«Kóne zamandar qoinaýynda boilai bilý kóp jaǵdailarda ulttyq mádeniettiń basqa halyqtardyń mádenietimen qanshalyqty tanystyǵy dárejesimen bailanysty. Osyndai tanystyqtyń aiasy keń bolǵan saiyn óz mádenieti tarihyn jarqyraǵan qyrlary sany da arta túsedi, oǵan tán jáne jalpy adamzattyq sipaty da mazmundala kórinedi. Bul maǵynadan alǵanda ǵasyrlar tereńine ketetin tarihqa degen qyzyǵýshylyq, ózin birtutas halyq retinde uǵynýǵa umtylý jáne basqa halyqtardyń arasyndaǵy óz ornyn tabýǵa tyrysýy – ulttyq sana sezimniń joǵarǵy deńgeiin kórsetip qana qoimaidy, sondai-aq barlyq mádenietter úshin ortaq basqa ulttyq mádeniettermen aralasýǵa degen umtylýshylyqtyń kýási boldy» — deitin belgili mádeniettanýshy ǵalym Murat Áýezov eskertpesiniń O. Súleimenov shyǵarmashylyǵyn uǵynýǵa qatysty ádisnamalyq mańyzy zor. Ol týǵan halqynyń tarihyn ózi úshin sanaly túrde zertteýge kirispes buryn barlyq álemdik mádenietterdi shyǵarmashylyqpen igerip qaitqan adam. Sondyqtan onyń poeziiasynyń álemdik sarynda bolýy zańdylyq.
Onyń qaharmandary men keiipkerleri: aqyndar men batyrlar, kóshpendiler men qalalyqtar, ǵalymdar men qairatkerler t.b. ár túrli halyqtar men ulttardyń, mádenietter men dinderdiń, dúnietanymdardyń ókilderi. Olardyń barlyǵyna kúndelikti pendeshilik súiinish pen kúiinish, alaýyzdyqtar men baqtalastyqtar tán bolǵanymen barlyǵyn birtutas biriktiretin – jalpy adamzattyq rýh ideiasy bar. Bul túrik-qazaq epikalyq jádigerlikterinen, slavian jyrlary men Skandinaviia rýna jazýlarynan, Gilgamesh týraly Shýmer hronikalary, musylman hadisteri men hristian apokrifterinen Býddanyń ýaǵyzdary jáne búgingi ǵaryshtyq igerýge deiingi jetistikterden toqylǵan jalpy adamzattyq birlik rýhy ideiasy. O. Súleimenov adamzat mádenietiniń myńdaǵan jyldyq ortaq bailyǵyn jái bilip qana qoimaidy, ony onan ári damytyp, osy ómirde júzege asyrǵysy keledi. Óziniń kindik qanymen týǵan jerimen bailanysqan O. Súleimenov úshin alys-jaqyn qurlyqtar men órkenietter arasynda sýaiyryq qurdymdar da joq. Jastaiynan ańyz-áńgimeler men ertegiler áleminde ómir súrgendikten O. Súleimenov úshin ortalyq nemese shetkeri aimaq uǵymdary joq. Onyń poetikalyq formýlasynyń: «Bas maidandy kórý úshin ýaqyt kartasynda men masshtabty irilendiremin» deýi kezdeisoq emes.
«Solai da bolǵam bir kezde, bolǵanmyn úndi dagory. Shoqan da bolǵam, Blok ta, Konfýtsii, tipti Tagoryń! Sessiý da, Shaman Savl da, Býdda da bolǵam, Basynba» – deidi aqyn. Mundai moiyndaýshylyqqa kelgende Oljas jalǵyz bolǵan joq. Aqynnyń álemdik aýqymǵa umtylýy ulttyq mádeniettegi Mahambet, Shoqan, Abai úrdisterinen bastaý alady. Mahambettiń ór poeziiasy men qaisar minezi aqynǵa úlgi bolsa, Abai men Shoqannyń biik parasat pen aýqymdylyq dástúrlerin Oljas odan ári jalǵastyrýshy boldy. Orystyń uly jazýshysy F. Dostoevskii Shoqanǵa mynandai keńester beredi: «Sizdiń qyzmet babyńyz, jalpy jaǵdailaryńyzda ne isteý kerek dep siz keńes suraisyz. Menińshe bylai etkenińiz jón: ǵylymmen shuǵyldanýdy tastamańyz. Sizde óte kóp materialdar bar. Dala týraly maqala jazyńyz.7-8 jyldan keiin ózińizdiń Otanyńyzǵa paidasy tietindei etip, óz taǵdyryńyzdy qura bilgen bolar edińiz. Mysaly, Dala men Sizdiń halqyńyzdyń kim ekenin túsindirý jáne birýaqytta orystardyń aldynda onyń bilimdi qorǵaýshysy bolyp qyzmet etý – uly maqsat, kieli is emes pe. Esińizde bolsyn, siz evropasha tolyq bilim alǵan alǵashqy adamsyz. Buǵan qosa taǵdyr sizge keńpeiil men taza júrek berip, tamasha adam etti. Keiin qalýǵa, keshigýge bolmaidy: kúsh salyńyz, oryndamai qoimańyz, tyrysyńyz jáne tipti, múmkin bolsa, qýlyqqa da baryńyz. Bári de bolýy múmkin ǵoi, senimińiz nyq bolsyn. Meniń qymbatty Ýálihanovym, sizdiń taǵdyryńyz týraly meniń ýtopiialyq oilarym men joramal-nobailaryma siz kúlmeńiz. Meniń sizdi qadirleitinim sondai, men siz týraly sizdiń taǵdyryńyz týraly kúni boiy armandaimyn. Árine, ózimniń qiialymda men sizdiń taǵdyryńyzdy álpeshtep ornalastyryp ta qoidym. Biraq armandarymnyń ishinde bir shyndyq bar: siz óz halqyńyzdyń ishinde evropalyq bilim alǵan birinshi adamsyz. Osynyń ózi tańqalarlyq jaǵdai, muny uǵyný sizge eriksiz túrde mindettemeler de júkteidi. Siz alǵashqy qadamdy qalai jasaisyz: keship-pishý qiyn. Taǵy bir keńesim (jalpy aitqanda): azyraq oilanyp, azyraq armanǵa bólenińiz de kóp jumys isteńiz».
Dostoevskiiden uzaq úzindi keltirip otyrǵanymyzdyń sebebi: bárinen buryn uly jazýshy aqyl-keńesteriniń Oljas úshin de ózekti bolǵanyna, iaǵni Shoqan aldynda turǵan mindetterdiń Oljastyń aldynda da, basqa jaǵdai, basqa formada turǵandyǵyna nazar aýdarý bolyp otyr. «Kenjelemei», «azyraq armandap, kóp jumys isteý» Oljasqa da qatysty boldy. Shoqan aldyndaǵy maqsat pen mindet bólek, Oljastyń aldyndaǵy maqsat pen mindet bólek, biraq sabaqtastyq pen aýqymdylyq uqsastyǵy jaqyn. Shoqan aldynda Resei ǵylymi qoǵamdyq pikirdiń kókjiegine shyǵý mindeti tursa, Oljas óz aldyna odan da zor adamzattyq kókjiekke shyǵý mindetin qoiady. 1956 jyly Muhtar Áýezov «F.M. Dostoevskii jáne Sh. Ýálihanov» atty maqalasynda: «Dostoevskiidiń pikirinshe, mádenietti halyqtar úshin múlde belgisiz Dala turmysyn – onyń ómiriniń erekshelikteri men urpaqtarynyń taǵdyrlaryn tolyq jáne jan-jaqty baiandaityn ǵylymi-zertteý jumystary, kórkem týyndylar jazýda, onyń eń ozyq ókilderiniń shyǵarmashylyq eńbekteri orasan zor ról atqarýy tiis» – dep, atap kórsetkenin eske salady.
