فوتو كوللاج: ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابىنان
جاس قازاق جۋرناليست-زەرتتەۋشٸسٸ ارتۋر نىعمەتتٸڭ كٸتابى 1991 جىلعى ورال وقيعالارىنىڭ بەلگٸسٸز بەتتەرٸن اشادى.
10 تاراۋ. گەنەرال ماكاشوۆتىڭ مويىنداۋى
11 تاراۋ. ميحايل ەسەنەليەۆ
10 تاراۋ. گەنەرال ماكاشوۆتىڭ مويىنداۋى
مەسكەۋدەگٸ يمپەرييالىق كٷشتەردٸڭ 1991 جىلى قازاقستان تەرريتوريياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن بٶلٸپ الۋدى ويلاستىرعانىنا, تٸپتٸ ول ٷشٸن ەسكەر دايىنداعانىنا كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن ەڭ قاجەتتٸ مويىنداۋ, ەڭ باستى دەلەل – ارادا جىلدار ٶتكەننەن كەيٸنگٸ گەنەرال البەرت ماكاشوۆتىڭ ەڭگٸمەسٸ بولدى. ول مويىنداۋدى تاعدىردىڭ جازۋىمەن پريدنەستروۆەدە تيراسپولدا كەزدەيسوق كەزدەسۋدە باسقا ەمەس, دەل نەجٸمەدەن ەسقاليەۆقا ايتقان ەدٸ.
1998 جىلدىڭ جازىندا قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى جەنە مولدوۆاداعى ەلشٸسٸ قىزمەتٸن قوسا اتقارعان نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ كيشەنەۆكە جولعا شىعادى. ۋكراينادان شىققان جول پريدنەستروۆە وبلىسىنان ٶتەتٸن. «مويىندالماعان رەسپۋبليكانىڭ» ايماعىندا كٸدٸرمەۋدٸ ويلاعان ول بالاسىنا سۋسىن الۋ ٷشٸن بٸر مينۋتقا دٷكەنگە كٸرەدٸ. دٷكەندە ونى تاڭعالدىرعان كەزدەسۋ بولادى. ول بۇرىن كسرو حالىق شارۋاشىلىعى اكادەميياسىندا بٸرگە وقىعان كۋرستاسى, ەنەرگەتيك گەورگيي تيحونوۆتى كەزدەستٸرەدٸ.
تيحونوۆتىڭ رەسەي فەدەراتسيياسى مەملەكەتتٸك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ەكەنٸن, وتانداستار ٸسٸ جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸ باسقاراتىنىن ەسقاليەۆ بٸلەتٸن. ونىڭ امپلۋاسى, ياعني رٶلٸ - اتىشۋلى شوۆينيست. كٷتپەگەن كەزدەسۋدەن گەورگيي تيحونوۆ تا ابدىراپ قالدى. دەگەنمەن ەسكٸ تانىستار جىلى امانداستى. ەسقاليەۆ ونىڭ قاسىنداعى پوشىمى تانىس ادامعا نازار اۋدارادى. ول پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ بۇرىنعى قولباسشىسى البەرت ماكاشوۆ بولىپ شىقتى.
1992 جىلى ماكاشوۆ ٶزٸن-ٶزٸ جارييالاعان پريدنەستروۆەدەگٸ مولدوۆا رەسپۋبليكاسى بيلٸگٸنە ارمييا قۇرۋعا كٶمەكتەستٸ, قايتا جاندانعان كازاكتار دا سول جەردە ٸسكە قوسىلعان ەدٸ. وتستاۆكاداعى گەنەرال رەسەي جوعارى كەڭەسٸن تاراتۋداعى ەيگٸلٸ بٷلٸك ٸسٸ بويىنشا 1993 جىلى قاماۋدا دا بولىپ ٷلگەرگەن ەدٸ. ماكاشوۆ بەلگٸلٸ ورىس شوۆينيستەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدى, كەيٸن ول اشىق انتيسەميتتٸك ايىپتاۋلار مەن تەزيستەر تاراتتى. ال بٸزدٸڭ وقىرمانعا ماكاشوۆ سول 1991 جىلعى سەپاراتيستٸك وقيعاسى كەزٸنەن بەلگٸلٸ ەدٸ.
گەنەرالدىڭ ەسقاليەۆتى كٶزبە-كٶز تانىمايتىنى انىق بولاتىن. ەسقاليەۆ تيحونوۆقا ٶزٸنٸڭ اسىعىس ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. بٸراق ٶزٸن كۋرستاس رەتٸندە ۇستاعان تيحونوۆ ودان قالعىسى كەلگەن جوق, ول دا كيشەنەۆكە جينالدى. سول ارادا تيحونوۆ پەن ماكاشوۆ كەيٸن ٶزدەرٸ ايتقانداي, پريدنەستروۆە حالقىنا تاراتۋ ٷشٸن ەكەلٸنگەن رەسەي تٶلقۇجاتىنا تولى پورتفەلدەرٸن كٶمەكشٸلەرٸنە قالدىردى.
وسىلايشا ٷش جولاۋشى دنەستر ٶزەنٸندەگٸ شەكارالىق بەكەتتەردەن اسىپ, «پريدنەستروۆە رەسپۋبليكاسى» ايماعىنان, شىن مەنٸندە قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ ايقىندالماعان ايماقتان شىققاننان كەيٸن كيشەنەۆكە اپاراتىن جول جيەگٸندەگٸ توعايعا توقتادى. وسى جەردە دەستٷرلٸ شاعىن ٷستەل, ياعني داستارقان جايىلدى. تيحونوۆ ٶز سەرٸگٸنە ەسقاليەۆ تۋرالى ايتىپ ٷلگەرگەنٸ بايقالدى. ماشينادان تٷسكەن قازاق ەلشٸسٸنە قۇشاق جايا ۇمتىلعان ەموتسيونالدى گەنەرال سٶزدەرٸن اسىعىس قايتالاپ جاتتى:
- وسىنداي ەكەنسٸڭ عوي, جولداس ەسقاليەۆ!
ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸز رەسپۋبليكانىڭ ەلشٸسٸ ەكەنٸن ايتىپ, گەنەرالعا «سالماقتى» ەسكەرتۋ جاساۋعا مەجبٷر بولعان ەسقاليەۆ تەك رەسەيلٸك تاتۋ كٶرشٸلەرگە عانا دوستىق كٶڭٸل بٸلدٸرە الاتىنىن جەتكٸزدٸ. گەنەرالعا قاراعان ول سٶزٸن ارى جالعادى:
- بۇرىنعى قولباسشى جولداس, سٸز تۋرالى دا مەن كٶپ ەستٸدٸم. ەگەر سول كەزدە ورالدا بٸزگە اللا كٶمەكتەسپەگەندە, بٷگٸن بٸزدٸڭ قانداي حالدە, قانداي رٶلدە كەزدەسەتٸنٸمٸزدٸ كٸم بٸلسٸن, تٸپتٸ كەزدەسەر مە ەدٸك?
تيحونوۆ ەڭگٸمەنٸ داستارحانعا قاراي بۇرۋدى, ىڭعايسىز جاعدايدى جۋىپ-شايۋعا تىرىستى. ازداپ اششى سۋدان الىپ, ۋكراين سالوسىمەن ٸشٸنە ەل قوندىرعان ماكاشوۆ اشىلىپ سٶيلەپ كەتتٸ:
- بٸلەسٸز بە, - دەدٸ گەنەرال. - شىنىندا دا جاراتۋشى قۇداي سٸزدٸڭ جاقتا بولدى. مەن قازاقتاردى بۇرىننان ەرٸ جاقسى بٸلەمٸن. ولاردىڭ اراسىندا مەنٸڭ قىزمەتتەستەرٸم مەن دوستارىم كٶپ بولدى. ولاردان اسقان قايىرىمدى دا قوناقجاي, ولاردان اسقان قىزمەت پەن مٸندەتكە جاۋاپتى ورىنداۋشى حالىقتى مەن كەزدەستٸرگەن جوقپىن. بٸزدٸ تاعدىر ەكەۋمٸزگە دە جات جەردە كەزدەيسوق كەزدەستٸرگەن ەكەن, ەندەشە, مەن سول كەزدە, 1991 جىلدىڭ كٷزٸندە, مەن كسرو قورعانىس مينيسترٸنٸڭ بۇيرىعىن ورىنداعانىمدى مويىنداۋعا تيٸسپٸن.
نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ماكاشوۆتىڭ راس ەرٸ ادال سٶيلەپ وتىرعانىنا كٷمەندانعان جوق, كسرو كٷيرەگەنٸنە كٶپ جىل ٶتكەندە بۇل ەندٸ ەسكەري قۇپييا ەمەس ەدٸ.
ماكاشوۆ سٶزٸن جالعاستىردى: «ماعان سامارا وبلىسىنىڭ ٷلكەن چەرنيگوۆكا سەلوسى ماڭىنا تانك پولكٸن قويۋ پەرمەنٸ بەرٸلدٸ, 94 تانك مارشقا دايىن تۇردى. تانك بٶلٸمٸنٸڭ كومانديرٸ ماعان ٶزدەرٸنە كازاك جاياۋ ەسكەرٸ بٶلٸمشەسٸ قوسىلعانىن جەنە ەسكەريلەرمەن بٸرگە ورالعا بارۋعا دايىن ەكەندٸكتەرٸن جەتكٸزدٸ. مەن پولك كومانديرٸنە مەنٸڭ بۇيرىعىمسىز ەشقانداي ەرەكەت جاساماۋدى تاپسىردىم, ٶيتكەنٸ ٸس ٶتە ماڭىزدى ەدٸ. نۇسقاۋدى مەن كەڭەس وداعى مارشالى يازوۆتىڭ ٶزٸنەن الدىم. سول كەزدەگٸ تەرتٸپ بويىنشا مەن ٶز ەسكەرٸممەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ كەلٸسٸمٸمەن ماعان تاپسىرىلعان كەز كەلگەن ايماققا كٸرە الاتىن ەدٸم. الايدا بۇل جاعدايدا سٸزدٸڭ كەلٸسٸمٸڭٸز قاجەت بولعان جوق, ديسپوزيتسييا مٷلدە باسقا بولدى. مەن ورالداعى تەرتٸپسٸزدٸكتٸ بەيتاراپتاندىرۋ ٷشٸن بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسييانى ورىنداۋىم كەرەك ەدٸ. بۇل ماعان ورالعا بٸزدٸڭ تانكٸلەردٸ كٸرگٸزۋگە, سوسىن ودان ەرٸ جاقىن جەردەگٸ گۋرەۆكە قاراي جٷرۋگە سەبەپ بولاتىن ەدٸ.
ورالعا وداقتىڭ بار تٷپكٸرٸنەن كازاكتار ەلدەبٸر مەرەيتويدى مەرەكەلەۋ ٷشٸن جينالىپ جاتقانىن بايانداپ تۇردى. سول سيياقتى نازارباەۆتىڭ ٶزٸ جەنە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك بۇل مەرەكەنٸڭ ٶتۋٸنە قارسى ەكەنٸ دە بەلگٸلٸ بولاتىن. جەرگٸلٸكتٸ حالىق ولاردى قولدادى. اقىماق تجمك بٷلٸگٸ بار جوسپاردى بۇزدى, بٸزدٸڭ قورعانىس مينيسترٸمٸز مارشال يازوۆ تٷرمەگە وتىردى. بٸراق مينيستر بۇيرىعىن ەشكٸم قايتارعان جوق, ول ەلٸ كٷشٸندە ەدٸ. كەڭەس وداعى ەلٸ ىدىراماعاندىقتان, ول بۇيرىقتى تەك كسرو قورعانىس مينيسترٸ عانا قايتارا الاتىن ەدٸ. وكرۋگ شتابىندا ورال كازاكتارىنان «ولاردى ۇرىپ-سوعىپ جاتقانى» تۋرالى تيٸستٸ دابىلدى كٷتتٸ, بٸراق تٷسكە دەيٸن ەشقانداي اقپارات كەلگەن جوق.
