Foto kollaj: Artýr Nyǵmettiń kitabynan
Jas qazaq jýrnalist-zertteýshisi Artýr Nyǵmettiń kitaby 1991 jylǵy Oral oqiǵalarynyń belgisiz betterin ashady.
10 taraý. General Makashovtyń moiyndaýy
11 taraý. Mihail Esenáliev
10 TARAÝ. GENERAL MAKAShOVTYŃ MOIYNDAÝY
Máskeýdegi imperiialyq kúshterdiń 1991 jyly Qazaqstan territoriiasynyń bir bóligin bólip alýdy oilastyrǵanyna, tipti ol úshin ásker daiyndaǵanyna kóz jetkizý úshin eń qajetti moiyndaý, eń basty dálel – arada jyldar ótkennen keiingi general Albert Makashovtyń áńgimesi boldy. Ol moiyndaýdy taǵdyrdyń jazýymen Pridnestrovede Tiraspolda kezdeisoq kezdesýde basqa emes, dál Nájimeden Esqalievqa aitqan edi.
1998 jyldyń jazynda Qazaqstannyń Ýkrainadaǵy jáne Moldovadaǵy elshisi qyzmetin qosa atqarǵan Nájimeden Esqaliev Kishenevke jolǵa shyǵady. Ýkrainadan shyqqan jol Pridnestrove oblysynan ótetin. «Moiyndalmaǵan respýblikanyń» aimaǵynda kidirmeýdi oilaǵan ol balasyna sýsyn alý úshin bir minýtqa dúkenge kiredi. Dúkende ony tańǵaldyrǵan kezdesý bolady. Ol buryn KSRO Halyq sharýashylyǵy akademiiasynda birge oqyǵan kýrstasy, energetik Georgii Tihonovty kezdestiredi.
Tihonovtyń Resei Federatsiiasy Memlekettik Dýmasynyń depýtaty ekenin, Otandastar isi jónindegi komitetti basqaratynyn Esqaliev biletin. Onyń amplýasy, iaǵni róli - atyshýly shovinist. Kútpegen kezdesýden Georgii Tihonov ta abdyrap qaldy. Degenmen eski tanystar jyly amandasty. Esqaliev onyń qasyndaǵy poshymy tanys adamǵa nazar aýdarady. Ol Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń burynǵy qolbasshysy Albert Makashov bolyp shyqty.
1992 jyly Makashov ózin-ózi jariialaǵan Pridnestrovedegi Moldova Respýblikasy biligine armiia qurýǵa kómektesti, qaita jandanǵan kazaktar da sol jerde iske qosylǵan edi. Otstavkadaǵy general Resei Joǵary Keńesin taratýdaǵy áigili búlik isi boiynsha 1993 jyly qamaýda da bolyp úlgergen edi. Makashov belgili orys shovinisteriniń birine ainaldy, keiin ol ashyq antisemittik aiyptaýlar men tezister taratty. Al bizdiń oqyrmanǵa Makashov sol 1991 jylǵy separatistik oqiǵasy kezinen belgili edi.
Generaldyń Esqalievty kózbe-kóz tanymaityny anyq bolatyn. Esqaliev Tihonovqa óziniń asyǵys ekenin eskertti. Biraq ózin kýrstas retinde ustaǵan Tihonov odan qalǵysy kelgen joq, ol da Kishenevke jinaldy. Sol arada Tihonov pen Makashov keiin ózderi aitqandai, Pridnestrove halqyna taratý úshin ákelingen Resei tólqujatyna toly portfelderin kómekshilerine qaldyrdy.
Osylaisha úsh jolaýshy Dnestr ózenindegi shekaralyq beketterden asyp, «Pridnestrove respýblikasy» aimaǵynan, shyn máninde quqyqtyq mártebesi aiqyndalmaǵan aimaqtan shyqqannan keiin Kishenevke aparatyn jol jiegindegi toǵaiǵa toqtady. Osy jerde dástúrli shaǵyn ústel, iaǵni dastarqan jaiyldy. Tihonov óz serigine Esqaliev týraly aityp úlgergeni baiqaldy. Mashinadan túsken qazaq elshisine qushaq jaia umtylǵan emotsionaldy general sózderin asyǵys qaitalap jatty:
- Osyndai ekensiń ǵoi, joldas Esqaliev!