Taǵdyrdyń jazýymen Abai men Shoqan qazaq saharasynan shyqqan – birinshi eýraziialyq patriottar boldy. 2007 jyly «Rýsskii mir» qorynyń direktory Viacheslav Nikonovtyń «Búgingi orys mádenieti men ǵylymyn Shoqan Ýálihanov, Abai, Qanysh Sátpaev nemese Oljas Súleimenovsiz elestetý múmkin emes. «Dostastyq» – ótken týraly estelik bolyp qana qalmai, bolashaq týraly arman bolý» – kerek deýin jai qonaqkáde úshin aitylǵan sóz dep qabyldamaý kerek. Abaidyń «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim, paidasyn kóre tura teksermedim, erjetken soń túspedi ýysyma, qolymdy mezgilinen kesh sermedim» atty ókinishi men «atanyń balasy bolma, adamnyń balasy bol» degen adamzattyq ósieti de Oljastyń esinde turyp, jastyq shaǵynan óziniń talantyn baǵbandai mápelep, baptai bildi. Materialdardy óziniń jeke ómirinen alǵan týyndylarynyń aýqymy, O. Súleimenovtiń jeke tájiribesi sheńberinen asyp túsip jatty. Orasan zor tarihi materialdarmen jumys istegen Oljastyń bolashaq týraly jalpy adamzattyq taqyryptarǵa boi urýy da tabiǵi nárse. Bul turǵydan alǵanda 1961 jyly adamzattyń ǵaryshtyq keńistikke shyǵýyna orai jazylǵan «Adamǵa tabyn, jer, endi» poemasynyń orny erekshe. Poema adamzattyń ǵaryshqa umtylysynyń gimnindei. Adamzattyń uly minýtynda paida bolǵan uly sezimdi keńestik sańlaq aqyndardyń ishinde birinshi bolyp O. Súleimenov ǵajaiyp poetikalyq sheberlikpen jyrlai bildi. «Men injener retinde osy bir qulaq tundyrarlyq faktiniń mánin tez túsingen edim… Biz Gagarinniń ushýy búkil álemdi tynyshtyq pen izgilikke kúrt jaqyndatady dep úmittengen edik jáne sendik. Biraq olai bolmai shyqty. Sanadaǵy shyǵarmashylyq sodan bastalatyn túrtki sekiris bolǵan joq», – deidi O. Súleimenov.
Poemada O. Súleimenov adamzat tarihyn «eki ǵasyr – eki zamanǵa» bóledi. «Birinshi ǵasyr – tarihtyń basy», «júretin joldy uǵyný ǵasyry, borandy súrleýdiń, jantalastyń, baqyt pen ýaiymnyń, ǵasyry boldy Aldaspannyń». O. Súleimenovtiń túsiniginde, «birinshi ǵasyr» – baqyttyń álemdik formýlasyn izdeý jolyndaǵy ólispei-berispeýdiń, órt pen kúldiń ǵasyry boldy. Al Gagarinniń ǵaryshqa samǵaýy, adamzat úshin jańa zaman. Ol qiratý men adasýdyń, soǵystardyń emes, jasampazdyqtyń, jerdegi tirshilikti saqtaýdyń zamany bolýy kerek. Endigi jerde adamzattyń Otany bir, ol — Jer. «Joq Shyǵys, joq Batys pa, Kádýilgi Egizdei eki uly bar uly atanyń». Sondyqtan aqyn Batys pen Shyǵysty qarsy qoimai, eki dúnie halyqtarynyń arasyndaǵy jaýlyq pen qyrǵiqabaqtyqtyń tamyrlaryna balta shapqysy keledi, adam uǵymyndaǵy jalǵandyq pen úmittiń bastaýlaryna úńiledi, adam tarihynyń barlyq qatparlaryn arshi otyryp, adamzatty biriktiretin birden bir arnany tapqysy keledi. Onyń túsiniginde adamzat abyzdary baǵy bir zamandarda eń qymbatty qundylyqtarynyń birinen qapiiada aiyrylyp qalǵan. Búgingi adamzattyń bir-birine degen óshpendiliktiń sebebi de sol.
Kóne kóshpendiniń arǵymaǵyna minip alyp, jańa keńistikke umtylǵany siiaqty. O. Súleimenovtiń kóshpendisi ǵalamsharǵa sekirgisi keledi. Bul turǵydan alǵanda poema bolashaq álemdik qubylys – jahandasýdyń jarshysyndai. Jańa oianǵan Súleimenovtiń kóshpendisi tomaǵa tuiyq ómir súrgisi kelmeidi. Ol búkil álemdi qamtýǵa tyrysady. Oǵan túzý, kólbeý, ainalma tolqyndy qozǵalys bolsyn bári bir. Dala, ǵalam, kiiz úi, urys taktikasy da, aqyrǵy sońynda etikalyq normalary da osy «ainalaiyn» sózi. Bir zamandardaǵy soǵys pen jaýgershilik oǵan – jat. Kóshpendi jaýgershilik zamanda áiel óziniń biik tuǵyryna kóterile almady, al Súleimenovtiń kóshpendisi úshin – Dala, Otan, tarih, ulylyq, erlik pen ar-ojdan, anamen bailanysty. Ol búkil álemdi kóshpendi nemese otyryqshy dep bólmei, ultyna, násiline, dinine qaramai ainalǵysy keledi. Planetarlyq deńgeige shyqqan Súleimenovtiń kóshpendisi óz dúnietanymymen birge otyryqshy halyqtardyń dúnietanymyn da boiyna sińirgen adam, sondyqtan adamzat tarihynyń ón boiynda ótken ortaq oqiǵalar, adamdar men taǵdyrlar umytylmai jańa keńistik pen ýaqytqa birge jandy túrde alynyp shyǵady – «Biz ózimizdi ǵasyrlar dertiniń jiyntyǵy etip jasadyq». Poema negizinen birinshi jaqtan aitylatyn monologqa qurylǵandyqtan, basty lirikalyq qaharman Iýrii Gagarin – Dalany «Anam» dep qabyldap, aqyn oǵan óz dúnietanymyn tańyp otyrady.
«Kóshpendiler men eginshilik kóne zamandardan álemdik birlikke tartylyp otyryldy, kóshpendi bul birlikti «álemge kirý» dep túsinse, eginshiler «álemdi ózine sińirip salýǵa» umtylady. Ejelgi kóshpendiniń «máńgilik kókke syiynýy» eginshilerdi Kóktiń ylǵal-jaýynynan aiyryp, kóshpendiniń eginshilerge degen jaýlyq qatynastaryn bildirdi» – deidi Murat Áýezov. Al O. Súleimenov poeziiasynyń negizgi saryndarynyń biri – «Oi- hoi Nóser! Oi-hoi Jaýyn!» búkil adamzatqa ortaq nur bolyp quiylady: – «Jyrǵańyzdar, jyrlańyzdar tartynbai, Jer men Kóktiń úilenýi – bul nóser».
