Óńirimizde san ǵasyrdyń tarihynan syr shertetin kóne qorymdar jeterlik. Shilikti men Bereldiń ǵana eptep syryn uqqandai boldyq. Al basqa qorymdar bar qupiiasyn boiyna jasyrǵan kúii áli tur. Sol jumbaq álemniń túiinin sheship, bolashaq urpaqqa baba tarihyn túgendep berý maqsatynda ótken jyldan bastap oblys ákimi Danial AHMETOVTIŃ tikelei bastamasymen birneshe qorym júieli túrde zerttele bastady. Aitalyq, Abai óńirindegi Qyryqúńgir, Tarbaǵataidaǵy Eleke sazy, Zaisandaǵy Shilikti, Ulan jerindegi Aqbaýyr, Katonqaraǵai óńirindegi Berel syndy qorymdardy ótken jyly arheologtar jaz boiy zerttedi. Osy zertteýshilerdiń bel ortasynda S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń janynan qurylǵan Altaitaný ortalyǵynyń qyzmetkerleri júrdi.
Túrkiler qytailardy kúń etken be?
Tarih fakýltetiniń stýdentterinen quram tapqan bul zertteý ortalyǵynda Zeinolla Samashev, Eldos Kariev syndy bilikti mamandar jumys isteidi. Eldos Kariev 2015 jyly kelgen bul ujymǵa. Álkei Marǵulan atyndaǵy ǵylymi zertteý institýtynda qyzmet istegen ol bul óńirge kelgeli biraz aýqymdy sharýalardyń basyn qaiyrdy.
Ótken jyly oblys ákiminiń baǵdarlamasymen Berel qorǵanyna barǵan olar kóne túrik dáýiriniń eskertkishterin zerdelegen. Arheologiialyq institýttyń astanalyq filialy jáne Berel qoryq murajaimen tize qosa qyzmet istegen olar birneshe qorymnyń betin ashypty. Aitalyq, №82, №82a, №82b, №82s jáne №79 qorymnan babamyzdyń baǵzy mádenieti men salt-dástúrleriniń aiqyn belgilerin ańǵarǵan. Buryn zerttelgen qorymdardyń jaqyn mańynan baiqalǵan bul eskertkishterdiń bir qýanarlyǵy – bul kúnge aman jetkendigi. Jer betiniń jadaǵailanyp ketýine bailanysty, tonaýshylar atalmysh qorymdardy baiqai qoimaǵan. Nátijesinde zerttelgen nysandardyń kóbi óz nátijesin berip otyr. Onyń ishinde eń negizgisi – 30-40 jas shamasyndaǵy kóne túrik sardary. Eldos Maqsatulynyń aitýynsha, bul óz kezinde dańqy asqan qolbasshy bolmasa da, birge jerlengen qanjar, kezdikterinen óz ortasyna bedeldi azamattardyń biri bolǵanyn ańǵarýǵa bolady. Qasyndaǵy bir qorymnan álgi batyrdyń aýyzdyǵymen jerlengen aty tabylǵan. Domalaq pishindi aýyzdyqtardyń búgingi tańdaǵy aýyzdyqtardan kóp aiyrmashylyǵy joq kórinedi. Bizdiń dáýirimizge deiingi 6-5 ǵasyrlarda keń taralǵan atalmysh buiym kóne saq dáýirinde úzeńgi tárizdes bolypty. Tarihshylardy tańǵaldyryp otyrǵan taǵy bir qyzyqty jait, ol tabylǵan qorymdardyń qasyndaǵy bir qabirdiń bos shyǵyp otyrǵany. Olar, bul bos qorymdar qurbandyq shalatyn oryn dep mejelep otyr. Aitalyq, búgingi tańda islam dininiń keibir aǵymdary moiyndai bermeitin qaitys bolǵan kisiniń jyldyq, qyryq kúndik, jetilik názir-shyraqtary sol kezden qalyptasqan. Osy sharalarǵa bailanysty qabirdiń jaqyn mańynan or qazylyp, qurbandyq maldardy sonda baýyzdap otyrǵan desedi. Óitkeni, bul jerden eshqandai maldyń súiekteri tabylmaǵan.
Osy qorymdardan sál qashyqtaý jerden tas jáshiktegi múrde tabylypty. Belgili arheolog Zeinolla Samashev bul jerdegi áiel adamdy jańaǵy sarbazdyń kúńi bolýy kerek dep topshylaǵan. Sebebi, eger bul áiel sarbazdyń jaqyn týysy nemese jary bolsa qatar jerlenetinin aitady. Keibir zertteýshiler bul jas qyzdy jerleý salty men dene bitimine qarap qytai ultynan degen oi aitady. Iaǵni sarbaz qaitys bolǵanda joryqtaǵy oljasyn birge jerlegen. Bul keiinirek jerlengen basqa mádeniettiń adamdary dep topshylaityndar da joq emes.