Óziniń táýelsiz respýblikanyń elshisi ekenin aityp, generalǵa «salmaqty» eskertý jasaýǵa májbúr bolǵan Esqaliev tek reseilik tatý kórshilerge ǵana dostyq kóńil bildire alatynyn jetkizdi. Generalǵa qaraǵan ol sózin ary jalǵady:
- Burynǵy qolbasshy joldas, Siz týraly da men kóp estidim. Eger sol kezde Oralda bizge Alla kómektespegende, búgin bizdiń qandai halde, qandai rólde kezdesetinimizdi kim bilsin, tipti kezdeser me edik?
Tihonov áńgimeni dastarhanǵa qarai burýdy, yńǵaisyz jaǵdaidy jýyp-shaiýǵa tyrysty. Azdap ashy sýdan alyp, ýkrain salosymen ishine el qondyrǵan Makashov ashylyp sóilep ketti:
- Bilesiz be, - dedi general. - Shynynda da Jaratýshy Qudai sizdiń jaqta boldy. Men qazaqtardy burynnan ári jaqsy bilemin. Olardyń arasynda meniń qyzmettesterim men dostarym kóp boldy. Olardan asqan qaiyrymdy da qonaqjai, olardan asqan qyzmet pen mindetke jaýapty oryndaýshy halyqty men kezdestirgen joqpyn. Bizdi taǵdyr ekeýmizge de jat jerde kezdeisoq kezdestirgen eken, endeshe, men sol kezde, 1991 jyldyń kúzinde, men KSRO qorǵanys ministriniń buiryǵyn oryndaǵanymdy moiyndaýǵa tiispin.
Nájimeden Esqaliev Makashovtyń ras ári adal sóilep otyrǵanyna kúmándanǵan joq, KSRO kúiregenine kóp jyl ótkende bul endi áskeri qupiia emes edi.
Makashov sózin jalǵastyrdy: «Maǵan Samara oblysynyń Úlken Chernigovka selosy mańyna tank polkin qoiý pármeni berildi, 94 tank marshqa daiyn turdy. Tank bóliminiń komandiri maǵan ózderine kazak jaiaý áskeri bólimshesi qosylǵanyn jáne áskerilermen birge Oralǵa barýǵa daiyn ekendikterin jetkizdi. Men polk komandirine meniń buiryǵymsyz eshqandai áreket jasamaýdy tapsyrdym, óitkeni is óte mańyzdy edi. Nusqaýdy men Keńes Odaǵy marshaly Iazovtyń ózinen aldym. Sol kezdegi tártip boiynsha men óz áskerimmen jergilikti biliktiń kelisimimen maǵan tapsyrylǵan kez kelgen aimaqqa kire alatyn edim. Alaida bul jaǵdaida sizdiń kelisimińiz qajet bolǵan joq, dispozitsiia múlde basqa boldy. Men Oraldaǵy tártipsizdikti beitaraptandyrý úshin bitimgershilik missiiany oryndaýym kerek edi. Bul maǵan Oralǵa bizdiń tankilerdi kirgizýge, sosyn odan ári jaqyn jerdegi Gýrevke qarai júrýge sebep bolatyn edi.
Oralǵa Odaqtyń bar túpkirinen kazaktar áldebir mereitoidy merekeleý úshin jinalyp jatqanyn baiandap turdy. Sol siiaqty Nazarbaevtyń ózi jáne jergilikti bilik bul merekeniń ótýine qarsy ekeni de belgili bolatyn. Jergilikti halyq olardy qoldady. Aqymaq TJMK búligi bar jospardy buzdy, bizdiń qorǵanys ministrimiz marshal Iazov túrmege otyrdy. Biraq ministr buiryǵyn eshkim qaitarǵan joq, ol áli kúshinde edi. Keńes Odaǵy áli ydyramaǵandyqtan, ol buiryqty tek KSRO qorǵanys ministri ǵana qaitara alatyn edi. Okrýg shtabynda Oral kazaktarynan «olardy uryp-soǵyp jatqany» týraly tiisti dabyldy kútti, biraq túske deiin eshqandai aqparat kelgen joq.