Ǵylym men tehnikalyq revoliýtsiia ǵasyryndaǵy adamzattyń ǵaryshtyq keńistikti igerýdegi tabystaryn jyrlai otyryp, ol múmkin bolarlyq qaýipten adamzatty saqtandyrýdy umytpaidy. Adamǵa tolyǵymen baǵynǵan keńistik óziniń sheksizdigimen «jerlikterdi» tamyrynan múldem ajyratyp jiberýi múmkin. Ondai jáiitterdi adamzat tarihynda kóshpendiler birýaqyttarda bastan keshken. Búgingi kúngi onyń kemshin taǵdyry da sodan. Ony endi adamzat qaitalamaýy tiis, «Evropa menen tabiǵi bailanystaryn úzip, aiyrylyp qalǵan doiyrlyqtardy qaita jasaýǵa kiristi. Meni tamyrlarym qutqarýda. Rasyn aitý kerek, barlyq kezde emes. Aýada salbyrap turǵan tamyrlar, siyrdyń quiryqtary tárizdi. Keńistiktegi baǵdarlardyń orny aýysty. Biz shardyń ishindegi poliýsterdi shatastyratyndai jyldamdyqpen ainalǵan zat siiaqtymyz. Qulap bara jatqan shyńdar men kókke samǵaǵan tamyr júieleri. Ómir dińgegine degen ártúrli kózqarastar» – deidi aqyn. Sondyqtan Súleimenovtiń oiynsha, úshólshemdi keńistikti: ótken, búgini, bolashaq – birtutas sezinýden aiyrylyp qalmaý joly mańyzdy, – «Kádimgi biz ótken jol – sonaý jaryq juldyzǵa jetkizetin jol anasy».
O. Súleimenovtiń kóne kóshpendiniń rýhani dúniesine jan bitirýi – jańa dúnie bos jerde qalyptasqan joq degen bailam úshin qajet. Biraq ol órisi tar ulttyq sheńberde shektelmeidi, qazaq dalasynyń aýmaǵyn keńeite túsedi, onyń kóne jetistikterinen jalpy adamzattyq maǵyna kóredi jáne búgingi kún úshin ózektilendiriledi.O. Súleimenovtiń poeziiasy HH ǵasyrdaǵy jańa ulttyń ambitsiiasyn bildiredi. Otan sezimi O. Súleimenov poeziiasynyń ónboiynda, alaida álemniń kóne tarihyna erkin boilaǵan aqynǵa ótken jáne búgingi halyqtardyń oi-armany men kóńil-kúii jat emes. Sondyqtan onyń poetikalyq tilinde orys-qazaq sózderinen bólek, úndi, arab,ýkrain bolgar t.b. halyqtardyń sózderi erkin ornyn taýyp aýdarýdy kerek etpeidi. Alaida, adamdy Abai uǵymynda qabyldaityn Oljas úshin kezkelgen adam eń birinshi kezekte adamzattyń uly, biraq onyń bolashaq júzinen aqyn óz halqynyń beinesin de kórgisi keledi. 1962 jyly shyqqan «Nurly kúnder» jinaǵynda aqyn, osy jalpy adamzattyq saryndy kúsheite túsedi. «Ázirge adamnyń ultyn eske alýǵa bolady, biraq jaqyn arada onyń qabiletiniń ulttylyǵy týraly aitýǵa kesh bolady. Meni álemdik deńgeidegi qandai da bir bolmasyn oishyldyń óziniń oiyn qai tilde tujyrymdaǵany múlde qyzyqtyrmaidy. Kapitalistik dúnie tabynatyn sýretshi, kommýnist Pikassonyń týý týraly kýáligi men endi ǵana oilanyp otyrmyn, — deidi aqyn… Biraq ázirge kóptegen halyqtar ulttylyǵy arqyly laiyqty ornyn taýyp otyr».
O. Súleimenov poeziiasy ýaqyt pen keńistik sheńberinde qanshalyqty tereń de erkin syrǵyǵanymen, ol HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynyń, ǵylym men tehnikanyń saiasi-mádeni kedergilerge qaramastan adamzatty obektivti túrde jaqyndatqan dáýirdiń aqyny. Sondyqtan oǵan osy zaman halyqtarynyń taǵdyry men kóńil-kúii etene jaqyn. Tipti, adamzattyń barlyq molalary da olardy jaqyndatýǵa qyzmet etýi tiis. 1962 jyly Karib daǵdarysy álemdik beibitshilikke úlken naqty qaýip tóndirdi. Afrika qurylyǵymen birge Aljir halqy da frantsýzdardan azattyq jolynda kúresip jatty. Aqyn júikesi de shegine deiin syr beredi. «Molalardyń janynda bas kiimderińizdi alyp, bet perdelerińizdi laqtyryp tastańyzdar. Kim ózin internatsionalist dep esepteitin bolsa, búgingi kúnge eń kerektisi: «Men árbir jábirlenýshi halyqtyń azamatymyn! Men Máskeýden Berlinge deiin jerdegi 100 ulttyń ar-namysy úshin qan tóktim» dep aitatyn bolsyn. Gitler Parijdi taptaǵanda, men frantsýz azamaty boldym. Alǵashqy kommýnarlardyń urpaqtary kisi óltirýshige ainalǵanda, men Aljir halqynyń azamatymyn. Adamzat tańdaý joly aldynda tur: jekelengen adamdardyń baqyty úshin nemese barlyǵynyń baqyty úshin júretin joldar. Birinshi marshrýt ózin aqtaǵan joq. Artqa burylý – bul ólim. Tek alǵa qarai júrý qalyp otyr. Eńbek – barlyǵy úshin. Bostandyq barlyǵy úshin. Baýyrlastyq – barlyǵy úshin. Baqyt ta barlyǵy úshin. Beibitshilik ieroglifteri – planetanyń kógine kóterildi. Astymyzda – Jer. Ústimizde – Kún. Ortaq bir Jer men ortaq bir Kún» – deidi aqyn.
HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Soǵys pen Beibitshilik, fashizm men gýmanizm tańdaýlary da O. Súleimenov poeziiasynda ulttyq qainarlar men jalpy adamzattyq qundylyqtarmen aishyqtala, ekinshi jaǵynan «molekýliarlyq deńgeide» muqiiat jyrlanady. Litvada idish tilinde getto týraly muńly án salyp turǵan kishkentai Zýrna qyzdy – «Moiseidiń qyzy» emes «kóshpendi Musanyń qyzy dep qabyldaidy – «Meniń Ibragimim – Avramdai, Jaqypym – Iakovtai án salady. Isa – mini Iisýs. Meniń Moiseiim — Musam aqshamda kúnbatysqa qarap, murtyn tisteleidi».
Evropadan evropalyqtar gettosyn,
Izraildan mysyrlyqtar gettosyn,
Amerikadan qytailyqtar gettosyn,
Al qytaida úndilikter gettosyn
Kórgen kezde ketti esim» – deidi aqyn.
«Bir soǵys bir soǵyspen aiaqtaldy…» óleńinde aqyn soǵysta qaza tapqan balasynyń súiegin jat jerde qalmasyn dep, týǵan jerge alyp kelýge bel býyp jolǵa shyqqan qazaq shaly sýretteledi. Alystaǵy júzdegen molalardyń ishinen óz ulynyń qabirin taýyp alyp, qazyp alýǵa emeýrin tanytqanda, sol jerdiń áielderi: «Munyńyz ne?… Bul arada on segiz adam jatqan joq pa? deidi. Qariia ýájge toqtap, júgine otyryp quran oqidy. Bul quran jalǵyz ulynyń rýhyna ǵana emes, dini, tili, násili bólek ǵasyrdyń zulmat kúshimen kúresken qalǵandarynyń barlyǵyna baǵyshtalǵan edi. Soqyr senimder sheginip, ortaq qaiǵy jalpy adamzattyq oimen nurlanady.
