«كٶنە زاماندار قويناۋىندا بويلاي بٸلۋ كٶپ جاعدايلاردا ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ باسقا حالىقتاردىڭ مەدەنيەتٸمەن قانشالىقتى تانىستىعى دەرەجەسٸمەن بايلانىستى. وسىنداي تانىستىقتىڭ اياسى كەڭ بولعان سايىن ٶز مەدەنيەتٸ تاريحىن جارقىراعان قىرلارى سانى دا ارتا تٷسەدٸ, وعان تەن جەنە جالپى ادامزاتتىق سيپاتى دا مازمۇندالا كٶرٸنەدٸ. بۇل ماعىنادان العاندا عاسىرلار تەرەڭٸنە كەتەتٸن تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىق, ٶزٸن بٸرتۇتاس حالىق رەتٸندە ۇعىنۋعا ۇمتىلۋ جەنە باسقا حالىقتاردىڭ اراسىنداعى ٶز ورنىن تابۋعا تىرىسۋى – ۇلتتىق سانا سەزٸمنٸڭ جوعارعى دەڭگەيٸن كٶرسەتٸپ قانا قويمايدى, سونداي-اق بارلىق مەدەنيەتتەر ٷشٸن ورتاق باسقا ۇلتتىق مەدەنيەتتەرمەن ارالاسۋعا دەگەن ۇمتىلۋشىلىقتىڭ كۋەسٸ بولدى» — دەيتٸن بەلگٸلٸ مەدەنيەتتانۋشى عالىم مۇرات ەۋەزوۆ ەسكەرتپەسٸنٸڭ و. سٷلەيمەنوۆ شىعارماشىلىعىن ۇعىنۋعا قاتىستى ەدٸسنامالىق ماڭىزى زور. ول تۋعان حالقىنىڭ تاريحىن ٶزٸ ٷشٸن سانالى تٷردە زەرتتەۋگە كٸرٸسپەس بۇرىن بارلىق ەلەمدٸك مەدەنيەتتەردٸ شىعارماشىلىقپەن يگەرٸپ قايتقان ادام. سوندىقتان ونىڭ پوەزيياسىنىڭ ەلەمدٸك سارىندا بولۋى زاڭدىلىق.
ونىڭ قاھارماندارى مەن كەيٸپكەرلەرٸ: اقىندار مەن باتىرلار, كٶشپەندٸلەر مەن قالالىقتار, عالىمدار مەن قايراتكەرلەر ت.ب. ەر تٷرلٸ حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ, مەدەنيەتتەر مەن دٸندەردٸڭ, دٷنيەتانىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ. ولاردىڭ بارلىعىنا كٷندەلٸكتٸ پەندەشٸلٸك سٷيٸنٸش پەن كٷيٸنٸش, الاۋىزدىقتار مەن باقتالاستىقتار تەن بولعانىمەن بارلىعىن بٸرتۇتاس بٸرٸكتٸرەتٸن – جالپى ادامزاتتىق رۋح يدەياسى بار. بۇل تٷرٸك-قازاق ەپيكالىق جەدٸگەرلٸكتەرٸنەن, سلاۆيان جىرلارى مەن سكانديناۆييا رۋنا جازۋلارىنان, گيلگامەش تۋرالى شۋمەر حرونيكالارى, مۇسىلمان حاديستەرٸ مەن حريستيان اپوكريفتەرٸنەن بۋددانىڭ ۋاعىزدارى جەنە بٷگٸنگٸ عارىشتىق يگەرۋگە دەيٸنگٸ جەتٸستٸكتەردەن توقىلعان جالپى ادامزاتتىق بٸرلٸك رۋحى يدەياسى. و. سٷلەيمەنوۆ ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ مىڭداعان جىلدىق ورتاق بايلىعىن جەي بٸلٸپ قانا قويمايدى, ونى ونان ەرٸ دامىتىپ, وسى ٶمٸردە جٷزەگە اسىرعىسى كەلەدٸ. ٶزٸنٸڭ كٸندٸك قانىمەن تۋعان جەرٸمەن بايلانىسقان و. سٷلەيمەنوۆ ٷشٸن الىس-جاقىن قۇرلىقتار مەن ٶركەنيەتتەر اراسىندا سۋايىرىق قۇردىمدار دا جوق. جاستايىنان اڭىز-ەڭگٸمەلەر مەن ەرتەگٸلەر ەلەمٸندە ٶمٸر سٷرگەندٸكتەن و. سٷلەيمەنوۆ ٷشٸن ورتالىق نەمەسە شەتكەرٸ ايماق ۇعىمدارى جوق. ونىڭ پوەتيكالىق فورمۋلاسىنىڭ: «باس مايداندى كٶرۋ ٷشٸن ۋاقىت كارتاسىندا مەن ماسشتابتى ٸرٸلەندٸرەمٸن» دەۋٸ كەزدەيسوق ەمەس.