سول تۇستا سٸزدٸڭ وبلىس ايماعىنا كٸرۋگە, وقيعاعا ارالاسۋ ىقتيمالدىعى تۋرالى ورالدان شۇعىل حابارلاما كەلدٸ. ماعان قاتتى اشۋلانعان قازاق جاستارىنىڭ ٷلكەن توبى سٸزدٸڭ الاڭعا كەلۋٸڭٸزدٸ تالاپ ەتٸپ جاتقانىن مەلٸمدەدٸ. اگرەسسيۆتٸ كٶڭٸل-كٷيدەگٸ جاستار پارتييا وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىنا, كوكپ وك مٷشەسٸنە كٷش قولدانۋدى ويلاستىرعان ەكەن. ال بۇل ورالعا ەسكەر كٸرگٸزۋگە جاقسى سەبەپ بولاتىن.
مەندە بۇيرىق بار, مەن ۇلتشىل توپتاردىڭ شابۋىلىنا, پارتييا وبكومىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىنا, كسرو حالىق دەپۋتاتىنىڭ دەنەسٸنە زاقىم كەلتٸرۋٸنە جول بەرۋگە قۇقىم جوق! ەگەر ساعان سول كەزدە بٸردەڭە بولسا, ماعان قىلمىستىق باپتى بٸردەن ٸلەتٸن ەدٸ. بٸراق, باقىتىمىزعا وراي بەرٸ قالاي بولدى, سولاي بولدى. ەشبٸر سەبەپسٸز مەن قازاقستانعا كٸرە المايتىن ەدٸم, مەندە باس بٸرەۋ. مٷمكٸن, بۇنىڭ بەرٸ وسىلاي بولعانى دۇرىس بولار. بٸز قازٸر دوستارمىز, سوندىقتان دا كەدٸمگٸ كٶرشٸ سەكٸلدٸ ەركٸن ارالاسا الامىز».
ەسقاليەۆ ەزٸلمەن ماكاشوۆ سٶزٸن بٶلٸپ جٸبەردٸ:
- بٸلەسٸز بە, قايىرىمدى گەنەرال مىرزا, ەگەر دە بٸز مۇنى بٸلگەندە, مىناداي ەڭبەگٸڭٸز ٷشٸن سٸزدٸ بٸزدٸڭ پرەزيدەنتتٸڭ ماراپاتىنا ۇسىنۋىمىز كەرەك ەدٸ!
ماكاشوۆ تا بٸردەن ەزٸلمەن جاۋاپ بەردٸ:
- ەڭ الدىمەن تجمك مٷشەلەرٸن ماراپاتتاۋ كەرەك.
بارلىعى كٷلٸپ الدى. كەتەر الدىندا ەسقاليەۆ تيحونوۆقا سۇراق قويدى:
- بۇل جەردە سٸزدەر نەمەن اينالىسىپ جٷرسٸڭدەر? مولدوۆا سٸزدەرگە نەسٸمەن ۇنامايدى? مۇنداي اۆانتيۋرانىڭ قاجەتٸ قانشا? ٶزگە ەل ازاماتتارىنا رەسەيلٸك تٶلقۇجاتتاردى نەگە تاراتىپ جٷرسٸڭدەر?
ول بىلاي جاۋاپ بەردٸ:
- كەزٸندە كٷشپەن, بەتپە-بەت كەلٸپ قول جەتكٸزە الماعانىمىزدى ەندٸ وسىنداي جولمەن الۋعا تۋرا كەلٸپ تۇر.تيحونوۆ وسىنى ايتىپ, ەسقاليەۆقا ويلانا قارادى, ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸن سٶزسٸز تٷسٸندٸ. قوشتاساردا تاعى ريۋمكادان كٶتەرگەن ولار ەسكٸ دوستارداي جىلى قوشتاستى. ەسقاليەۆقا رەسەيدٸڭ بۇرىنعى يمپەرييالىق شەكارالارىنا قايتۋ يدەياسىنا جان-تەنٸمەن قىزمەت قىلعان گەنەرالمەن قۇشاقتاسىپ قوشتاسۋعا تۋرا كەلدٸ.ورال وقيعالارى كەزٸندە نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ گەنەرال ماكاشوۆتىڭ تانكٸلەرٸ جايلى ەرينە, بٸلدٸ. اينالاسىنداعى ساناۋلى ادامدار دا بۇل تۋرالى بٸلدٸ, بٸراق ولار بۇل اقپاراتتى جارييالاعان جوق, ٶيتكەنٸ بۇل حالىق اراسىندا ٷرەي مەن دٷربەلەڭ تۋعىزۋى مٷمكٸن ەدٸ. ەسقاليەۆتىڭ كومانداسىنا تۋرا ماعىناسىنادا ايتقاندا, پىشاقتىڭ جٷزٸندە جۇمىس ٸستەۋگە تۋرا كەلگەن ەدٸ.
2006 جىلدىڭ تامىزىنداعى «ەكسپرەسس ك» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا سول كەزدەگٸ وبلىستىق مقكب باستىعى اناتوليي درۋجينينگە سٸلتەمە جاساعان نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ماكاشوۆ تانكٸلەرٸ وتالىپ, دايىن تۇرعانىن جەنە ورالعا, سودان سوڭ گۋرەۆكە اتتانۋعا ەزٸر بولعانىن ايتادى. وسىلايشا, ەۋروپا بٶلٸگٸ دەپ اتالاتىن جايىقتىڭ وڭ جاق جاعالاۋى تۇتاس رەسەيگە ٶتٸپ كەتۋٸ ىقتيمال بولاتىن. درۋجينين ول تانكٸلەردٸڭ فوتوسۋرەتتەرٸن وبلىس باسشىسىنا كٶرسەتكەن, ونىڭ ادامدارى بارلاۋ ماقساتىندا نىساندارعا بارىپ قايتقان بولۋ كەرەك.