Sol tusta sizdiń oblys aimaǵyna kirýge, oqiǵaǵa aralasý yqtimaldyǵy týraly Oraldan shuǵyl habarlama keldi. Maǵan qatty ashýlanǵan qazaq jastarynyń úlken toby Sizdiń alańǵa kelýińizdi talap etip jatqanyn málimdedi. Agressivti kóńil-kúidegi jastar partiia obkomynyń birinshi hatshysyna, KOKP OK múshesine kúsh qoldanýdy oilastyrǵan eken. Al bul Oralǵa ásker kirgizýge jaqsy sebep bolatyn.
Mende buiryq bar, men ultshyl toptardyń shabýylyna, partiia obkomynyń birinshi hatshysyna, KSRO halyq depýtatynyń denesine zaqym keltirýine jol berýge quqym joq! Eger saǵan sol kezde birdeńe bolsa, maǵan qylmystyq bapty birden iletin edi. Biraq, baqytymyzǵa orai bári qalai boldy, solai boldy. Eshbir sebepsiz men Qazaqstanǵa kire almaityn edim, mende bas bireý. Múmkin, bunyń bári osylai bolǵany durys bolar. Biz qazir dostarmyz, sondyqtan da kádimgi kórshi sekildi erkin aralasa alamyz».
Esqaliev ázilmen Makashov sózin bólip jiberdi:
- Bilesiz be, qaiyrymdy general myrza, eger de biz muny bilgende, mynadai eńbegińiz úshin Sizdi bizdiń prezidenttiń marapatyna usynýymyz kerek edi!
Makashov ta birden ázilmen jaýap berdi:
- Eń aldymen TJMK múshelerin marapattaý kerek.
Barlyǵy kúlip aldy. Keter aldynda Esqaliev Tihonovqa suraq qoidy:
- Bul jerde sizder nemen ainalysyp júrsińder? Moldova sizderge nesimen unamaidy? Mundai avantiýranyń qajeti qansha? Ózge el azamattaryna reseilik tólqujattardy nege taratyp júrsińder?
Ol bylai jaýap berdi:
- Kezinde kúshpen, betpe-bet kelip qol jetkize almaǵanymyzdy endi osyndai jolmen alýǵa týra kelip tur.Tihonov osyny aityp, Esqalievqa oilana qarady, ekeýi bir-birin sózsiz túsindi. Qoshtasarda taǵy riýmkadan kótergen olar eski dostardai jyly qoshtasty. Esqalievqa Reseidiń burynǵy imperiialyq shekaralaryna qaitý ideiasyna jan-tánimen qyzmet qylǵan generalmen qushaqtasyp qoshtasýǵa týra keldi.Oral oqiǵalary kezinde Nájimeden Esqaliev general Makashovtyń tankileri jaily árine, bildi. Ainalasyndaǵy sanaýly adamdar da bul týraly bildi, biraq olar bul aqparatty jariialaǵan joq, óitkeni bul halyq arasynda úrei men dúrbeleń týǵyzýy múmkin edi. Esqalievtyń komandasyna týra maǵynasynada aitqanda, pyshaqtyń júzinde jumys isteýge týra kelgen edi.
2006 jyldyń tamyzyndaǵy «Ekspress K» gazetine bergen suhbatynda sol kezdegi oblystyq MQKB bastyǵy Anatolii Drýjininge silteme jasaǵan Nájimeden Esqaliev Makashov tankileri otalyp, daiyn turǵanyn jáne Oralǵa, sodan soń Gýrevke attanýǵa ázir bolǵanyn aitady. Osylaisha, eýropa bóligi dep atalatyn Jaiyqtyń oń jaq jaǵalaýy tutas Reseige ótip ketýi yqtimal bolatyn. Drýjinin ol tankilerdiń fotosýretterin oblys basshysyna kórsetken, onyń adamdary barlaý maqsatynda nysandarǵa baryp qaitqan bolý kerek.
Naqtylai ketsek, sol 1991 jyldyń qyrkúieginde general-polkovnik Makashov Privoljsk-Oral áskeri okrýginiń qolbasshylyǵy qyzmetinen alynyp, TJMK-ini qoldaǵany úshin sol jyldyń qazan aiynda áskeri qyzmetten bosatylǵan bolatyn. Degenmen, keńestik arnaiy qyzmet mashinasy óz isin jalǵastyra berdi.
Burynǵy qarsylastar Nájimeden Esqaliev pen Albert Makashovtyń osy qyzyq kezdesýi 1991 jylyń qyrkúiegindegi kazak qaýymdastyǵymen bolǵan teketirestiń máre syzyǵyn kórsetken oqiǵa boldy. Ol kezde Máskeýdiń reseilik tólqujattardy taratý tájiribesiniń kórshiles táýelsizdigin alǵan memleketterge yqpal etýdiń tiimdi jolyna ainalatynyn eshkim boljai almaǵan.