«سولاي دا بولعام بٸر كەزدە, بولعانمىن ٷندٸ داگورى. شوقان دا بولعام, بلوك تا, كونفۋتسيي, تٸپتٸ تاگورىڭ! سەسسيۋ دا, شامان ساۆل دا, بۋددا دا بولعام, باسىنبا» – دەيدٸ اقىن. مۇنداي مويىنداۋشىلىققا كەلگەندە ولجاس جالعىز بولعان جوق. اقىننىڭ ەلەمدٸك اۋقىمعا ۇمتىلۋى ۇلتتىق مەدەنيەتتەگٸ ماحامبەت, شوقان, اباي ٷردٸستەرٸنەن باستاۋ الادى. ماحامبەتتٸڭ ٶر پوەزيياسى مەن قايسار مٸنەزٸ اقىنعا ٷلگٸ بولسا, اباي مەن شوقاننىڭ بيٸك پاراسات پەن اۋقىمدىلىق دەستٷرلەرٸن ولجاس ودان ەرٸ جالعاستىرۋشى بولدى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ف. دوستوەۆسكيي شوقانعا مىنانداي كەڭەستەر بەرەدٸ: «سٸزدٸڭ قىزمەت بابىڭىز, جالپى جاعدايلارىڭىزدا نە ٸستەۋ كەرەك دەپ سٸز كەڭەس سۇرايسىز. مەنٸڭشە بىلاي ەتكەنٸڭٸز جٶن: عىلىممەن شۇعىلدانۋدى تاستاماڭىز. سٸزدە ٶتە كٶپ ماتەريالدار بار. دالا تۋرالى ماقالا جازىڭىز.7-8 جىلدان كەيٸن ٶزٸڭٸزدٸڭ وتانىڭىزعا پايداسى تيەتٸندەي ەتٸپ, ٶز تاعدىرىڭىزدى قۇرا بٸلگەن بولار ەدٸڭٸز. مىسالى, دالا مەن سٸزدٸڭ حالقىڭىزدىڭ كٸم ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ جەنە بٸرۋاقىتتا ورىستاردىڭ الدىندا ونىڭ بٸلٸمدٸ قورعاۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتۋ – ۇلى ماقسات, كيەلٸ ٸس ەمەس پە. ەسٸڭٸزدە بولسىن, سٸز ەۆروپاشا تولىق بٸلٸم العان العاشقى ادامسىز. بۇعان قوسا تاعدىر سٸزگە كەڭپەيٸل مەن تازا جٷرەك بەرٸپ, تاماشا ادام ەتتٸ. كەيٸن قالۋعا, كەشٸگۋگە بولمايدى: كٷش سالىڭىز, ورىنداماي قويماڭىز, تىرىسىڭىز جەنە تٸپتٸ, مٷمكٸن بولسا, قۋلىققا دا بارىڭىز. بەرٸ دە بولۋى مٷمكٸن عوي, سەنٸمٸڭٸز نىق بولسىن. مەنٸڭ قىمباتتى ۋەليحانوۆىم, سٸزدٸڭ تاعدىرىڭىز تۋرالى مەنٸڭ ۋتوپييالىق ويلارىم مەن جورامال-نوبايلارىما سٸز كٷلمەڭٸز. مەنٸڭ سٸزدٸ قادٸرلەيتٸنٸم سونداي, مەن سٸز تۋرالى سٸزدٸڭ تاعدىرىڭىز تۋرالى كٷنٸ بويى ارماندايمىن. ەرينە, ٶزٸمنٸڭ قييالىمدا مەن سٸزدٸڭ تاعدىرىڭىزدى ەلپەشتەپ ورنالاستىرىپ تا قويدىم. بٸراق ارماندارىمنىڭ ٸشٸندە بٸر شىندىق بار: سٸز ٶز حالقىڭىزدىڭ ٸشٸندە ەۆروپالىق بٸلٸم العان بٸرٸنشٸ ادامسىز. وسىنىڭ ٶزٸ تاڭقالارلىق جاعداي, مۇنى ۇعىنۋ سٸزگە ەرٸكسٸز تٷردە مٸندەتتەمەلەر دە جٷكتەيدٸ. سٸز العاشقى قادامدى قالاي جاسايسىز: كەشٸپ-پٸشۋ قيىن. تاعى بٸر كەڭەسٸم (جالپى ايتقاندا): ازىراق ويلانىپ, ازىراق ارمانعا بٶلەنٸڭٸز دە كٶپ جۇمىس ٸستەڭٸز».
