ٶڭٸرٸمٸزدە سان عاسىردىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتٸن كٶنە قورىمدار جەتەرلٸك. شٸلٸكتٸ مەن بەرەلدٸڭ عانا ەپتەپ سىرىن ۇققانداي بولدىق. ال باسقا قورىمدار بار قۇپيياسىن بويىنا جاسىرعان كٷيٸ ەلٸ تۇر. سول جۇمباق ەلەمنٸڭ تٷيٸنٸن شەشٸپ, بولاشاق ۇرپاققا بابا تاريحىن تٷگەندەپ بەرۋ ماقساتىندا ٶتكەن جىلدان باستاپ وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆتٸڭ تٸكەلەي باستاماسىمەن بٸرنەشە قورىم جٷيەلٸ تٷردە زەرتتەلە باستادى. ايتالىق, اباي ٶڭٸرٸندەگٸ قىرىقٷڭگٸر, تارباعاتايداعى ەلەكە سازى, زايسانداعى شٸلٸكتٸ, ۇلان جەرٸندەگٸ اقباۋىر, كاتونقاراعاي ٶڭٸرٸندەگٸ بەرەل سىندى قورىمداردى ٶتكەن جىلى ارحەولوگتار جاز بويى زەرتتەدٸ. وسى زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بەل ورتاسىندا س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ جانىنان قۇرىلعان التايتانۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جٷردٸ.
تٷركٸلەر قىتايلاردى كٷڭ ەتكەن بە?
تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنەن قۇرام تاپقان بۇل زەرتتەۋ ورتالىعىندا زەينوللا ساماشەۆ, ەلدوس كاريەۆ سىندى بٸلٸكتٸ ماماندار جۇمىس ٸستەيدٸ. ەلدوس كاريەۆ 2015 جىلى كەلگەن بۇل ۇجىمعا. ەلكەي مارعۇلان اتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا قىزمەت ٸستەگەن ول بۇل ٶڭٸرگە كەلگەلٸ بٸراز اۋقىمدى شارۋالاردىڭ باسىن قايىردى.
ٶتكەن جىلى وبلىس ەكٸمٸنٸڭ باعدارلاماسىمەن بەرەل قورعانىنا بارعان ولار كٶنە تٷرٸك دەۋٸرٸنٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸن زەردەلەگەن. ارحەولوگييالىق ينستيتۋتتىڭ استانالىق فيليالى جەنە بەرەل قورىق مۇراجايمەن تٸزە قوسا قىزمەت ٸستەگەن ولار بٸرنەشە قورىمنىڭ بەتٸن اشىپتى. ايتالىق, №82, №82ا, №82ب, №82س جەنە №79 قورىمنان بابامىزدىڭ باعزى مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ ايقىن بەلگٸلەرٸن اڭعارعان. بۇرىن زەرتتەلگەن قورىمداردىڭ جاقىن ماڭىنان بايقالعان بۇل ەسكەرتكٸشتەردٸڭ بٸر قۋانارلىعى – بۇل كٷنگە امان جەتكەندٸگٸ. جەر بەتٸنٸڭ جاداعايلانىپ كەتۋٸنە بايلانىستى, توناۋشىلار اتالمىش قورىمداردى بايقاي قويماعان. نەتيجەسٸندە زەرتتەلگەن نىسانداردىڭ كٶبٸ ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ وتىر. ونىڭ ٸشٸندە ەڭ نەگٸزگٸسٸ – 30-40 جاس شاماسىنداعى كٶنە تٷرٸك ساردارى. ەلدوس ماقساتۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ٶز كەزٸندە داڭقى اسقان قولباسشى بولماسا دا, بٸرگە جەرلەنگەن قانجار, كەزدٸكتەرٸنەن ٶز ورتاسىنا بەدەلدٸ ازاماتتاردىڭ بٸرٸ بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. قاسىنداعى بٸر قورىمنان ەلگٸ باتىردىڭ اۋىزدىعىمەن جەرلەنگەن اتى تابىلعان. دومالاق پٸشٸندٸ اۋىزدىقتاردىڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى اۋىزدىقتاردان كٶپ ايىرماشىلىعى جوق كٶرٸنەدٸ. بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ 6-5 عاسىرلاردا كەڭ تارالعان اتالمىش بۇيىم كٶنە ساق دەۋٸرٸندە ٷزەڭگٸ تەرٸزدەس بولىپتى. تاريحشىلاردى تاڭعالدىرىپ وتىرعان تاعى بٸر قىزىقتى جايت, ول تابىلعان قورىمداردىڭ قاسىنداعى بٸر قابٸردٸڭ بوس شىعىپ وتىرعانى. ولار, بۇل بوس قورىمدار قۇرباندىق شالاتىن ورىن دەپ مەجەلەپ وتىر. ايتالىق, بٷگٸنگٸ تاڭدا يسلام دٸنٸنٸڭ كەيبٸر اعىمدارى مويىنداي بەرمەيتٸن قايتىس بولعان كٸسٸنٸڭ جىلدىق, قىرىق كٷندٸك, جەتٸلٸك نەزٸر-شىراقتارى سول كەزدەن قالىپتاسقان. وسى شارالارعا بايلانىستى قابٸردٸڭ جاقىن ماڭىنان ور قازىلىپ, قۇرباندىق مالداردى سوندا باۋىزداپ وتىرعان دەسەدٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل جەردەن ەشقانداي مالدىڭ سٷيەكتەرٸ تابىلماعان.