11 TARAÝ. MIHAIL ESENÁLIEV
1991 jylǵy Oral oqiǵasynyń sahnasy syrtyndaǵy aitýly da iri tulǵalardyń biri – burynǵy Qazaq KSR syrtqy ister ministri, tájiribeli memleket jáne qoǵam qairatkeri Mihail Esenáliev. Ol bul oqiǵada múlde basqa, konstrýktivtik ról atqardy. Burynyraq, Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq komiteti mádeniet bólimi meńgerýshisi qyzmetinde oǵan taǵy bir qupiia shieleniske, iaǵni Memlekettik qaýipsizdik komitetiniń Tselinograd, Pavlodar oblystarynyń birneshe aýdandary esebinen Nemis avtonomiialyq oblysyn qurý áreketin sheshý isine qatysýǵa týra kelgen edi.
MQK Batystyń aitqan synyn báseńdetýge tyrysty jáne Leonid Brejnev bastaǵan keńes basshylyǵy 1941 jyly Stalin taratqan nemisterdiń avtonomiialyq respýblikasynyń ornyna Qazaqstanda Nemis avtonomiialyq oblysyn qurý arqyly Batyspen «kompromiske» kelýdi oilastyrdy.
Bul avtonomiiany qurý nelikten Reseide emes, Qazaqstanda josparlandy? Óitkeni, Máskeý ádettegidei Keńes imperiiasynyń jerlerin óz qalaýynsha paidalandy. Volga boiynan qonys aýdarǵan bir millionǵa jýyq nemis Qazaqstanda turyp jatty. Keńestik Qazaqstan basshylyǵynyń kelisimin alý tipti josparda da bolǵan joq, negizgi qujattar daiyndaldy, karta syzyldy, ortalyǵy retinde aýdandyq deńgeidegi Ereimentaý qalashyǵy belgilendi.
Oraldaǵy oqiǵa siiaqty, Qazaqstan tutastyǵyn qorǵaýǵa qarapaiym adamdar, negizinen qazaq stýdent jastary shyqty. 1979 jyly 16 jáne 19 maýsymda Tselinogradtyń Lenin atyndaǵy alańynda qazaqtardyń qarsylyq sherýi ótti, sherýge ózge ult ókilderi de qoldaý bildirdi. 1979 jyly, tereń toqyraý men MQK-niń qatal diktaty kezindegi bul toitarys Máskeýge tosyn jaǵdai bolǵany sonsha, Nemis avtonomiiasyn qurý jospary jedel kún tártibinen alynyp tastaldy.
Sol kezde Qazaqstan Kommýnistik partiiasy Ortalyq komiteti mádeniet bóliminiń meńgerýshisi bolǵan Mihail Esenáliev KSRO MQK-niń joǵary shendi ókili, general Filipp Bobkovtyń qatysýymen ótken Nemis avtonomiiasyn qurý máselesi talqylanǵan jinalysqa qatysady. 1996 jyly «Novoe pokolenie» gazetinde jariialanǵan maqalasynda jazylǵandai, ol máskeýlik bilik ókilderine bir avtonomiiany qurý basqa ulttar úshin de sondai pretsedent bolatynyn, olar da avtonomiia talap ete bastaitynyn, al Qazaqstan ulttyq páterlerge bólingen quraq-quraq kórpeni eske túsiretin siiaqty bolatynyn dáleldeýge tyrysqan. Jaýap retinde Mihail Esenáliev keńes nemisteriniń máselesi eldiń Amerikamen, Eýropamen qatynasyna yqpal etetini, «ol FRG men KSRO arasyndaǵy jahandyq saiasatty túsinbei otyrǵandyǵy» týraly sógis estidi. Ol másele yqpal etetini ras. Biraq ol másele nelikten qazaq jerin bólshekteý arqyly sheshilýi tiis? Esenálievten basqa Almatyda eshkim Máskeý aldyna osyndai saýal qoia alǵan joq. Únsiz qalǵandar, kabinettegi áńgime barysynda Kreml emissarlaryn quptap, qoldap jatty. Mine, osy kezde Qazaqstan Kompartiiasy OK ekinshi hatshysy Aleksandr Korkin (keńes respýblikalaryndaǵy Kompartiia Ortalyq komitetiniń ekinshi hatshylary ádette orys ulty ókilderinen iriktelip qoiylatyn, beiresmi turǵydan Kremlge baǵynyshty boldy) nemis avtonomiiasyn qurý máselesimen Tselinogradqa kelgende, «Nemis avtonomiiasyna jol joq!» degen plakat ustaǵan stýdentter qalanyń ortalyq alańyna jinaldy.