دوستوەۆسكييدەن ۇزاق ٷزٸندٸ كەلتٸرٸپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبٸ: بەرٸنەن بۇرىن ۇلى جازۋشى اقىل-كەڭەستەرٸنٸڭ ولجاس ٷشٸن دە ٶزەكتٸ بولعانىنا, ياعني شوقان الدىندا تۇرعان مٸندەتتەردٸڭ ولجاستىڭ الدىندا دا, باسقا جاعداي, باسقا فورمادا تۇرعاندىعىنا نازار اۋدارۋ بولىپ وتىر. «كەنجەلەمەي», «ازىراق ارمانداپ, كٶپ جۇمىس ٸستەۋ» ولجاسقا دا قاتىستى بولدى. شوقان الدىنداعى ماقسات پەن مٸندەت بٶلەك, ولجاستىڭ الدىنداعى ماقسات پەن مٸندەت بٶلەك, بٸراق ساباقتاستىق پەن اۋقىمدىلىق ۇقساستىعى جاقىن. شوقان الدىندا رەسەي عىلىمي قوعامدىق پٸكٸردٸڭ كٶكجيەگٸنە شىعۋ مٸندەتٸ تۇرسا, ولجاس ٶز الدىنا ودان دا زور ادامزاتتىق كٶكجيەككە شىعۋ مٸندەتٸن قويادى. 1956 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆ «ف.م. دوستوەۆسكيي جەنە ش. ۋەليحانوۆ» اتتى ماقالاسىندا: «دوستوەۆسكييدٸڭ پٸكٸرٸنشە, مەدەنيەتتٸ حالىقتار ٷشٸن مٷلدە بەلگٸسٸز دالا تۇرمىسىن – ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ۇرپاقتارىنىڭ تاعدىرلارىن تولىق جەنە جان-جاقتى باياندايتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى, كٶركەم تۋىندىلار جازۋدا, ونىڭ ەڭ وزىق ٶكٸلدەرٸنٸڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرٸ وراسان زور رٶل اتقارۋى تيٸس» – دەپ, اتاپ كٶرسەتكەنٸن ەسكە سالادى.