«Salqyn soǵys» – bitispes álemdik ideologiialyq kúres jaǵdaiynda «aiqastan joǵary turyp» «aqyndar men úkimetti attap ótip» álem halyqtarynyń taǵdyryna ortaqtasa bilý, bul sózsiz aqynnyń úlken azamattyq jeńisi. «Meniń senimimde: aqyn men azamat — bul ekeýi bir nárse. Jońyshqa týraly jazsa da ol báribir azamat. Óitkeni adamdar úshin jazady. Osy bir uǵymdy óz boiyńda ushtastyra bilý – úlken jaýapkershilik. Bular bir midyń eki jartyshary siiaqty», – deidi aqyn. «Aqyn – óz halqynyń qorǵaýshysy» degen qanatty sóz eskirdi. Biz, ata-babalarymyzdyń ashy tájiribesin oi eleginen qaita ótkizip, basqa tujyrym jasaimyz: ol – adamdardyń qorǵaýshysy».
«Men árbir jábirlenýshi halyqtyń qorǵaýshysymyn» dep jariialaǵan O. Súleimenov úshin azattyq jolynda kúresip jatqan Aziia-Afrika elderi ókilderiniń halyqaralyq uiymdardaǵy qyzmeti, álemdik órkeniettik protsessterge kirigýi, ózderiniń azamattyq-quqyqtary jolyndaǵy kúresin maqtan tutady. Aqynnyń bul tsikldaǵy óleńderin biriktiretin bir saryn bar, ol – ulttyq qadyr qasiet ideiasy. O. Súleimenov burynǵy otarlyq ezgide bolǵan halyqtardyń ulttyq ar-namysyn qalpyna keltirý arqyly ǵana, olardyń adami qadyr qasietin qalpyna keltirýge bolatynyn jaqsy túsinedi. Sondyqtan BUU-y ǵimaratynyń tekpisheginen kóterilip bara jatqan jas Afrika memleketiniń ókili epikalyq sarynda berilse, – «dál sondai edi-aý Maiakovskii jasynda», «Bostandyq reisinde» óleńiniń lirikasyna joǵarǵy pafos tán. Aqyn Alabama shtatynda avtobýspen jol tartqan bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, segregatsiiaǵa qarsy kúreske jinalǵan aq jáne qara násildi jigitter men qyzdardyń tobyna qosylyp ketedi:
Zamananyń qiianat zábiri ótken
Maǵan tań bop qaraidy negr bitken.
Shyǵyp jatsa maidanǵa qaptap adam,
Men de olarǵa qosylyp attana alam.
Ýltra ultshyl ekstremister Parijde 15 tamyzǵa ózderiniń arandatýlaryn jasyryn belgilegen. Birin biri tanymaityn kóshe sypyrýshy aljirlik pen órisi tar kók doly sulýdyń birin biri kórgendegi áserleri de tartysty. Sál nárseden ot tutanǵaly tur. Eki jaqta astyrtyn saqadai sai. Aljirlik te «qoinyndaǵy pyshaǵynyń jyp-jyly sabyn únemi túzetip» júredi. «Oteldiń áineginen qaraǵanda» óleńinde aqyn beibitshilikti saqtaýdyń qanshalyqty adami názik faktorlardan turatynyn, al násildik arandatýdyń ospadarlar úshin qanshalyqty ońai ekenin tamasha beredi. Ádette sheteldik jol saparlarda qarapaiym pende úshin syrtqy kórinisterdiń áseri airyqsha. Olardy jat álem dep jatyrqamaý úshin biik óre, naqtyraǵy aqyn bolý kerek. O. Súleimenovtiń «Áiel», «Nóserge samoletten qaraǵanda», «Niý-Iork nóseri», «Chikago. Jaratylystaný mýzeiinde» (aqyn onda dalalyqtarǵa uqsaityn ejelgi kósemder figýralaryn kóredi) óleńderin osy turǵydan qaraý kerek. Jany jadaý, jalǵyzsyraǵan «Niý-Iork nóseriniń» ózi Dala jańbyry bop quiylady:
Záýlim-záýlim úilerdiń
Arasynda ógeisip
Júrseń jańbyr
Sen meni,
Týysqanym degeisiń.
Adai jigiti men frantsýz áielinen týǵan amerikandyq bala týraly «Rishad qyrdyń balasy» atty óleńniń siýjeti de óte qarapaiym. Aqyn balaǵa taqiia syilaidy:
«Únsiz-túnsiz ketti ákesi burylyp,
Týǵan jeri tústi me eken esine
Tapty dep bir týysqanyn balasy
Máz bolyp júr anasy.
Ákesi adai, sheshesi ásem frantsýz
Rishadty ispandyq dep qalasyz…»
«Oralý» atty óleńniń siýjeti de osyǵan uqsas qarapaiym. «Kieli jerlerden» mináját qylyp qaityp oralyp kele jatqan jigitke Máskeýde ǵana ájemniń «bir ýys topyraq ala kel» degen buiymtaiyn umytyp ketkeni esine túsedi. Biraq «jer barlyq jerde, menińshe, kieli emes pe» dep uiǵarǵan jigit týǵan jerine Máskeýdiń bir ýys topyraǵyn ala keledi.
Dástúrlerden berik týyndai otyryp, O. Súleimenov taptaýryn bolǵan metaforalardan boiyn aýlaq ustaidy. Jańa tyń obrazdar jasai biledi. Biraq O. Súleimenov túsiniginde «Kún men júrek qaqtaǵan nur mahabbat» tili ózgermeidi. Sondyqtan onyń qazirgi ǵashyqtary da bir kezderdegi Shýmer ǵashyqtary siiaqty «umyt bolǵan» tilderde sóilei biledi. Avtor sanaly túrde bul sezimniń «kitabilyǵyna» kieliligine nazar aýdarady. Onyń oiynsha, «shań basqan mahabbat betterinde» tek ǵashyqtarǵa ǵana ashylatyn jumbaq, myńjyldyq sezimniń qýaty jatyr. O. Súleimenov «Tepe teńdik» atty óleńinde «bolashaq ǵasyrlar romandarynyń paraqtaryn taraqpen tarap arshy, olar qarańǵylyqtan qorqady, al jaryqqa tózbeidi. Ańyzaq daladai bop bos jatqan ol betterden qoryqpai, paraqtap úńil: siz ben biz, olar da taǵy da kezdesermiz» deidi.Mundai saryn «Noktiýrn» jáne Mahatma Gandige arnalǵan «Jer shetindegi bir minýttyq únsizdik», «Sonda, sonda habarlamalary», «Bal jei ǵoi, Asan!» óleńderine de tán. Qazirgi zamannyń Asany baqytyn izdep jol jónekei neolitke bas suǵyp, ine jasaýymen odan ótip Shýmer jazý kestelerin kezedi. Ýaqyty óte kele zymyranǵa minedi, mýmiialar kitabyn oqyp shyǵyp álemdik keńistikti ólsheidi. Biraq ol kim bolsa da: saiahatshy ma, ushqysh pa jai kezbe me – geografiialyq, ulttyq mádeni qursaý sheńberinen ada adam. Barlyq dáýirlerge kirip shyǵyp izdegeni jai ǵana nárse – adaldyq, adami baqyt.