Máskeýdiń sheginýine týra keldi.
Jazýshy, tarihshy Beibit Qoishybaev 2018 jyly qyrkúiek aiynda «Dat» gazetinde jariialanǵan «Máni erekshe erlik» maqalasynda Mihail Esenálievtiń 1986-89 jyldardaǵy Gennadii Kolbin biligi kezinde de Jeltoqsan oqiǵasynan keiingi ahýaldy jumsartýǵa úlken kúsh-jiger jumsaǵanyn jazdy. Tártipsizdigi úshin kináli dep tabylǵan 100-ge jýyq adam qamalǵannan keiin de qýdalaý jalǵasyp jatty. Ziialy qaýym arasynda taǵy da stalinizm sipaty ornady, ústinen aryzdaný, esep aiyrysý etek aldy. Mihail Esenáliev osynyń bárine barynsha qarsylasyp baqty.
Aitpaqshy, 1986 jyldyń 31 jeltoqsanynda bolǵan Qazaqstan jazýshylar Odaǵynyń áigili jinalysynda keibir ataqty qalamgerler Kolbin aldynda bas iip, qurmet bildirip jatty. Sol jiynda myńnan jalǵyz bolyp, Jeltoqsanda kóshege shyqqany úshin repressiia men azaptaýǵa ushyraǵan qazaq jastaryn qoldap, áigili sózin aitqan Oral oblysynyń túlegi, aqyn Juban Moldaǵaliev edi. Bilik aldynda taisalmastan shyndyqty aitqan Juban Moldaǵaliev qazaqtar óz elinde, óz jerinde otyryp, mektepter men JOO-larda ana tilinde bilim ala almai júrgenin jetkizdi. Qaharman aqyn esimi el esinde máńgilik qalatyny sózsiz. Búginde Oraldaǵy 50 mekteptiń 37-isi qazaq tilinde bilim beredi. Qazir Oralǵa kelgenderdiń kóbi qalanyń qazaq tilinde sóileýge kóshkenine qýanyp, tańdanystaryn bildirip jatady. Al 30 jyl buryn ahýal múldem basqa edi.
Reseidiń Saratov oblysynda dúniege kelgen Mihail Esenáliev Nájimeden Esqaliev siiaqty qazaqtarǵa soǵysqumar kazaktardyń qanshalyqty qaýipti ekenin burynnan jaqsy biletin Qazaqstandaǵy az ǵana saiasi qairatkerlerdiń biri edi. Basqalardan góri ol kazak tarihyn jaqsy bildi jáne jandana bastaǵan kazak qaýymdastyǵy tarapynan bolatyn qaýipti de jaqsy túsindi.
1989-1990 jyldar túiisken tusta qazaq ulttyq qozǵalysy da aiaǵyna tura bastady. Ulttyq qozǵalys basynda sol kezde bilikten ketken Mihail Esenáliev turdy. Ol 1990 jyly 30 maýsymda «Azat» Qazaqstannyń Azamattyq qozǵalysy (QAK) qurylýynyń bastamashysy boldy. Qazaqstan táýelsizdigi jariialanǵannan keiin «Azat» qozǵalysy bazasynda «Azat» respýblikalyq partiiasy quryldy. «Azat» respýblikalyq partiiasy keiin «Jeltoqsan» ulttyq-demokratiialyq qozǵalysy, «Azat» jáne de basqa demokratiialyq baǵyttaǵy qozǵalystardy birtutas partiiaǵa biriktirýge kúsh saldy. 1991 jyly Oralda kazaktar «Resei taǵyna qyzmetiniń 400 jyldyǵyn» merekeleý týraly másele kótergen kezde Mihail Esenáliev oblys basshylyǵy men jergilikti qazaq belsendilerine kómek kórsetýdi usyndy.