تاعدىردىڭ جازۋىمەن اباي مەن شوقان قازاق ساحاراسىنان شىققان – بٸرٸنشٸ ەۋرازييالىق پاتريوتتار بولدى. 2007 جىلى «رۋسسكيي مير» قورىنىڭ ديرەكتورى ۆياچەسلاۆ نيكونوۆتىڭ «بٷگٸنگٸ ورىس مەدەنيەتٸ مەن عىلىمىن شوقان ۋەليحانوۆ, اباي, قانىش سەتپاەۆ نەمەسە ولجاس سٷلەيمەنوۆسٸز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. «دوستاستىق» – ٶتكەن تۋرالى ەستەلٸك بولىپ قانا قالماي, بولاشاق تۋرالى ارمان بولۋ» – كەرەك دەۋٸن جاي قوناقكەدە ٷشٸن ايتىلعان سٶز دەپ قابىلداماۋ كەرەك. ابايدىڭ «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدٸم, پايداسىن كٶرە تۇرا تەكسەرمەدٸم, ەرجەتكەن سوڭ تٷسپەدٸ ۋىسىما, قولىمدى مەزگٸلٸنەن كەش سەرمەدٸم» اتتى ٶكٸنٸشٸ مەن «اتانىڭ بالاسى بولما, ادامنىڭ بالاسى بول» دەگەن ادامزاتتىق ٶسيەتٸ دە ولجاستىڭ ەسٸندە تۇرىپ, جاستىق شاعىنان ٶزٸنٸڭ تالانتىن باعبانداي مەپەلەپ, باپتاي بٸلدٸ. ماتەريالداردى ٶزٸنٸڭ جەكە ٶمٸرٸنەن العان تۋىندىلارىنىڭ اۋقىمى, و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ جەكە تەجٸريبەسٸ شەڭبەرٸنەن اسىپ تٷسٸپ جاتتى. وراسان زور تاريحي ماتەريالدارمەن جۇمىس ٸستەگەن ولجاستىڭ بولاشاق تۋرالى جالپى ادامزاتتىق تاقىرىپتارعا بوي ۇرۋى دا تابيعي نەرسە. بۇل تۇرعىدان العاندا 1961 جىلى ادامزاتتىڭ عارىشتىق كەڭٸستٸككە شىعۋىنا وراي جازىلعان «ادامعا تابىن, جەر, ەندٸ» پوەماسىنىڭ ورنى ەرەكشە. پوەما ادامزاتتىڭ عارىشقا ۇمتىلىسىنىڭ گيمنٸندەي. ادامزاتتىڭ ۇلى مينۋتىندا پايدا بولعان ۇلى سەزٸمدٸ كەڭەستٸك ساڭلاق اقىنداردىڭ ٸشٸندە بٸرٸنشٸ بولىپ و. سٷلەيمەنوۆ عاجايىپ پوەتيكالىق شەبەرلٸكپەن جىرلاي بٸلدٸ. «مەن ينجەنەر رەتٸندە وسى بٸر قۇلاق تۇندىرارلىق فاكتٸنٸڭ مەنٸن تەز تٷسٸنگەن ەدٸم… بٸز گاگاريننٸڭ ۇشۋى بٷكٸل ەلەمدٸ تىنىشتىق پەن ٸزگٸلٸككە كٷرت جاقىنداتادى دەپ ٷمٸتتەنگەن ەدٸك جەنە سەندٸك. بٸراق ولاي بولماي شىقتى. ساناداعى شىعارماشىلىق سودان باستالاتىن تٷرتكٸ سەكٸرٸس بولعان جوق», – دەيدٸ و. سٷلەيمەنوۆ.
پوەمادا و. سٷلەيمەنوۆ ادامزات تاريحىن «ەكٸ عاسىر – ەكٸ زامانعا» بٶلەدٸ. «بٸرٸنشٸ عاسىر – تاريحتىڭ باسى», «جٷرەتٸن جولدى ۇعىنۋ عاسىرى, بوراندى سٷرلەۋدٸڭ, جانتالاستىڭ, باقىت پەن ۋايىمنىڭ, عاسىرى بولدى الداسپاننىڭ». و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ تٷسٸنٸگٸندە, «بٸرٸنشٸ عاسىر» – باقىتتىڭ ەلەمدٸك فورمۋلاسىن ٸزدەۋ جولىنداعى ٶلٸسپەي-بەرٸسپەۋدٸڭ, ٶرت پەن كٷلدٸڭ عاسىرى بولدى. ال گاگاريننٸڭ عارىشقا سامعاۋى, ادامزات ٷشٸن جاڭا زامان. ول قيراتۋ مەن اداسۋدىڭ, سوعىستاردىڭ ەمەس, جاسامپازدىقتىڭ, جەردەگٸ تٸرشٸلٸكتٸ ساقتاۋدىڭ زامانى بولۋى كەرەك. ەندٸگٸ جەردە ادامزاتتىڭ وتانى بٸر, ول — جەر. «جوق شىعىس, جوق باتىس پا, كەدۋٸلگٸ ەگٸزدەي ەكٸ ۇلى بار ۇلى اتانىڭ». سوندىقتان اقىن باتىس پەن شىعىستى قارسى قويماي, ەكٸ دٷنيە حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى جاۋلىق پەن قىرعيقاباقتىقتىڭ تامىرلارىنا بالتا شاپقىسى كەلەدٸ, ادام ۇعىمىنداعى جالعاندىق پەن ٷمٸتتٸڭ باستاۋلارىنا ٷڭٸلەدٸ, ادام تاريحىنىڭ بارلىق قاتپارلارىن ارشي وتىرىپ, ادامزاتتى بٸرٸكتٸرەتٸن بٸردەن بٸر ارنانى تاپقىسى كەلەدٸ. ونىڭ تٷسٸنٸگٸندە ادامزات ابىزدارى باعى بٸر زامانداردا ەڭ قىمباتتى قۇندىلىقتارىنىڭ بٸرٸنەن قاپييادا ايىرىلىپ قالعان. بٷگٸنگٸ ادامزاتتىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن ٶشپەندٸلٸكتٸڭ سەبەبٸ دە سول.