Adamzat uldaryna ártúrli tarihi erekshelikter, turmystyq, mádeni, ekonomikalyq-saiasi ala qulalyqtar tán. Qai ǵasyrda, qai dáýirde bolmasyn adamzat tarihyndaǵy jasampazdyqtan góri qiratýshylyq-dúlei kúshterdiń beleń alǵanyna aqyn qatty qapalanady. Aqyn – dástúrli jáne bárine belgili áleýmettik-ekonomikalyq sebepterinen asyp ótip mundai qaishylyqqa psihologiialyq turǵydan qaraidy. Onyń oiynsha, bir halyqtyń ekinshi halyqqa degen tarihi renishi, soqyr senimderi ekonomikalyq formatsiialardyń aýysqanyn da uzaq este saqtalyp, halyqtardyń kekshildigine, ózara senimsizdigi men óshpendiligine qyzmet etip, adamdardyń eń basty adami qundylyqtary týraly oilanýyna múmkindik bermeidi: «Qarǵys atqan renishtiń máńgiligi! Myń jyldyq qýanyshty esimizde saqtamaimyz, biraq álem renishtiń bir sátin umytpaidy, renishtiń qońyraýy ańyzaqta sairap tur… Renishtiń bir sáti úshin adamdar ǵasyrlar boiy kektenýge bar» dei kele, aqyn adam balasynyń keregesinen keri ketken pendeshilik aiarlyǵyn túirei ótip, onyń barlyǵyn túlen túrtken shaitan keipine tamasha toptastyrady: «Bári aqylǵa syimdy. Kieli azapkerler adam tobyryn mezi etip, – «paiǵambarlar» jumaq týraly ábiger bolyp jatqanda, kóńildi shaitan is týraly aitady: búgin ómir súreiik, erteń – kóre jatarmyz. Shaitan: «Sońymnan!» dep jar salǵanda, «Qudaidan» – «Qojaiyn» artyq bolyp, jumaqtan jerdegi ómir jaqyn boldy».
O. Súleimenovtiń poeziiasy – tynymsyz zertteýshiliktiń, keshendi izdenistiń tuiyqtan jol izdeýdiń poeziiasy. Aqyn rýhani jutańdyq pen oi mesheýliginiń tabiǵatyn zertteýde áleýmettik-qoǵamdyq ádiletsizdiktiń sheńberimen qanaǵattanbaidy. Adamdardyń tynysh ómir súrip, beibit tirshilik etýine kedergi jasaityn sebepterdiń bir ushyǵyn – jalǵan ǵylym, jalǵan danagóilikten izdeidi. Aqynnyń uǵymynda álemdik ǵylymda, ol ámbebaptyq sipat alyp otyr. Resmi danagóilik pen ǵylymnyń rýhani taiazdyǵyn kóre bilý – dogmatizmi men jany siriligin áshkereleý qiynnyń qiyny. Jalǵan ǵylym men danagóilikte jalǵan muratsyz, dóreki turpaiylyq ómir súre almaidy. Turpaiy murattardy pir tutady. «Qumyrsqa» poemasynda bul máseleniń jai japsary, anyq-qanyǵy tamasha beriledi. Oiy óli, «maqtaýly» dúmshe danagóidiń búkil bolmysy: – «Bar álemniń armany – Taý jazyqqa ainalsa, eshkim oǵan kóleńke túsirmese, jazyq boiynda tek qana qumyrsqa zoraiyp tursa. Men tek kemistikke senemin. Usaq-kembaǵaldarǵa tabynatyn kez keldi» — ustanymyna baǵyndyrylǵan.
«Sózdiń kiesi, qudireti boldy» deitin qazaqy uǵym – O. Súleimenovtiń imandai senetin negizgi ustanymy. Onyń túsiniginde, adamzat boiyndaǵy ortaq toqyraý men kerenaýlyqty da sózdiń kiesimen, iaǵni – «záreńdi alǵan úilesimniń shekarasyn da kómei únińmen jeńýge bolady». Aqyn, bul tujyrymdy adamzatqa ortaq dúnieniń jaratylýy týraly Vaviloniia ańyzdarynan da qosymsha týyndatyp otyrǵany jasyryn emes – «Joǵarydaǵy aspan ataýyn almai turǵanda, al tómende Jerdiń ataýy bolmai turǵanda» Jaratýshy Qudai árqaisysyna ataý berip dúnieniń bólikterin bolmystyń joǵynan alyp shyqty deitin túsinik bar. Sondyqtan O. Súleimenov óleńderinde «sóz» myńjyldyq qadiri qashqan qatpar-túsinikterden tazartylyp báz qalpynda, iaǵni kieli qalpynda qoldanylady, sóitip búgingi kúnniń jalpy adamzattyq mádenietterin sheshýge baǵyndyrylady. Mysaly, O. Súleimenovtiń Ispaniia týraly óleńinde falangister vzvody ispan aqynyn atýǵa buiryq alady. Buiryqty oryndaýshylardyń kerenaýlyǵy men máńgúrttiginen adam shoshynady — «barlyǵy jendet bolǵanda eshkim jendet bolmaidy». Mundai jandaishaptyqpen olar tańǵy kúndi de atqan bolar edi, óitkeni «kún uiyqtaýǵa kedergi jasaidy» deidi O. Súleimenov. Sóitip sózben toǵyshardyń rýhani kerenaýlyǵyn buzady. Sondai-aq bolgar aqyny Dimcho Debelianovqa arnalǵan «Ana» óleńindegi «óz atyńdy óziń shyǵar er bolsań — tanysyn el» tirkesteriniń etimologiiasy da ózińdi óziń jasa, tobyrdan shyǵa bil maǵynasynda qoldanylyp tur. Biraq ózińdi qalai jasaý kerek? Tobyrdan qalai shyǵý kerek? Eń birinshi kezekte adam bol, jalpy adami normalar men qundylyqtardy iger deidi aqyn — «eger sen adam bolsań».
O. Súleimenovti jalpyadamzattyq qundylyqty bir sátte bolsa umytyp, adamdardyń tulǵa bolyp qalyptasýyn kesheýildetetin halyqaralyq soqyr senimder, ǵasyrlar júginiń aýyrtpalaqtaryn alǵa tartý dástúrleri esh qanaǵattandyrmaidy. Sondyqtan aqyn bir halyqaralyq is-sharadaǵy júldeniń stsenarii boiynsha frantsýzǵa berilgenine qarsy:
«Frantsýzǵa júlde — «Marseleza» úshin be,
Men marseldikten artyq jyrlar em» –
deidi aqyn nemese kelesi bir de «Dúkendegi ettiń sort-sortqa bólinip parshalanǵanyndai», tarih ta taraýlarǵa bólinip parshalanǵan» dep yza kerneidi. Kezinde Oljastyń «Arlington qabyri» óleńindegi «jaý molasynda da únsiz qala almaimyn. Jerlengen Attila ma, álde qul, álde súikimdi áiel me. Ózimde túsine almaimyn! Áiteýir kezkelgen mola maǵan qymbat» — degen joldary da jalpy adamzattyq maǵynada aitylyp turǵanyna qaramastan, «taptyq turǵyda» jazylmaǵany úshin syn-eskertpeler kóp aitylyp edi.
O. Súleimenov ózine Batys ádebi dástúrlerimen birge Shyǵys poeziiasynyń dástúrleri de jat emes ekenin «Nazym Hikmetke» arnalǵan óleńderinde bildiredi.
Alla! Qaittim, aqyl ber,
Tań sári — kesh pe erte me?
óleńderimdi artynyp — Horasanǵa tartsam ba,
parsy-iran assam ba?
Mahabbat jaily jazdym men,
Jazǵandai Iran shaiyry
Tańda olar óltirgen
Aqyndardy munaradan qulatyp.