ناقتىلاي كەتسەك, سول 1991 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە گەنەرال-پولكوۆنيك ماكاشوۆ پريۆولجسك-ورال ەسكەري وكرۋگٸنٸڭ قولباسشىلىعى قىزمەتٸنەن الىنىپ, تجمك-ٸنٸ قولداعانى ٷشٸن سول جىلدىڭ قازان ايىندا ەسكەري قىزمەتتەن بوساتىلعان بولاتىن. دەگەنمەن, كەڭەستٸك ارنايى قىزمەت ماشيناسى ٶز ٸسٸن جالعاستىرا بەردٸ.
بۇرىنعى قارسىلاستار نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ پەن البەرت ماكاشوۆتىڭ وسى قىزىق كەزدەسۋٸ 1991 جىلىڭ قىركٷيەگٸندەگٸ كازاك قاۋىمداستىعىمەن بولعان تەكەتٸرەستٸڭ مەرە سىزىعىن كٶرسەتكەن وقيعا بولدى. ول كەزدە مەسكەۋدٸڭ رەسەيلٸك تٶلقۇجاتتاردى تاراتۋ تەجٸريبەسٸنٸڭ كٶرشٸلەس تەۋەلسٸزدٸگٸن العان مەملەكەتتەرگە ىقپال ەتۋدٸڭ تيٸمدٸ جولىنا اينالاتىنىن ەشكٸم بولجاي الماعان.
11 تاراۋ. ميحايل ەسەنەليەۆ
1991 جىلعى ورال وقيعاسىنىڭ ساحناسى سىرتىنداعى ايتۋلى دا ٸرٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – بۇرىنعى قازاق كسر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, تەجٸريبەلٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ ميحايل ەسەنەليەۆ. ول بۇل وقيعادا مٷلدە باسقا, كونسترۋكتيۆتٸك رٶل اتقاردى. بۇرىنىراق, قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸ مەدەنيەت بٶلٸمٸ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸندە وعان تاعى بٸر قۇپييا شيەلەنٸسكە, ياعني مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تسەلينوگراد, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ بٸرنەشە اۋداندارى ەسەبٸنەن نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋ ەرەكەتٸن شەشۋ ٸسٸنە قاتىسۋعا تۋرا كەلگەن ەدٸ.
مقك باتىستىڭ ايتقان سىنىن بەسەڭدەتۋگە تىرىستى جەنە لەونيد برەجنەۆ باستاعان كەڭەس باسشىلىعى 1941 جىلى ستالين تاراتقان نەمٸستەردٸڭ اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىنا قازاقستاندا نەمٸس اۆتونومييالىق وبلىسىن قۇرۋ ارقىلى باتىسپەن «كومپروميسكە» كەلۋدٸ ويلاستىردى.
بۇل اۆتونومييانى قۇرۋ نەلٸكتەن رەسەيدە ەمەس, قازاقستاندا جوسپارلاندى? ٶيتكەنٸ, مەسكەۋ ەدەتتەگٸدەي كەڭەس يمپەريياسىنىڭ جەرلەرٸن ٶز قالاۋىنشا پايدالاندى. ۆولگا بويىنان قونىس اۋدارعان بٸر ميلليونعا جۋىق نەمٸس قازاقستاندا تۇرىپ جاتتى. كەڭەستٸك قازاقستان باسشىلىعىنىڭ كەلٸسٸمٸن الۋ تٸپتٸ جوسپاردا دا بولعان جوق, نەگٸزگٸ قۇجاتتار دايىندالدى, كارتا سىزىلدى, ورتالىعى رەتٸندە اۋداندىق دەڭگەيدەگٸ ەرەيمەنتاۋ قالاشىعى بەلگٸلەندٸ.
ورالداعى وقيعا سيياقتى, قازاقستان تۇتاستىعىن قورعاۋعا قاراپايىم ادامدار, نەگٸزٸنەن قازاق ستۋدەنت جاستارى شىقتى. 1979 جىلى 16 جەنە 19 ماۋسىمدا تسەلينوگرادتىڭ لەنين اتىنداعى الاڭىندا قازاقتاردىڭ قارسىلىق شەرۋٸ ٶتتٸ, شەرۋگە ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ دە قولداۋ بٸلدٸردٸ. 1979 جىلى, تەرەڭ توقىراۋ مەن مقك-نٸڭ قاتال ديكتاتى كەزٸندەگٸ بۇل تويتارىس مەسكەۋگە توسىن جاعداي بولعانى سونشا, نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ جوسپارى جەدەل كٷن تەرتٸبٸنەن الىنىپ تاستالدى.
سول كەزدە قازاقستان كوممۋنيستٸك پارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸ مەدەنيەت بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ بولعان ميحايل ەسەنەليەۆ كسرو مقك-نٸڭ جوعارى شەندٸ ٶكٸلٸ, گەنەرال فيليپپ بوبكوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ مەسەلەسٸ تالقىلانعان جينالىسقا قاتىسادى. 1996 جىلى «نوۆوە پوكولەنيە» گازەتٸندە جارييالانعان ماقالاسىندا جازىلعانداي, ول مەسكەۋلٸك بيلٸك ٶكٸلدەرٸنە بٸر اۆتونومييانى قۇرۋ باسقا ۇلتتار ٷشٸن دە سونداي پرەتسەدەنت بولاتىنىن, ولار دا اۆتونومييا تالاپ ەتە باستايتىنىن, ال قازاقستان ۇلتتىق پەتەرلەرگە بٶلٸنگەن قۇراق-قۇراق كٶرپەنٸ ەسكە تٷسٸرەتٸن سيياقتى بولاتىنىن دەلەلدەۋگە تىرىسقان. جاۋاپ رەتٸندە ميحايل ەسەنەليەۆ كەڭەس نەمٸستەرٸنٸڭ مەسەلەسٸ ەلدٸڭ امەريكامەن, ەۋروپامەن قاتىناسىنا ىقپال ەتەتٸنٸ, «ول فرگ مەن كسرو اراسىنداعى جاھاندىق ساياساتتى تٷسٸنبەي وتىرعاندىعى» تۋرالى سٶگٸس ەستٸدٸ. ول مەسەلە ىقپال ەتەتٸنٸ راس. بٸراق ول مەسەلە نەلٸكتەن قازاق جەرٸن بٶلشەكتەۋ ارقىلى شەشٸلۋٸ تيٸس? ەسەنەليەۆتەن باسقا الماتىدا ەشكٸم مەسكەۋ الدىنا وسىنداي ساۋال قويا العان جوق. ٷنسٸز قالعاندار, كابينەتتەگٸ ەڭگٸمە بارىسىندا كرەمل ەميسسارلارىن قۇپتاپ, قولداپ جاتتى. مٸنە, وسى كەزدە قازاقستان كومپارتيياسى وك ەكٸنشٸ حاتشىسى الەكساندر كوركين (كەڭەس رەسپۋبليكالارىنداعى كومپارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ حاتشىلارى ەدەتتە ورىس ۇلتى ٶكٸلدەرٸنەن ٸرٸكتەلٸپ قويىلاتىن, بەيرەسمي تۇرعىدان كرەملگە باعىنىشتى بولدى) نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋ مەسەلەسٸمەن تسەلينوگرادقا كەلگەندە, «نەمٸس اۆتونوميياسىنا جول جوق!» دەگەن پلاكات ۇستاعان ستۋدەنتتەر قالانىڭ ورتالىق الاڭىنا جينالدى.