كٶنە كٶشپەندٸنٸڭ ارعىماعىنا مٸنٸپ الىپ, جاڭا كەڭٸستٸككە ۇمتىلعانى سيياقتى. و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ كٶشپەندٸسٸ عالامشارعا سەكٸرگٸسٸ كەلەدٸ. بۇل تۇرعىدان العاندا پوەما بولاشاق ەلەمدٸك قۇبىلىس – جاھانداسۋدىڭ جارشىسىنداي. جاڭا ويانعان سٷلەيمەنوۆتٸڭ كٶشپەندٸسٸ توماعا تۇيىق ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ول بٷكٸل ەلەمدٸ قامتۋعا تىرىسادى. وعان تٷزۋ, كٶلبەۋ, اينالما تولقىندى قوزعالىس بولسىن بەرٸ بٸر. دالا, عالام, كيٸز ٷي, ۇرىس تاكتيكاسى دا, اقىرعى سوڭىندا ەتيكالىق نورمالارى دا وسى «اينالايىن» سٶزٸ. بٸر زاماندارداعى سوعىس پەن جاۋگەرشٸلٸك وعان – جات. كٶشپەندٸ جاۋگەرشٸلٸك زاماندا ەيەل ٶزٸنٸڭ بيٸك تۇعىرىنا كٶتەرٸلە المادى, ال سٷلەيمەنوۆتٸڭ كٶشپەندٸسٸ ٷشٸن – دالا, وتان, تاريح, ۇلىلىق, ەرلٸك پەن ار-وجدان, انامەن بايلانىستى. ول بٷكٸل ەلەمدٸ كٶشپەندٸ نەمەسە وتىرىقشى دەپ بٶلمەي, ۇلتىنا, نەسٸلٸنە, دٸنٸنە قاراماي اينالعىسى كەلەدٸ. پلانەتارلىق دەڭگەيگە شىققان سٷلەيمەنوۆتٸڭ كٶشپەندٸسٸ ٶز دٷنيەتانىمىمەن بٸرگە وتىرىقشى حالىقتاردىڭ دٷنيەتانىمىن دا بويىنا سٸڭٸرگەن ادام, سوندىقتان ادامزات تاريحىنىڭ ٶن بويىندا ٶتكەن ورتاق وقيعالار, ادامدار مەن تاعدىرلار ۇمىتىلماي جاڭا كەڭٸستٸك پەن ۋاقىتقا بٸرگە جاندى تٷردە الىنىپ شىعادى – «بٸز ٶزٸمٸزدٸ عاسىرلار دەرتٸنٸڭ جيىنتىعى ەتٸپ جاسادىق». پوەما نەگٸزٸنەن بٸرٸنشٸ جاقتان ايتىلاتىن مونولوگقا قۇرىلعاندىقتان, باستى ليريكالىق قاھارمان يۋريي گاگارين – دالانى «انام» دەپ قابىلداپ, اقىن وعان ٶز دٷنيەتانىمىن تاڭىپ وتىرادى.