Mádeniettanýshy Áýeshan Qodar: «Eger Maǵjan tek Shyǵysty ǵana dáriptese, Oljas Shyǵys pen Batys arqyly tulǵalyq, azamattyq sana qalyptastyrýǵa tyrysqan. Sondyqtan ol eki rýhani dúnieni bólmei, óz júreginde ushtastyrýǵa talpynyp, «Shyǵys árqashan da shyǵys, batys árqashan da Batys» degen aǵylshyn aqyny Rediard Kiplingpen pikir talastyrady. Aqyn jolyn bastamai turyp «Alasartpai taýlardy asqaqtatsam Dalamdy» dese, ol budan keiin de eshqashan dúmbilez dóreki ultshyl bolǵan emes. Kerisinshe, óz halqyn adamzat órkenietine aralastyrsam degen izgi nietpen júrdi. Onyń eń qomaqty shyǵarmasy – «Qysh kitabynyń» ózi de osyǵan aiǵaq. Bul kitapta birneshe qatpar bar. Sonyń birinshisi – keńes ǵylymyn keleke etý, zamandastarynyń nadandyǵyn, tarihi sanaǵa kemistigin kelemejdeý. Ekinshisi, iran mádenieti arqyly Shyǵysty dáripteý, úshinshisi, kóshpendilerdiń erlik mádenietiniń syryna úńilý» – deidi. «Qysh kitapta» O. Súleimenov ádebi kameralyqtan bas tartty. Burynǵy aqiqatty bildirgen ádebi formalar men til – mýzei eksponattaryndai rýhynan airylǵandai edi.Sondyqtan O. Súleimenovke jańa formalar men tilge júginýge týra keldi. Eń bastysy ózin tolǵandyrǵan máselelerdi jetkizýdiń quraldary mańyzdy boldy da, aqyn tildi jańartty.
O. Súleimenovtiń shyǵarmashylyǵynyń qai baǵytyn alsańyz da, jalpy adamzattyń bir tarihi taǵdyry týraly ideialar biik munaradan men-mundalap turady. Kóne zamandardan búgingi kúnge jaqyndaǵan saiyn bul oilar kúrdelenip keńeie túsedi. Týǵan Daladan bastaý alyp, sonaý Parij, Lývr, Monmartr, Máskeý, Novgorod, Vladimir, Saratov, Qazaqstannyń Jetisýy, Arqa, Ońtústik, Edil-Jaiyǵyn bylai qoiǵanda, barlyq qurlyqtardyń geografiialyq tarihi ataýlarymen birge halyqtary, olardyń kórnekti ókilderi men qarapaiym adamdarynyń tynys tirshiligi, túsinikteri men kóńil kúileriniń evoliýtsiiasy naqty realistik maǵynada jyrlanady, planetarlyq Otan sezimin kúsheite túsedi. Aqyn óziniń jer shary halyqtary tarihynyń emotsionaldyq álemine kirý qabiletin synaityndai áser qaldyrady. Bul jaǵynan alǵanda O. Súleimenov kelesi bir Batystyń aqyny amerikandyq uly Ýolt Ýitmenmen jarysqa túskendei. HIH ǵasyrdyń jaratylystaný ǵylymy adamzatqa jańa álem – Ǵaryshty ashyp berip, Ý. Ýitmen onyń mánin birinshi bolyp túsinip, planetarlyq sanany, planetarlyq Otandy jyrlady. O. Súleimenov obektivti túrde onyń jalǵastyrýshysy boldy. O. Súleimenovtiń artyqshylyǵy tek poetikalyq quraldarmen shektelmei, ǵylymi quraldardy da iske qosyp, bul protseske eleýli ekpin berdi. Ispan oishyly Ortega i Gasettiń aitýynsha, adam óz boiyndaǵy múmkindikteriniń jobasy – O. Súleimenovtiń jobasy da nátijeli shyqty.
O. Súleimenovtiń álem halyqtary tarihynyń emotsionaldyq álemine kirýiniń úlken quramdas bólimin, múmkin negizgi bólimin – ejelgi orys tarihy quraidy. «Eskizder» –tsiklyndaǵy óleńderi avtordyń ejelgi Rýstiń rýhani ómirin kez kelgen orys mamanynan kem bilmeitindiginiń kýási. Ejelgi slaviandardyń keńdik, jomarttyq, izgilik qasietteri erkin, ekinshi jaǵynan ideialyq tartys ústinde nanymdy beriledi. Qaimaǵy buzylmaǵan ártúrli álemdik dini qatparlardan ada orys jandúniesine álemdik dinniń — Iýdaizm, Hristiandyq, islam – ókilderi óz dinderin seppekshi bolady. O. Súleimenov bul protsessti óte tartysty, ári mysqylmen beredi. Ejelgi orys minezin dóp basýyna kóne slavian jylnamalaryn, «Igor polki týraly jyrdy» zertteý tájiribeleri sezilip otyrady. «Volhov, Siqyrshylar» óleńinde Variag kósemderin Novgorod vechesi men qońyraýyn, qaýǵa saqal voevodalardyń kelbetin, ǵashyqtarynyń syrlasýy kóz aldyńyzda elesteidi. «Vrýbeldiń – Rýsi» óleńinde taqyrypty igerý keńeie túsedi. «Asqan Arý Glebovanyń zary» Iaroslavnanyń joqtaýyndai estiledi. Aqyrǵy sońynda Reseige arnalǵan jalyndy pýblitsistikalyq arnaýlaryna kezigemiz.
«Bizdiń jerlerimiz qashanda qatar júrdi. Bul seni de meni de, qamkóńil etti. Sen meni hazar, kasah, monǵol, qaisaq, aqyrynda — qazaq dediń. Seniń erkin adamdaryń meniń esimimdi aldy. Seniń jaramdy attaryńdy, men alatóbel shubarym dedim. Seniń qalalaryńa men Sary-at, Samara dep at qoidym. Seniń Arbatyńdy – arba jolym dedim. Seniń erlerińe jaýgershilik «Ur-ah!» Uranyn bergen de men edim. Osy dabyrmen sen ózińniń táýelsizdigińdi jeńip alyp, basqalardyń bostandyǵyna qol saldyń, Rossiia! Nóser tamshysyn ańsaǵan meniń dalalaryma, sen Edildiń laisań qarǵyny bolyp keldiń. Tastar batyp, shańdar sý betine qalqyp shyqty. Biraq Edil keiin serpilip, qurǵaq qumdaýyttarda, kenetten shópter paida boldy. HHǵasyrdyń bostandyǵy týýy úshin sen menen feodaldyq zamannyń bostandyǵyn tartyp aldyń. Seniń pýshkalaryńnyń artynan – Pýshkin keldi. Bul qatigez jeńis edi. Seniki jáne meniki. …Seni Aziia desedi. Men maqtan tutam, Aziia! Anam meniń Aziia!.. Rossiia! Meniń, soǵysta atylyp ketken ákelerim aita almaǵan, aitýǵa úlgirmegen jáne aitqysy kelgen sózderin adamdarǵa aitqym keledi».
O. Súleimenovtiń ǵylymi-zertteýshilik jalpy adamzattyq sipattaǵy óleńderi men maqalalary negizinen 60-70-jyldary jazyldy. Jalpy adamzattyq, azamattyq is-áreketteri de osy jyldardan bastaý alady. 1965 jyly «Komsomolskaia pravda» gazetine bergen suhbatynda, aqyn Soǵystyń qanshalyqty qasiretti jáne asqaq sózderdi týdyrǵanyn aita kele: «Qaharmandyq – tarihty áli jalyqtyrǵan joq. Vetnam – bul búgingi kúnderdiń Ispaniiasy: Men onda naiza men qalam bolǵym keledi» – dep málimdedi. Aqyn álemniń eń qyzyqty tulǵasy retinde Vengriiada týylyp Reseide ádilet jolynda kúresken jáne Ispaniiada osy jolda qaza tapqan Mate Zalkany aitady. Qazaq SSR-i Memlekettik syilyǵyn jeńip alysymen aqyn ony amerikan soldattarynyń qurbany bolǵan Vetnamnyń Sogmi derevniasynyń turǵyndaryna kómekke jiberedi. Qazaqstan jazýshylary Odaǵynyń Aziia-Afrika elderi aqyn-jazýshylarynyń halyqaralyq intellektýaldyq qozǵalysynyń bólimin basqarady.