مەسكەۋدٸڭ شەگٸنۋٸنە تۋرا كەلدٸ.
جازۋشى, تاريحشى بەيبٸت قويشىباەۆ 2018 جىلى قىركٷيەك ايىندا «دات» گازەتٸندە جارييالانعان «مەنٸ ەرەكشە ەرلٸك» ماقالاسىندا ميحايل ەسەنەليەۆتٸڭ 1986-89 جىلدارداعى گەنناديي كولبين بيلٸگٸ كەزٸندە دە جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيٸنگٸ احۋالدى جۇمسارتۋعا ٷلكەن كٷش-جٸگەر جۇمساعانىن جازدى. تەرتٸپسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٸنەلٸ دەپ تابىلعان 100-گە جۋىق ادام قامالعاننان كەيٸن دە قۋدالاۋ جالعاسىپ جاتتى. زييالى قاۋىم اراسىندا تاعى دا ستالينيزم سيپاتى ورنادى, ٷستٸنەن ارىزدانۋ, ەسەپ ايىرىسۋ ەتەك الدى. ميحايل ەسەنەليەۆ وسىنىڭ بەرٸنە بارىنشا قارسىلاسىپ باقتى.
ايتپاقشى, 1986 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا بولعان قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ەيگٸلٸ جينالىسىندا كەيبٸر اتاقتى قالامگەرلەر كولبين الدىندا باس يٸپ, قۇرمەت بٸلدٸرٸپ جاتتى. سول جيىندا مىڭنان جالعىز بولىپ, جەلتوقساندا كٶشەگە شىققانى ٷشٸن رەپرەسسييا مەن ازاپتاۋعا ۇشىراعان قازاق جاستارىن قولداپ, ەيگٸلٸ سٶزٸن ايتقان ورال وبلىسىنىڭ تٷلەگٸ, اقىن جۇبان مولداعاليەۆ ەدٸ. بيلٸك الدىندا تايسالماستان شىندىقتى ايتقان جۇبان مولداعاليەۆ قازاقتار ٶز ەلٸندە, ٶز جەرٸندە وتىرىپ, مەكتەپتەر مەن جوو-لاردا انا تٸلٸندە بٸلٸم الا الماي جٷرگەنٸن جەتكٸزدٸ. قاھارمان اقىن ەسٸمٸ ەل ەسٸندە مەڭگٸلٸك قالاتىنى سٶزسٸز. بٷگٸندە ورالداعى 50 مەكتەپتٸڭ 37-ٸسٸ قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرەدٸ. قازٸر ورالعا كەلگەندەردٸڭ كٶبٸ قالانىڭ قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋگە كٶشكەنٸنە قۋانىپ, تاڭدانىستارىن بٸلدٸرٸپ جاتادى. ال 30 جىل بۇرىن احۋال مٷلدەم باسقا ەدٸ.
رەسەيدٸڭ ساراتوۆ وبلىسىندا دٷنيەگە كەلگەن ميحايل ەسەنەليەۆ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ سيياقتى قازاقتارعا سوعىسقۇمار كازاكتاردىڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن بۇرىننان جاقسى بٸلەتٸن قازاقستانداعى از عانا ساياسي قايراتكەرلەردٸڭ بٸرٸ ەدٸ. باسقالاردان گٶرٸ ول كازاك تاريحىن جاقسى بٸلدٸ جەنە جاندانا باستاعان كازاك قاۋىمداستىعى تاراپىنان بولاتىن قاۋٸپتٸ دە جاقسى تٷسٸندٸ.
1989-1990 جىلدار تٷيٸسكەن تۇستا قازاق ۇلتتىق قوزعالىسى دا اياعىنا تۇرا باستادى. ۇلتتىق قوزعالىس باسىندا سول كەزدە بيلٸكتەن كەتكەن ميحايل ەسەنەليەۆ تۇردى. ول 1990 جىلى 30 ماۋسىمدا «ازات» قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوزعالىسى (قاك) قۇرىلۋىنىڭ باستاماشىسى بولدى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ جارييالانعاننان كەيٸن «ازات» قوزعالىسى بازاسىندا «ازات» رەسپۋبليكالىق پارتيياسى قۇرىلدى. «ازات» رەسپۋبليكالىق پارتيياسى كەيٸن «جەلتوقسان» ۇلتتىق-دەموكراتييالىق قوزعالىسى, «ازات» جەنە دە باسقا دەموكراتييالىق باعىتتاعى قوزعالىستاردى بٸرتۇتاس پارتيياعا بٸرٸكتٸرۋگە كٷش سالدى. 1991 جىلى ورالدا كازاكتار «رەسەي تاعىنا قىزمەتٸنٸڭ 400 جىلدىعىن» مەرەكەلەۋ تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن كەزدە ميحايل ەسەنەليەۆ وبلىس باسشىلىعى مەن جەرگٸلٸكتٸ قازاق بەلسەندٸلەرٸنە كٶمەك كٶرسەتۋدٸ ۇسىندى.