Jasaral Qýanyshálin 2019 jyldyń qarashasynda Expert Kazakhstan jýrnalyna bergen suhbatynda Esenáliev ár ýaqytta, partiialyq jáne memlekettik qyzmette bolǵanda da óziniń aqyl-oi, minez-qulyq bolmysyna sai ultshyl-demokrat bolǵanyn aitady. Keńes kezińinde ondaiǵa tyiym bolǵany belgili, sondyqtan da adamdar buny ishte ustady.
«Esenáliev aqyldy ǵana emes, dana adam bolatyn. Ol sol kezde aitylǵan sózderdiń bárin ózinen ótkizdi: táýelsizdik alý máseleleri, Alashorda tarihy... Bunyń barlyǵy onyń júreginde boldy. Jeltoqsan oqiǵasy bolǵan kezde ol resmi túrde, 1988 jyldyń maýsymynda Qazaqstan Kompartiiasynyń Ortalyq komitetiniń plenýmynda alǵash bolyp osy máseleni kóterdi. Bul áreketi úshin ony otstavkaǵa ketýge májbúrleidi. Ol «Azat» tóraǵasy, al men onyń birinshi orynbasary bolǵandyqtan biz tyǵyz qatynasta boldyq. Ol maǵan Jeltoqsan kóterilisin ádiletti jáne odaqtyq deńgeide qaraýdy talap etkeni úshin jumystan shyǵarylǵanyn túsindirdi. Otstavkaǵa ketkennen keiin oǵan osy ideialaryn táýelsiz saiasatker retinde qoǵamdyq-saiasi alańda iske asyrý ǵana qalǵan edi», - dep eske aldy Jasaral Qýanyshálin.
«Azat» qozǵalysy qatarynda ziialy qaýym ókilderi kóp bolǵan joq, olardyń kópshiligi uiymdy memleketke qarsy dep sanap, odan aýlaq júrýge tyrysty. Memlekettik pressa bolsa, qazaq ultshyldarynyń arasyna iritki salýmen, jala jabýmen ainalysty. Al ol kezde memlekettikten basqa pressa bolǵan joq. Esenáliev alǵashqyda qozǵalys basyndaǵy teń tóraǵa, al keiin tóraǵa boldy. «Azat» jańa Konstitýtsiia qabyldaý máselesin kóterdi, ulttyq-demokratiialyq ideialarǵa sáikes basqarýdyń jańa júiesi men biliktiń jańa tártibin usyndy.
«Birinshi kezekte biz Kommýnistik partiiany taratýdy, parlamentke «beiresmilerdi», basqasha aitqanda, demokrattardy jiberýdi talap ettik. Esenálievtiń ózi bul týraly kóptegen maqalalar jazdy, onyń suhbattary da shyǵyp turdy, - dep eske aldy Jasaral Qýanyshálin. – Bir sózben aitqanda, ideialyq basshy rólinde boldy. Sondyqtan da, burynǵy nomenklatýralyq qyzmetkerdiń jańa jaǵdaida ulttyq-demokratiialyq baǵyttaǵy jańa qozǵalystyń bastaýshysy bolǵanyna tańǵalatyn eshteńe joq».
Sol kezderi osy oqiǵalarmen qatar Qazaqstanda kazak qaýymdastyqtary jandana bastaǵanyn eske salyp qoiaiyq. Oral kazaktary mysalynan orys imperializminiń qandy atribýtyn qalpyna keltirýdiń artynda keńestik MQK turǵanyn kóremiz. Ár oblysta óz atamandaryn ósirip, álpeshtegen óz polkovnik Cherviakovy bolǵany anyq. 1991 jyldyń maýsymy aiaǵynda Oral obkom partiiasyna Nájimeden Esqalievqa telefon soqqan Mihail Esenáliev sózbe-sóz tómendegini aitty:
«Nájimeden, sen de Reseide týdyń ǵoi, betimen ketken kazaktardyń ne búldirýi múmkin ekenin bilesiń. Eger olar bas kóterse, ótinishpen olardy tynyshtaldyra almaisyń. Meniń bilýimshe, Oralda aq kazaktar urpaqtary bas kóterýde, al jaiyqtyq kazaktar revoliýtsiiaǵa deiin qazaqtarǵa aiaýsyz qatynasta boldy. Saǵan kómekteskim keledi jáne Oral qalasynda «Azat» Qazaqstannyń azamattyq qozǵalysynyń filialyn qurǵym keledi, senderge belsendi azamattardyń kúshi qajet. Maǵan osyny uiymdastyrýǵa kómektes».