O. Súleimenovtiń poeziiasy ǵana emes ǵylymi izdenisteriniń baǵyty da jalpy adamzattyq birlik sanasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan. Aqynnyń shyǵarmashylyǵy tek túrki-slavian áleminiń halyqtaryn ǵana emes, barlyq qurylyq elderi halyqtaryn tolǵandyrady. Sebebi onyń shyǵarmashylyǵy qazirgi zamannyń dástúrli dúnietanymnyń klassikalyq formalarynan da erekshelenedi. Klassikalyq filosofiia dúnietanymnyń negizinen dúnieni oimen tanýdyń uǵymdaryna, ǵylymnyń zańdaryna baǵyndyrylǵan. Súleimenovtiń ereksheligi sonda onyń oilary poetikalyq obrazdarmen kómkerilip, akademiialyq izdenisterge qaraǵanda neǵurlym jandy jáne bederli qabyldanady. Bul oraida Lýi Aragonnyń: «Meniń jeke basym, logikalyq aqyli qurǵaq tujyrymdar tizbegine qaraǵanda, ideialardyń poetikalyq assotsiatsiialaryna kóbirek senemin» — degen sózderi eske túsedi. Sondyqtan aqynnyń óleńderi, pýblitsistikalyq maqalalary men esseleri onyń adamzattyq oilarynyń «arhitektonikasyna» ený turǵysynan alyp qaraǵanda da airyqsha utymdy shyǵady. Ǵylymi izdenisteri de jalpy adamzattyq basty kókeikesti máselelermen úndesip jatady. «Búginde biz tek — bizdiń ulttyq tarihtyń kategoriialarymen rýhani ómir súre almaimyz. Mádeni integratsiia planetarlyq sanany tárbieledi. Biz ǵalamnyń tirshilik syilanǵan birden bir ǵaryshtyq denesi – Jer ekenin bildik. Budan bir ǵasyr buryn ǵana, ol sheksiz bolyp kóringen edi. Ol bizdiń ortaq Otanymyz. Biz azbyz, biz ǵalamda jalǵyz tuiaqpyz. Sondyqtan Jer planetasynda ne nárse ótip ketse de – bizdiń Ortaq tarihymyz. Ejelgi grek mádenieti – tólqujatynda «grek» bolyp jazylǵandiki ǵana emes, bizdiń bárimizdiki. Sondai aq Shýmer, Ejelgi Qytai, Perǵaýyndyq Egipet mádenieti de solai. Bul meniń senimim», – deidi aqyn.
1962 jyldan bastalǵan aqynnyń tuńǵysh ǵylymi maqalalary «Igor polki týraly jyrdyń» mátini men mazmunyn ǵalymdardyń bólek-bólek zertteýine qarsy baǵyttalsa jáne onyń nátijesin «Az i Ia» kitaby qorytyndylasa, naq osy eńbeginiń ekinshi bóliminde aqyn álemdik tarih, tiltaný ǵylymyndaǵy ǵylymi bytyrańqylyqqa qarsy shyǵady. Álemdik gýmanitarlyq ǵylymdaǵy oqshaýlyq orta ǵasyrlardaǵy feodaldyq bytyrańqylyq atmosferalaryn eske túsiretin. O. Súleimenov keńestik qana emes, álemdik tiltaný, tarih jáne saiasi ǵylymdardaǵy akademiialyq bytyrańqylyqtyń obektivti jáne sýbektivti sebepterin ashyp kórsetedi. Paradoksaldyǵy sonda HH ǵasyrdaǵy álemdik qoǵamdyq ǵylymdardyń, mektepterdiń gýmanistik deńgeii Sokrat, Konfýtsii, Pýshkin, Tolstoi, Abai t.b. jeke tulǵalyq mádenietinen kemshin túsip jatty. «Danagóiler kelesi urpaqqa ózderiniń qaitip ómir súrgisi kelgenin ósietpen qaldyrady,- deidi aqyn. – Biz ázirge burynǵy ótken danagóilerden az bilemiz.Biraq biz naqty ómirde qalai bolatynyn jáne idealdy jaǵdaida qandai bolý kerek ekenin tiianaqtylyqpen ajyrata bilemiz. Danyshpandar aiaqtarynyń astyna qaramai qurdymǵa qulady. Mamansymaqtar idealister bolǵan joq Olardyń kózqarastary soqpaq jol ústindegi tastardan joǵary kóterile almady. Búgingi ádebietshiler biik muratqa pendeshilikpen qaraidy».
Ǵalymdar bytyrańqylyǵynyń ǵylymi, ideologiialyq, dini, geografiialyq, saiasi sebepterimen shektelmei, aqyn — tarih qoinaýyndaǵy jalpy adamzattyq ǵasyrlar boiǵy adasýlardyń qainar kózin derekterge degen ala qula, bytyrańqy kózqarastardan izdeidi. Adamdardyń kúndelikti beibit ómiri, kúndelikti tarihy – adamzat tarihynyń quramdas bólimi. Biraq ókinishke orai, olardyń barlyǵy jazba derekterde beinelenbei, O. Súleimenovtiń túsiniginde ózindik adamzattyq «aq tańdaqtardy» qurap otyr. Osylaisha adamzattyń oi tarihyndaǵy eń túiitkildi, eń jany siri soqyr senimderdiń biri akademiialyq soqyr senimderge qarsy shyǵyp gýmanitarlyq «Berlin qabyrǵasyn» qulatqysy keledi. Sóitip adamdardyń birigýine jol ashýǵa umtylady. «Tarihnamanyń ǵylymi emestiginiń sebepteriniń biri jazba derekterge degen soqyr senimde jatyr, – deidi O. Súleimenov, – Olardyń árqaisysy jekelei jáne jinaqtai alǵanda kúndelikti aitylyp júrgen jáne taptaýryn bolǵan «Tarih durys» degen máteldi teriske shyǵardy. Ejelgi jylnamalardyń kez kelgen málimetine qudaidai senip, biz ótken týraly jalǵan túsinik aldyq. Tarihi oqiǵalar kóbine birjaqty sipattalǵan jáne onyń ádil, shyn ekeni áli dáleldeýdi talap etedi. Bizdiń babalarymyzdyń sanasynda ózderiniń ishki bógesinderi boldy; árbir jergilikti jerge, árbir dáýirge óz bógesinderi tán edi. Barlyq ejelgi jazýshylar álemin biriktirgen ne nárse – tartysty dramaǵa degen keseldi qumarlyq boldy. Soǵys jáne Beibitshilik. Bul HIH ǵasyrdyń jazýshysy kórgen oppozitsiialyq formýla». Biraq ejelgi shyǵarmalardyń formýlasy qarapaiym, ol – soǵys. Soǵystyń árbir qas qaǵym sátin beinelegen. Al beibit ǵasyrlarǵa jylnamalarda oryn berilmegen». Sondyqtan óziniń zertteý jumystarynda O.Súleimenov álem halyqtarynyń tilderine, sózdikteriniń materialdaryna tikelei shyǵyp, senýge bolatyn birden bir obektivti derek retinde súienedi.