وسى قورىمداردان سەل قاشىقتاۋ جەردەن تاس جەشٸكتەگٸ مٷردە تابىلىپتى. بەلگٸلٸ ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ بۇل جەردەگٸ ەيەل ادامدى جاڭاعى ساربازدىڭ كٷڭٸ بولۋى كەرەك دەپ توپشىلاعان. سەبەبٸ, ەگەر بۇل ەيەل ساربازدىڭ جاقىن تۋىسى نەمەسە جارى بولسا قاتار جەرلەنەتٸنٸن ايتادى. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر بۇل جاس قىزدى جەرلەۋ سالتى مەن دەنە بٸتٸمٸنە قاراپ قىتاي ۇلتىنان دەگەن وي ايتادى. ياعني سارباز قايتىس بولعاندا جورىقتاعى ولجاسىن بٸرگە جەرلەگەن. بۇل كەيٸنٸرەك جەرلەنگەن باسقا مەدەنيەتتٸڭ ادامدارى دەپ توپشىلايتىندار دا جوق ەمەس.
ورتالىق جاڭا تەحنولوگييامەن جابدىقتالعان
التايتانۋ ورتالعى بيىل دا ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بٸلەك سىبانىپ, تاس-تٷيٸن دايىن وتىر. تەك بٸرنەشە جوبا كوميسسييا ماقۇلداۋىنان ٶتسە بولعانى. ۇلان, گلۋبوكوە, شەمونايحا, بورودۋليحا سىندى تٶرت اۋداننىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ تاس دەۋٸرٸنەن ورتا عاسىرعا دەيٸنگٸ تاريحي جەرلەردٸ تٷگەندەپ, ەسكەرتكٸشتەردٸڭ تولىقتاي كارتاسىن جاساپ شىقپاقشى. بۇل ەڭبەك ٶتكەن دەۋٸردٸڭ قۇندى جەدٸگەرلەرٸ بولاشاققا امان جەتۋگە كٶپ كٶمەگٸن تيگٸزەتٸنٸن ايتادى ماماندار.
– ەلٸمٸزدە ەسكەرتكٸشتەردٸ قورعاۋ تۋرالى زاڭ بار. الايدا, بۇل كٷندە اقشا تابۋدى كٶزدەگەن كەيبٸر ادامدار قابٸرلەردٸ تراكتورمەن قازىپ جٷر. سونداي-اق, بەلگٸلٸ بٸر جەردە قۇرىلىس جۇمىسى جٷرۋ ٷشٸن الدىمەن مٸندەتتٸ تٷردە ارحەولوگييالىق ساراپتاما جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك. ٶكٸنٸشكە قاراي بۇل زاڭ قاعاز جٷزٸندە قالىپ كەلەدٸ, – دەپ قىنجىلادى ەلدوس كاريەۆ.
ەگەر تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸڭ كارتاسىن جاساپ قويسا, قۇندى مۇرانىڭ قورعالۋى دا ارتا تٷسەتٸنٸ انىق.