جاسارال قۋانىشەلين 2019 جىلدىڭ قاراشاسىندا Expert Kazakhstan جۋرنالىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەسەنەليەۆ ەر ۋاقىتتا, پارتييالىق جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتتە بولعاندا دا ٶزٸنٸڭ اقىل-وي, مٸنەز-قۇلىق بولمىسىنا ساي ۇلتشىل-دەموكرات بولعانىن ايتادى. كەڭەس كەزٸڭٸندە وندايعا تىيىم بولعانى بەلگٸلٸ, سوندىقتان دا ادامدار بۇنى ٸشتە ۇستادى.
«ەسەنەليەۆ اقىلدى عانا ەمەس, دانا ادام بولاتىن. ول سول كەزدە ايتىلعان سٶزدەردٸڭ بەرٸن ٶزٸنەن ٶتكٸزدٸ: تەۋەلسٸزدٸك الۋ مەسەلەلەرٸ, الاشوردا تاريحى... بۇنىڭ بارلىعى ونىڭ جٷرەگٸندە بولدى. جەلتوقسان وقيعاسى بولعان كەزدە ول رەسمي تٷردە, 1988 جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ پلەنۋمىندا العاش بولىپ وسى مەسەلەنٸ كٶتەردٸ. بۇل ەرەكەتٸ ٷشٸن ونى وتستاۆكاعا كەتۋگە مەجبٷرلەيدٸ. ول «ازات» تٶراعاسى, ال مەن ونىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولعاندىقتان بٸز تىعىز قاتىناستا بولدىق. ول ماعان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن ەدٸلەتتٸ جەنە وداقتىق دەڭگەيدە قاراۋدى تالاپ ەتكەنٸ ٷشٸن جۇمىستان شىعارىلعانىن تٷسٸندٸردٸ. وتستاۆكاعا كەتكەننەن كەيٸن وعان وسى يدەيالارىن تەۋەلسٸز ساياساتكەر رەتٸندە قوعامدىق-ساياسي الاڭدا ٸسكە اسىرۋ عانا قالعان ەدٸ», - دەپ ەسكە الدى جاسارال قۋانىشەلين.
«ازات» قوزعالىسى قاتارىندا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ كٶپ بولعان جوق, ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ۇيىمدى مەملەكەتكە قارسى دەپ ساناپ, ودان اۋلاق جٷرۋگە تىرىستى. مەملەكەتتٸك پرەسسا بولسا, قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ اراسىنا ٸرٸتكٸ سالۋمەن, جالا جابۋمەن اينالىستى. ال ول كەزدە مەملەكەتتٸكتەن باسقا پرەسسا بولعان جوق. ەسەنەليەۆ العاشقىدا قوزعالىس باسىنداعى تەڭ تٶراعا, ال كەيٸن تٶراعا بولدى. «ازات» جاڭا كونستيتۋتسييا قابىلداۋ مەسەلەسٸن كٶتەردٸ, ۇلتتىق-دەموكراتييالىق يدەيالارعا سەيكەس باسقارۋدىڭ جاڭا جٷيەسٸ مەن بيلٸكتٸڭ جاڭا تەرتٸبٸن ۇسىندى.
«بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸز كوممۋنيستٸك پارتييانى تاراتۋدى, پارلامەنتكە «بەيرەسميلەردٸ», باسقاشا ايتقاندا, دەموكراتتاردى جٸبەرۋدٸ تالاپ ەتتٸك. ەسەنەليەۆتٸڭ ٶزٸ بۇل تۋرالى كٶپتەگەن ماقالالار جازدى, ونىڭ سۇحباتتارى دا شىعىپ تۇردى, - دەپ ەسكە الدى جاسارال قۋانىشەلين. – بٸر سٶزبەن ايتقاندا, يدەيالىق باسشى رٶلٸندە بولدى. سوندىقتان دا, بۇرىنعى نومەنكلاتۋرالىق قىزمەتكەردٸڭ جاڭا جاعدايدا ۇلتتىق-دەموكراتييالىق باعىتتاعى جاڭا قوزعالىستىڭ باستاۋشىسى بولعانىنا تاڭعالاتىن ەشتەڭە جوق».
سول كەزدەرٸ وسى وقيعالارمەن قاتار قازاقستاندا كازاك قاۋىمداستىقتارى جاندانا باستاعانىن ەسكە سالىپ قويايىق. ورال كازاكتارى مىسالىنان ورىس يمپەرياليزمٸنٸڭ قاندى اتريبۋتىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ ارتىندا كەڭەستٸك مقك تۇرعانىن كٶرەمٸز. ەر وبلىستا ٶز اتاماندارىن ٶسٸرٸپ, ەلپەشتەگەن ٶز پولكوۆنيك چەرۆياكوۆى بولعانى انىق. 1991 جىلدىڭ ماۋسىمى اياعىندا ورال وبكوم پارتيياسىنا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆقا تەلەفون سوققان ميحايل ەسەنەليەۆ سٶزبە-سٶز تٶمەندەگٸنٸ ايتتى:
«نەجٸمەدەن, سەن دە رەسەيدە تۋدىڭ عوي, بەتٸمەن كەتكەن كازاكتاردىڭ نە بٷلدٸرۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن بٸلەسٸڭ. ەگەر ولار باس كٶتەرسە, ٶتٸنٸشپەن ولاردى تىنىشتالدىرا المايسىڭ. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, ورالدا اق كازاكتار ۇرپاقتارى باس كٶتەرۋدە, ال جايىقتىق كازاكتار رەۆوليۋتسيياعا دەيٸن قازاقتارعا اياۋسىز قاتىناستا بولدى. ساعان كٶمەكتەسكٸم كەلەدٸ جەنە ورال قالاسىندا «ازات» قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوزعالىسىنىڭ فيليالىن قۇرعىم كەلەدٸ, سەندەرگە بەلسەندٸ ازاماتتاردىڭ كٷشٸ قاجەت. ماعان وسىنى ۇيىمداستىرۋعا كٶمەكتەس».
