸ تۇردى.
تەك ورتاق كٷش-جٸگەر مەن قيمىل ارقاسىندا ەرەڭ دەگەندە قاقتىعىستىڭ الدى الىندى, «ازاتتىقتاردىڭ» ەكپٸنٸمەن كازاكتاردىڭ «مەرەيتويلىق» جيىنى توقتاتىلدى, رەسەيدەن كەلگەن كازاك قوناقتارى اۆتوبۋستارمەن قالادان شىعارىلىپ, پويىزعا وتىرعىزىلدى.
1991 جىلعى قىركٷيەكتەگٸ ورال وقيعالارىنىڭ باستى قورىتىندىسى – تٷرلٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان ورالدىقتاردىڭ بٸرٸگۋٸ, قازاقتار مەن جەرگٸلٸكتٸ كازاكتاردىڭ اقىلعا توقتاۋى ارقاسىندا بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ ساقتالىپ قالعاندىعى. بٷگٸندە ورال ٶڭٸرٸندە قازاقتار مەن كازاكتار عانا ەمەس, باسقا دا ەتنيكالىق توپ ٶكٸلدەرٸ تاتۋ-تەتتٸ تۇرىپ جاتىر.
ارتۋر نىعمەت
ورالداعى تەكەتٸرەس. 1991 جىل, 1,2 تاراۋ