Ortalyq jańa tehnologiiamen jabdyqtalǵan
Altaitaný ortalǵy biyl da arheologiialyq zertteý jumystaryna bilek sybanyp, tas-túiin daiyn otyr. Tek birneshe joba komissiia maquldaýynan ótse bolǵany. Ulan, Glýbokoe, Shemonaiha, Borodýliha syndy tórt aýdannyń tóńiregindegi tas dáýirinen orta ǵasyrǵa deiingi tarihi jerlerdi túgendep, eskertkishterdiń tolyqtai kartasyn jasap shyqpaqshy. Bul eńbek ótken dáýirdiń qundy jádigerleri bolashaqqa aman jetýge kóp kómegin tigizetinin aitady mamandar.
– Elimizde eskertkishterdi qorǵaý týraly zań bar. Alaida, bul kúnde aqsha tabýdy kózdegen keibir adamdar qabirlerdi traktormen qazyp júr. Sondai-aq, belgili bir jerde qurylys jumysy júrý úshin aldymen mindetti túrde arheologiialyq saraptama júrgizilýi kerek. Ókinishke qarai bul zań qaǵaz júzinde qalyp keledi, – dep qynjylady Eldos Kariev.
Eger tarihi eskertkishterdiń kartasyn jasap qoisa, qundy muranyń qorǵalýy da arta túsetini anyq.
Oblys ákimi men ýniversitet basshylyǵynan qomaqty qoldaý kórgen Altaitaný ortalyǵy qazirge deiin materialdyq bazasyn aitarlyqtai jańartyp alǵan.
Atalmysh ortalyqtyń zertteýshileri buryndary kúrdeli jerlerdi janyn shúberekke túiip aralasa, endi quz-qiia men tereń shatqaldardaǵy, sazdy alqaptardaǵy mejeli jerin ushpaly kameramen-aq anyqtai alady. Aspanǵa bir kóterilgen jarty saǵattyń ishinde bes shaqyrym aýmaqtaǵy dúnieni jadyna jazatyn bul kamera qazir, ekiniń biriniń qolynda júrgen joq. Tipti, respýblikalyq deńgeidegi ǵylymi ortalyqtardyń ózi qol jetkize almai otyrǵan kórinedi.
Bul ortalyq jýyqta taǵy bir baǵaly aparat alǵaly otyr. Buryn áskeri salada istetilgen qurylǵy qazir arheologiia mamandary úshin taptyrmaityn dúnie. Jeti qat jer astyndaǵy dúnieni sáýlemen anyqtap beretin bul aspaptyń baǵasyna kez kelgenniń qoly jete bermeitin kórinedi.
– Arheologiialyq jumystardyń eń bir kúrdeli tusy – biz ne qazyp jatqanymyzdy ózimiz de bilmeimiz. Bir jobaǵa kóptegen qarjy quiyp, bir jerdi qazamyz. Biraq odan eshteńe de shyqpai, salynǵan qarjy jelge ushýy múmkin. Bul aparat sondai olqylyqtardyń ornyn toltyrady, – deidi Eldos Maqsatuly.
Óńirimizdegi ótken jyldan beri qazba jumystarmen ainalysyp kele jatqan basqa zertteýshi toptar da qazir bul qurylǵyǵa talasa-tarmasa quda túsýde. Demek, Altaitaný ortalyǵy óz baǵdarlamalarynan bólek, basqa aýdandaǵy zertteýshilermen de tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteidi degen sóz. Bul tájiribe jinaqtaityn stýdentter úshin de taptyrmaityn múmkindik. Eldos Maqsatuly stýdenttermen qatar zertteý jumystaryna oqýshylardy da qatystyrsa degen oiyn aitady. Iaǵni, zertteý jumystary oqýshylardyń jazǵy demalys kúnderine týra keledi. Sol kezde arnaiy zertteý nysandarynda júrgen arhelogtarǵa oqýshylardy aparyp, kóshpendi eldiń kórneki mádenietin keń sahara tósinde tanystyrsa. Bul joba oqýshylardyń óz ultyna degen súiispenshiligin oiatyp, tarihqa qyzyǵýshylyǵyn týdyratynyn aitady ol.
Óńirdiń ózgeshe tarihyn zerdelep, ulttyń uly bolmysyn urpaq jadyna sińirsem dep jar qulaǵy jastyqqa timei júrgen azamattyń jumysy shynynda kisi qýantarlyq.
Murathan KENJEHANULY, Shyǵys Qazaqstan oblysy