پارتييا, كەڭەس قىزمەتكەرلەرٸ اراسىندا سىيلى ەسەنەليەۆكە كەڭەسٸ ٷشٸن العىس ايتقان ەسقاليەۆ ٶزٸنٸڭ جاقىن تانىسى, ول كەزدە وبلىستىق پارتييالىق كوميسسييا تٶراعاسى بولىپ جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن شىنباي شارافەتدينوۆكە وسى يدەيانى قولعا الۋدى سۇرادى. ول ۋاقىتتا شىنباي شارافەتدينوۆ اۋىر ناۋقاس بولاتىن, بٸراق سوعان قاراماستان ساياساتكەر, پاتريوت رەتٸندە ول تاپسىرماعا قىزۋ كٸرٸستٸ. 1991 جىلدىڭ 6 شٸلدەسٸندە «ازات» قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوزعالىسى ورال فيليالىنىڭ ۇيىمداستىرۋ جيىنىنا قاتىسۋشىلار الدىندا جالىندى سٶز سٶيلەگەن ول قوزعالىسقا اق جول تٸلەدٸ. ٶمٸرٸ قىسقا بولعان ول «ازاتتىڭ» جەرگٸلٸكتٸ ۇيىمىن قۇرۋ ٸسٸنە ٶز ٷلەسٸن قوسىپ ٷلگەردٸ.
- كەيٸن ٶمٸر ميحايل يۆانوۆيچتٸڭ كٶرەگەندٸگٸن دەلەلدەدٸ. رەسەيلٸك كازاكتارىنىڭ ەكپٸنٸ بۋىرقانعان كەزدەردە مەن ەسەنەليەۆپەن بٸرنەشە رەت اقىلداستىم. ول بٸزدٸڭ ساياسي جۇمىستارىمىزدى ۇيىمداستىرۋعا قولداۋ بٸلدٸردٸ, ورىس تۇرعىندارىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸككە سەنٸمٸن ساقتاۋعا كەڭەس بەردٸ. مەسەلەنٸڭ باسقا شەشٸمٸ بولمادى. ورالعا «ازاتتىقتاردىڭ» ۇيىمداسقان توبىن جٸبەرگەن ول جوسپاردان تىس ەرەكەتتەرگە جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتتٸ, بارلىق مٷددەلٸ توپتارمەن ديالوگ ورناتۋعا كەڭەس بەردٸ, - دەدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ەڭگٸمەسٸندە.
ميحايل ەسەنەليەۆ قازاقستانداعى دەموكراتييا ورناتۋدى قالاعان ادامداردىڭ جاقتاۋشىسى بولدى, ساياسي پارتييالار مەن قوزعالىستاردا جەتەكشٸ رٶل اتقاردى, «ازات» قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوزعالىسى ساياسي امبيتسييالار مەن بيلٸكقۇمارلىقتى ەمەس, ازاماتتىق جەنە پاتريوتتىق تٷسٸنٸكتەردٸ باسشىلىققا الاتىنىنا ەر سانالى ادامنىڭ كٶزٸ جەتەتٸنٸنە شىنايى سەندٸ. «ازات» قۇرامىنداعى كەيبٸر سوقىر پاتريوتتاردىڭ ورالدان كازاكتاردى كٷشپەن ايداپ شىعۋ جايلى ۇسىنىستارىن ميحايل ەسەنەليەۆ قابىلداعان جوق, قايتا وسىنداي تاياز پٸكٸرلەردٸ ايىپتاپ وتىردى دەپ ەسكە الادى سەرٸكتەستەرٸ.
كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ رەسەيلٸك شوۆينيستەردٸڭ قولىنداعى قاتەرلٸ قارۋ ەكەنٸن جاقسى بٸلگەن ميحايل ەسەنەليەۆ ٶز مەمۋارلارىندا «كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ الاۋى قاۋٸپتٸ, - دەپ جازدى. – بٸرنەشە عاسىر بۇرىن رەسەي يمپەريياسىنىڭ وڭتٷستٸك اۋماقتارىندا كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنىنان حاباردار ادام كرەپوستنويلىق پەن كەدەيشٸلٸكتەن قاشىپ, دون مەن كۋباندا ٶز تاعدىرلارىن ايقىنداعان ورىس پەن ۋكراين مۇجىقتارى مەن پاتشالىق ٷكٸمەت ەسكەري قۇرىلىم رەتٸندە قولپاشتاپ, كٶتەرمەلەپ وتىرعان ورال, ورىنبور, سٸبٸر جەنە جەتٸسۋ كازاكتارىنىڭ ايىرماشىلىعىن جاقسى بٸلەدٸ.
وڭتٷستٸك شەپتەردٸ قورعاۋمەن بٸرگە كازاكتار يمپەرييا شەكاراسىن كەڭەيتۋ, جاڭا جەرلەردٸ جاۋلاۋ مەن كٶرشٸ حالىقتاردى باعىندىرۋ ماقساتىندا سٸبٸر, ورتالىق ازييا مەن قازاقستانعا تەرەڭدەپ, سٸڭۋ ٷشٸن دە قولدانىلدى. رەسەي كازاكتارىنىڭ بٷلٸك شىعارىپ, پاتشالىق بيلٸككە قارسى كٶتەرٸلٸستەر جاساعانىمەن, ولاردىڭ «پاتشانىڭ ادال قىزمەتشٸلەرٸ» مٸندەتٸن اتقارعاندارى دا بارشاعا مەلٸم. بۇل ۇيىمداسقان, ەسكەري دەستٷرٸ بار ەسكەري كٷشتٸ پاتشالىق ٶزٸنٸڭ يمپەرييالىق بودانداۋ جورىقتارىن سٸبٸر, ورتالىق ازييا مەن كاۆكازدا «ٶزگە دٸن ٶكٸلدەرٸن» باعىندىرۋدا شەبەر پايدالاندى. مٸنە, سوندىقتان دا قازاقستان شەكتەن تىس امبيتسيياسى بار, كٷشپەن ٶز-ٶزٸن بەكٸتۋگە ۇمتىلعان, رەسەيلٸك كازاك اتاماندارىنىڭ قولداۋىنا سٷيەنگەن, تاباندىلىق كٶرسەتكەن جەنە زاڭدى ەلەمەيتٸن كازاك قاۋىمداستىعىنىڭ جاندانۋىن قابىل المايدى».