Partiia, keńes qyzmetkerleri arasynda syily Esenálievke keńesi úshin alǵys aitqan Esqaliev óziniń jaqyn tanysy, ol kezde oblystyq partiialyq komissiia tóraǵasy bolyp jumys istep júrgen Shynbai Sharafetdinovke osy ideiany qolǵa alýdy surady. Ol ýaqytta Shynbai Sharafetdinov aýyr naýqas bolatyn, biraq soǵan qaramastan saiasatker, patriot retinde ol tapsyrmaǵa qyzý kiristi. 1991 jyldyń 6 shildesinde «Azat» Qazaqstannyń azamattyq qozǵalysy Oral filialynyń uiymdastyrý jiynyna qatysýshylar aldynda jalyndy sóz sóilegen ol qozǵalysqa aq jol tiledi. Ómiri qysqa bolǵan ol «Azattyń» jergilikti uiymyn qurý isine óz úlesin qosyp úlgerdi.
- Keiin ómir Mihail Ivanovichtiń kóregendigin dáleldedi. Reseilik kazaktarynyń ekpini býyrqanǵan kezderde men Esenálievpen birneshe ret aqyldastym. Ol bizdiń saiasi jumystarymyzdy uiymdastyrýǵa qoldaý bildirdi, orys turǵyndarynyń jergilikti bilikke senimin saqtaýǵa keńes berdi. Máseleniń basqa sheshimi bolmady. Oralǵa «azattyqtardyń» uiymdasqan tobyn jibergen ol jospardan tys áreketterge jol berýge bolmaitynyn eskertti, barlyq múddeli toptarmen dialog ornatýǵa keńes berdi, - dedi Nájimeden Esqaliev áńgimesinde.
Mihail Esenáliev Qazaqstandaǵy demokratiia ornatýdy qalaǵan adamdardyń jaqtaýshysy boldy, saiasi partiialar men qozǵalystarda jetekshi ról atqardy, «Azat» Qazaqstannyń azamattyq qozǵalysy saiasi ambitsiialar men bilikqumarlyqty emes, azamattyq jáne patriottyq túsinikterdi basshylyqqa alatynyna ár sanaly adamnyń kózi jetetinine shynaiy sendi. «Azat» quramyndaǵy keibir soqyr patriottardyń Oraldan kazaktardy kúshpen aidap shyǵý jaily usynystaryn Mihail Esenáliev qabyldaǵan joq, qaita osyndai taiaz pikirlerdi aiyptap otyrdy dep eske alady seriktesteri.
Kazak qaýymdastyǵynyń reseilik shovinisterdiń qolyndaǵy qaterli qarý ekenin jaqsy bilgen Mihail Esenáliev óz memýarlarynda «Kazak qaýymdastyǵynyń alaýy qaýipti, - dep jazdy. – Birneshe ǵasyr buryn Resei imperiiasynyń ońtústik aýmaqtarynda kazak qaýymdastyǵynyń paida bolý tarihynynan habardar adam krepostnoilyq pen kedeishilikten qashyp, Don men Kýbanda óz taǵdyrlaryn aiqyndaǵan orys pen ýkrain mujyqtary men patshalyq úkimet áskeri qurylym retinde qolpashtap, kótermelep otyrǵan Oral, Orynbor, Sibir jáne Jetisý kazaktarynyń aiyrmashylyǵyn jaqsy biledi.
Ońtústik shepterdi qorǵaýmen birge kazaktar imperiia shekarasyn keńeitý, jańa jerlerdi jaýlaý men kórshi halyqtardy baǵyndyrý maqsatynda Sibir, Ortalyq Aziia men Qazaqstanǵa tereńdep, sińý úshin de qoldanyldy. Resei kazaktarynyń búlik shyǵaryp, patshalyq bilikke qarsy kóterilister jasaǵanymen, olardyń «patshanyń adal qyzmetshileri» mindetin atqarǵandary da barshaǵa málim. Bul uiymdasqan, áskeri dástúri bar áskeri kúshti patshalyq óziniń imperiialyq bodandaý joryqtaryn Sibir, Ortalyq Aziia men Kavkazda «ózge din ókilderin» baǵyndyrýda sheber paidalandy. Mine, sondyqtan da Qazaqstan shekten tys ambitsiiasy bar, kúshpen óz-ózin bekitýge umtylǵan, reseilik kazak atamandarynyń qoldaýyna súiengen, tabandylyq kórsetken jáne zańdy elemeitin kazak qaýymdastyǵynyń jandanýyn qabyl almaidy».