O.Súleimenovtiń ǵasyrlar toǵysynda dúniege kelgen irgetasty eńbekteri «Jazý tili», «Qiylysqan parallelder» de «Az i Ia»-nyń jalǵasy ispettes osy adamzattyq rýhta jalǵasyn tabady. Tolassyz fantaziia, adam oi-armanynyń sheksiz samǵaýy. Sanqily joramaldar da bul eńbekterge tán. Biraq olardyń barlyǵy tarih, tiltaný, filosofiia, saiasattaný, áleýmettaný, ekonomika ǵylymdarynyń eń sońǵy jetistikterine súiengen. O. Súleimenov ǵylymi izdenisteri men ideialarynyń tanymaldylyǵy osymen túsindirilse kerek. Qupiia jazýlardy, tilder men ańyzdardy jańasha tarqatyp túsindirý onyń oiynsha adamzat tarihyn jańasha túsinýge múmkindik beredi. Atap aitqanda, qazirgi tańda búkil álem elderinde jekelengen halyqtardyń tarihy jasandy túrde bólinip, oqshaý oqylatyndyǵyna qaramastan, bizdiń búkil adamzat tarihymyzdyń negizi bir, ózara bailanysty. O. Súleimenovtiń ǵylymy men poeziiasy ejelgi jáne jańa zamandarda úzilgen bailanystardy qaita qalpyna keltirýge baǵyttalǵan. Árbir ulttyq mádeniet pen jalpy adamzattyq mádeni murattar týysqandyǵy basym baǵyt alady.
Álem azamaty retinde O. Súleimenovti ótken ǵasyrlardyń keselderi ǵana emes, qazirgi zamanaýi adamzattyq jáne ulttyq dertter de qatty tolǵandyrady. Ol úshin planetany mekendegen halyqtar men olardyń úkimetteri ortaq múddeni sheshý máselesine kúsh biriktirý kerek. Tabiǵi jahandasý jaǵdaiynda kóptegen halyqtardyń intellektýaldaryn jalpy adamzattyq mádenietpen ulttyq mádenietterdiń araqatynasy máseleleri qyzyqtyrady. Ýaiym men úrei de joq emes. O. Súleimenovtiń oiynsha, aman qalý filosofiiasy ǵasyrlar tájiribesinen ótken mádeni-rýhani dástúrlerge degen baisaldy qatynastardy talap etedi, adamzat mádenietiniń neǵurlym irgetasy negizderin damytý kerek. Árbir ult óz mádenietiniń dástúrin saqtap qana qoimai, oǵan jańa mazmun berýi kerek. Al O. Súleimenovtiń sońǵy kitaptary jalpyadamzattyq jáne ulttyq mádenietterde qalyptasqan qazirgi rýhani jáne intellektýaldyq vakýmdy — bos keńistikti tolyqtyrýǵa múmkindik beredi. Óz mádenietine jańa mazmun bere almai jatqan ulttardyń taǵdyry kúrdeli. Osy turǵydan alǵanda O. Súleimenovtiń sońǵy eńbekteri qazaq mádenietiniń ǵana emes, álemdik mádenietterdiń qazirgi jahandaný jaǵdaiyndaǵy «beibit qatar ómir súrýine» kómektesedi. Shynynda da F. Dostoevskii aitpaqshy «onyń eń ozyq ókilderiniń shyǵarmashylyq eńbekteri orasan zor rol atqarady».
Ádette, O. Súleimenovti Otandyq opponentteri aqyndy ulttyq mádeniet pen til taǵdyrlaryna qaraǵanda, álemdik problemalardyń jeteginde ketti dep kináláidi. Biraq shyn mánisinde ony kóp jaǵdaida — álemdik mádeniette ulttyq mádeniet kóptúrliliginiń joiylyp ketpeýi tolǵandyrady. Al onyń birden bir kepilin, aqyn «Poezdar keshikkende» óleńinde bylaisha bildiredi:
Basyp qalsam klavishti – «Atoilap!»
Epostardan quiyndatyp jigitter,
Úsh júz jylǵa keshikse de
Listten buryn qutqarýǵa asyǵady.
Aqynnyń týǵan tilge qatysty myna bir jan tebirenterlik sózderi de onyń kepili: «Babalarymnyń tili – myńjyldyqtyń tili. Ýaqyt boiynda sen saz balshyqtai ilenip, otqa qaqtaldyń. Qylyshtyń soqqysy men qamshynyń ysqyryǵy, erlerimizdiń órligi men áielderdiń ystyq taby da sende. Shýmer, ǵun tilderiniń umyt bolǵan únderi monǵol sózderiniń qyryly da senen estiledi. Sen qaida týdyń? Órtke oranǵan Jetisýda ma? Sen bizge tamyrlarymyz arqyly berildiń. Sóitip, sen júregimizdiń dúrsili, oiymyzdyń qońyraýy bolyp tula boiymyzdy kernettiń. Taǵdyr meni qalai shyr ainaldyrsa da — ant etemin! Men saǵan qaityp oralam. Ómirimniń basynda, álde sońynda. Alystan, qutty saiahattan, qymbat jasaýmen, úlde men búldege oranyp, umyt qalǵan ákesine oralǵan perzentindei oralamyn».
Aviabiletimen álemdi kezip júre bergenshe, «Záýlim eki qabatty úi salýǵa keńes bergenderge» qulaq salmai, Afrika, Frantsiia, Aziiany sharlaǵan qazirgi kóshpendi O. Súleimenovtiń rýhani álemi óte kúrdeli, birýaqytta óte túsinikti de qarapaiym. O. Súleimenov úshin kóshpendilerliń estetikalyq murattary jahandasý zamanynda iz-tússiz joǵalyp ketpeidi. Bútindei bir dáýirdi qurap, «jalpy adamzattyq rýhtyń» quramdas bólimi boldy. Qazaq halqynyń rýhani tájiribesi búgingi jahandasý zamanynda onyń urpaqtarynyń kádesine jaraidy deitin túsinik – O. Súleimenovtiń negizgi ustanymy. Mádeniettanýshy Murat Áýezov jazǵandai: «Sirá, O. Súleimenovtiń aqyndyq darynynyń basty ereksheligi – óz halqynyń rýhani ómiriniń tereń de, arnaly aǵystaryna «tartyla» bilýinde. Onyń orystildi poeziiasynda dúnieni tushynýdyń ulttyq stereotipteri tartyssyz jáne aqyli stillizatsiiasynyń ebedeisiz nobailarynsyz erkin kórinedi. Putqa tabynǵan kóne zamannyń, bólinbeitin, birtutas álem týraly tarih synnan ótkizip asqaqtatqan baiaǵy ata-babalarymyzdyń túsinikteri — O.Súleimenovtiń poeziiasynda úzilip qalǵan bailanystardyń stihiiasyna qarsy qoiylady. Ózi qaita jasaǵan álem kórinisinen ulttyq mádeniet murattary men jalpyadamzattyq mádeniet murattarynyń týystyǵyn kóre bilýine múmkindik berip, rýhani kemeldik dárejesimen erekshelenetin onyń poeziiasynyń sipatty belgileri – azamattyq, patriottyq pafos, úlken oqiǵalar álemine degen belsendi qatynas, usaq-túiekter men faktilerdi filosofiialyq turǵyda uǵyný bolyp tabylady».
Túiindei kelgende, O. Súleimenov álemdik kórkemoidyń damýyna qomaqty úles qosty. Onyń poeziiasynda álem halyqtary poeziiasynyń barlyq dástúrleri men mektepteriniń jetistikteri damytylyp, ǵylymi aqyndyq sipatqa ie boldy jáne ǴTR dáýiriniń zamanaýi kórkemdik talaptaryna jaýap berip, zor aqyndyq ún retinde moiyndaldy.
Dastan SÁTBAI, tarih ǵylymdarynyń doktory
«Juldyz» jýrnaly
№5, 2016 jyl