وسى كٸتاپ اۆتورىمەن ەڭگٸمە بارىسىندا نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ ۇلى پاتريوت, قازاق كسر-دىڭ بۇرىنعى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ميحايل ەسەنەليەۆتٸڭ قازاق تاريحىندا وراسان زور رٶل اتقارعانىن قازاقستان ەلٸ لايىقتى دەڭگەيدە باعالاماي وتىرعانىن ايتتى. ول نيۋ-يوركتە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى مٸنبەرٸندە سٶز سٶيلەگەن تۇڭعىش قازاق بولدى.
سول كەزدەگٸ كەڭەستٸك قازاقستان باسشىسى گەنناديي كولبينگە قاتىستى قاتال ۇستانىمىمەن, كوكپ وك باس حاتشىسى ميحايل گورباچەۆكە جاساعان ٷندەۋٸمەن, الماتىداعى جينالىستا كوكپ وك حاتشىسى گەورگيي رازۋموۆسكيي الدىنداعى ەيگٸلٸ بايانداماسىنىڭ ارقاسىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتٸ اقىر سوڭىندا كولبيندٸ قازاقستاندا قالدىرۋدىڭ بولمايتىنىن تٷسٸندٸ. ٶز ٸس-ەرەكەتٸمەن ەسەنەليەۆ شىن مەنٸندە نازارباەۆقا جول اشتى, ال كولبين ونى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعالىعىنان بوساتۋدى كٶزدەپ وتىرعان ەدٸ, - دەيدٸ نەجٸمەدەن ەسقاليەۆ.
ول ٶزٸنٸڭ ەسەنەليەۆپەن سوڭعى كەزدەسۋٸ تۋرالى دا ەڭگٸمەلەدٸ, كەزدەسۋ ەسەنەليەۆ ٶمٸردەن ٶتەردەن بٸر جىل بۇرىن 1998 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە الماتىدا بولعان ەدٸ. بۇل كەزدەسۋ وعان قاتتى ەسەر ەتكەنٸ بايقالىپ تۇردى, سول كەزدە ورال وقيعالارىنان بٸرنەشە جىل ٶتسە دە سول بۇرىن-سوڭدى بولماعان شيەلەنٸستٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸ ەلٸ موينىندا تۇر ەدٸ. ەسقاليەۆ ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرگە قازاق ديپلوماتيياسىنىڭ پاتريارحىن 70 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاۋعا كەلەدٸ. كەڭەستٸك كەزەڭنەن قالعان كەڭ «گەنەرالدىق» فورماسىن كيگەن ەسەنەليەۆ قوناقتاردى اق جارقىن كٶڭٸل كٷيمەن قارسى الدى. قىزىقتى ەڭگٸمە تارقاتقان ٷي يەسٸ مەن قوناقتار ٷش ساعاتتان استام ۋاقىتتىڭ قالاي ٶتكەنٸن دە بايقاماي قالدى. ەسەنەليەۆتٸڭ بۇرىنعىداي ٷلكەن وتىرىس پەن مٸنبەردٸ ساعىنىپ قالعانى بايقالىپ تۇر. ەل مەن حالىق ٷشٸن قىرۋار شارۋا اتقارعان ونى سول كەزدە بيلٸك قوعامدىق-ساياسي ٶمٸردەن الىستاتقان ەدٸ.
1991 جىلعى ورال وقيعالارى تاقىرىبىنا اۋىسقان ميحايل ەسەنەليەۆ سٶزٸن بىلاي جالعادى:
«مەن ورالدىق اعايىندارىم ٷشٸن شىن جٷرەكتەن قۋانىشتىمىن. سول كەزدە سٸزدەر 20 عاسىر سوڭىندا قازاق حالقىنىڭ يىعىنا تاعدىر سالعان ەڭ قيىن اۋىرتپالىقتى كٶتەرٸپ الدىڭدار. تۋراسىن ايتقاندا, سەندەر سوندا بٸزدٸڭ قازاقستاننىڭ ەگەمەندٸگٸن قۇتقارىپ قالدىڭدارٸن قازاقستاننىڭ زاق حالقىنىڭ يىعىنا تاعدىر سالعان ەڭ قيىن اۋىرتپالدىڭ ودان دا قاۋٸپتٸ بولىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى ەدٸ. مەن وپتيميسپٸن, بٸراق سول كەزدە جٷرەك تٷبٸندە بٸزدٸڭ جولداستارىمىز سىناققا تٶزە الا ما دەگەن ٷلكەن الاڭداۋشىلىق بولدى. يدەولوگييا جەنە باسقا دا رەسپۋبليكالىق سالا باسشىلارى بوي تاسالاپ قالدى, ال ولار قارسىلىق بٸلدٸرگەندەردٸڭ شتابىن باسقارۋعا, اياعىنا دەيٸن سٸزدەرمەن بٸرگە بولۋعا مٸندەتتٸ ەدٸ. بٸراق ەيتەۋٸر, بەرٸ ويداعىداي بولدى. اللانىڭ بارى راس ەكەن, ول قازاقتاردان تەرٸس قاراپ كەتپەپتٸ».
وسى كەزدەۋدەن كەيٸن بٸر جىل ٶتكەندە ميحايل ەسەنەليەۆ قايتىس بولدى, ول ٶمٸردەن 70 جاسىندا كەتتٸ.
ارتۋر نىعمەت