Osy kitap avtorymen áńgime barysynda Nájimeden Esqaliev uly patriot, Qazaq KSR-dyń burynǵy syrtqy ister ministri Mihail Esenálievtiń qazaq tarihynda orasan zor ról atqarǵanyn Qazaqstan áli laiyqty deńgeide baǵalamai otyrǵanyn aitty. Ol Niý-Iorkte Birikken Ulttar Uiymy minberinde sóz sóilegen tuńǵysh qazaq boldy.
Sol kezdegi keńestik Qazaqstan basshysy Gennadii Kolbinge qatysty qatal ustanymymen, KOKP OK bas hatshysy Mihail Gorbachevke jasaǵan úndeýimen, Almatydaǵy jinalysta KOKP OK hatshysy Georgii Razýmovskii aldyndaǵy áigili baiandamasynyń arqasynda KOKP Ortalyq komiteti aqyr sońynda Kolbindi Qazaqstanda qaldyrýdyń bolmaitynyn túsindi. Óz is-áreketimen Esenáliev shyn máninde Nazarbaevqa jol ashty, al Kolbin ony Qazaq KSR Ministrler Keńesi tóraǵalyǵynan bosatýdy kózdep otyrǵan edi, - deidi Nájimeden Esqaliev.
Ol óziniń Esenálievpen sońǵy kezdesýi týraly da áńgimeledi, kezdesý Esenáliev ómirden óterden bir jyl buryn 1998 jyldyń qyrkúieginde Almatyda bolǵan edi. Bul kezdesý oǵan qatty áser etkeni baiqalyp turdy, sol kezde Oral oqiǵalarynan birneshe jyl ótse de sol buryn-sońdy bolmaǵan shielenistiń jaýapkershilik júgi áli moinynda tur edi. Esqaliev áriptesterimen birge Qazaq diplomatiiasynyń patriarhyn 70 jyldyq mereitoiymen quttyqtaýǵa keledi. Keńestik kezeńnen qalǵan keń «generaldyq» formasyn kigen Esenáliev qonaqtardy aq jarqyn kóńil kúimen qarsy aldy. Qyzyqty áńgime tarqatqan úi iesi men qonaqtar úsh saǵattan astam ýaqyttyń qalai ótkenin de baiqamai qaldy. Esenálievtiń burynǵydai úlken otyrys pen minberdi saǵynyp qalǵany baiqalyp tur. El men halyq úshin qyrýar sharýa atqarǵan ony sol kezde bilik qoǵamdyq-saiasi ómirden alystatqan edi.
1991 jylǵy Oral oqiǵalary taqyrybyna aýysqan Mihail Esenáliev sózin bylai jalǵady:
«Men oraldyq aǵaiyndarym úshin shyn júrekten qýanyshtymyn. Sol kezde sizder 20 ǵasyr sońynda qazaq halqynyń iyǵyna taǵdyr salǵan eń qiyn aýyrtpalyqty kóterip aldyńdar. Týrasyn aitqanda, sender sonda bizdiń Qazaqstannyń egemendigin qutqaryp qaldyńdarin Qazaqstannyń zaq halqynyń iyǵyna taǵdyr salǵan eń qiyn aýyrtpaldyń odan da qaýipti bolyp ketý yqtimaldyǵy joǵary edi. Men optimispin, biraq sol kezde júrek túbinde bizdiń joldastarymyz synaqqa tóze ala ma degen úlken alańdaýshylyq boldy. Ideologiia jáne basqa da respýblikalyq sala basshylary boi tasalap qaldy, al olar qarsylyq bildirgenderdiń shtabyn basqarýǵa, aiaǵyna deiin sizdermen birge bolýǵa mindetti edi. Biraq áiteýir, bári oidaǵydai boldy. Allanyń bary ras eken, ol qazaqtardan teris qarap ketpepti».
Osy kezdeýden keiin bir jyl ótkende Mihail Esenáliev qaitys boldy, ol ómirden 70 jasynda ketti.
Artýr Nyǵmet