وبلىس ەكٸمٸ مەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنان قوماقتى قولداۋ كٶرگەن التايتانۋ ورتالىعى قازٸرگە دەيٸن ماتەريالدىق بازاسىن ايتارلىقتاي جاڭارتىپ العان.
اتالمىش ورتالىقتىڭ زەرتتەۋشٸلەرٸ بۇرىندارى كٷردەلٸ جەرلەردٸ جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ ارالاسا, ەندٸ قۇز-قييا مەن تەرەڭ شاتقالدارداعى, سازدى القاپتارداعى مەجەلٸ جەرٸن ۇشپالى كامەرامەن-اق انىقتاي الادى. اسپانعا بٸر كٶتەرٸلگەن جارتى ساعاتتىڭ ٸشٸندە بەس شاقىرىم اۋماقتاعى دٷنيەنٸ جادىنا جازاتىن بۇل كامەرا قازٸر, ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىندا جٷرگەن جوق. تٸپتٸ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگٸ عىلىمي ورتالىقتاردىڭ ٶزٸ قول جەتكٸزە الماي وتىرعان كٶرٸنەدٸ.
بۇل ورتالىق جۋىقتا تاعى بٸر باعالى اپارات العالى وتىر. بۇرىن ەسكەري سالادا ٸستەتٸلگەن قۇرىلعى قازٸر ارحەولوگييا ماماندارى ٷشٸن تاپتىرمايتىن دٷنيە. جەتٸ قات جەر استىنداعى دٷنيەنٸ سەۋلەمەن انىقتاپ بەرەتٸن بۇل اسپاپتىڭ باعاسىنا كەز كەلگەننٸڭ قولى جەتە بەرمەيتٸن كٶرٸنەدٸ.
– ارحەولوگييالىق جۇمىستاردىڭ ەڭ بٸر كٷردەلٸ تۇسى – بٸز نە قازىپ جاتقانىمىزدى ٶزٸمٸز دە بٸلمەيمٸز. بٸر جوباعا كٶپتەگەن قارجى قۇيىپ, بٸر جەردٸ قازامىز. بٸراق ودان ەشتەڭە دە شىقپاي, سالىنعان قارجى جەلگە ۇشۋى مٷمكٸن. بۇل اپارات سونداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرادى, – دەيدٸ ەلدوس ماقساتۇلى.
ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ ٶتكەن جىلدان بەرٸ قازبا جۇمىستارمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان باسقا زەرتتەۋشٸ توپتار دا قازٸر بۇل قۇرىلعىعا تالاسا-تارماسا قۇدا تٷسۋدە. دەمەك, التايتانۋ ورتالىعى ٶز باعدارلامالارىنان بٶلەك, باسقا اۋدانداعى زەرتتەۋشٸلەرمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ٸستەيدٸ دەگەن سٶز. بۇل تەجٸريبە جيناقتايتىن ستۋدەنتتەر ٷشٸن دە تاپتىرمايتىن مٷمكٸندٸك. ەلدوس ماقساتۇلى ستۋدەنتتەرمەن قاتار زەرتتەۋ جۇمىستارىنا وقۋشىلاردى دا قاتىستىرسا دەگەن ويىن ايتادى. ياعني, زەرتتەۋ جۇمىستارى وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىس كٷندەرٸنە تۋرا كەلەدٸ. سول كەزدە ارنايى زەرتتەۋ نىساندارىندا جٷرگەن ارحەلوگتارعا وقۋشىلاردى اپارىپ, كٶشپەندٸ ەلدٸڭ كٶرنەكٸ مەدەنيەتٸن كەڭ ساحارا تٶسٸندە تانىستىرسا. بۇل جوبا وقۋشىلاردىڭ ٶز ۇلتىنا دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن وياتىپ, تاريحقا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىنىن ايتادى ول.
ٶڭٸردٸڭ ٶزگەشە تاريحىن زەردەلەپ, ۇلتتىڭ ۇلى بولمىسىن ۇرپاق جادىنا سٸڭٸرسەم دەپ جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي جٷرگەن ازاماتتىڭ جۇمىسى شىنىندا كٸسٸ قۋانتارلىق.
مۇراتحان كەنجەحانۇلى, شىعىس قازاقستان وبلىسى