«كٶشپەندٸلەر مەن ەگٸنشٸلٸك كٶنە زامانداردان ەلەمدٸك بٸرلٸككە تارتىلىپ وتىرىلدى, كٶشپەندٸ بۇل بٸرلٸكتٸ «ەلەمگە كٸرۋ» دەپ تٷسٸنسە, ەگٸنشٸلەر «ەلەمدٸ ٶزٸنە سٸڭٸرٸپ سالۋعا» ۇمتىلادى. ەجەلگٸ كٶشپەندٸنٸڭ «مەڭگٸلٸك كٶككە سىيىنۋى» ەگٸنشٸلەردٸ كٶكتٸڭ ىلعال-جاۋىنىنان ايىرىپ, كٶشپەندٸنٸڭ ەگٸنشٸلەرگە دەگەن جاۋلىق قاتىناستارىن بٸلدٸردٸ» – دەيدٸ مۇرات ەۋەزوۆ. ال و. سٷلەيمەنوۆ پوەزيياسىنىڭ نەگٸزگٸ سارىندارىنىڭ بٸرٸ – «وي- حوي نٶسەر! وي-حوي جاۋىن!» بٷكٸل ادامزاتقا ورتاق نۇر بولىپ قۇيىلادى: – «جىرعاڭىزدار, جىرلاڭىزدار تارتىنباي, جەر مەن كٶكتٸڭ ٷيلەنۋٸ – بۇل نٶسەر».
عىلىم مەن تەحنيكالىق رەۆوليۋتسييا عاسىرىنداعى ادامزاتتىڭ عارىشتىق كەڭٸستٸكتٸ يگەرۋدەگٸ تابىستارىن جىرلاي وتىرىپ, ول مٷمكٸن بولارلىق قاۋٸپتەن ادامزاتتى ساقتاندىرۋدى ۇمىتپايدى. ادامعا تولىعىمەن باعىنعان كەڭٸستٸك ٶزٸنٸڭ شەكسٸزدٸگٸمەن «جەرلٸكتەردٸ» تامىرىنان مٷلدەم اجىراتىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن. ونداي جەيٸتتەردٸ ادامزات تاريحىندا كٶشپەندٸلەر بٸرۋاقىتتاردا باستان كەشكەن. بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ونىڭ كەمشٸن تاعدىرى دا سودان. ونى ەندٸ ادامزات قايتالاماۋى تيٸس, «ەۆروپا مەنەن تابيعي بايلانىستارىن ٷزٸپ, ايىرىلىپ قالعان دويىرلىقتاردى قايتا جاساۋعا كٸرٸستٸ. مەنٸ تامىرلارىم قۇتقارۋدا. راسىن ايتۋ كەرەك, بارلىق كەزدە ەمەس. اۋادا سالبىراپ تۇرعان تامىرلار, سيىردىڭ قۇيرىقتارى تەرٸزدٸ. كەڭٸستٸكتەگٸ باعدارلاردىڭ ورنى اۋىستى. بٸز شاردىڭ ٸشٸندەگٸ پوليۋستەردٸ شاتاستىراتىنداي جىلدامدىقپەن اينالعان زات سيياقتىمىز. قۇلاپ بارا جاتقان شىڭدار مەن كٶككە سامعاعان تامىر جٷيەلەرٸ. ٶمٸر دٸڭگەگٸنە دەگەن ەرتٷرلٸ كٶزقاراستار» – دەيدٸ اقىن. سوندىقتان سٷلەيمەنوۆتٸڭ ويىنشا, ٷشٶلشەمدٸ كەڭٸستٸكتٸ: ٶتكەن, بٷگٸنٸ, بولاشاق – بٸرتۇتاس سەزٸنۋدەن ايىرىلىپ قالماۋ جولى ماڭىزدى, – «كەدٸمگٸ بٸز ٶتكەن جول – سوناۋ جارىق جۇلدىزعا جەتكٸزەتٸن جول اناسى».
و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ كٶنە كٶشپەندٸنٸڭ رۋحاني دٷنيەسٸنە جان بٸتٸرۋٸ – جاڭا دٷنيە بوس جەردە قالىپتاسقان جوق دەگەن بايلام ٷشٸن قاجەت. بٸراق ول ٶرٸسٸ تار ۇلتتىق شەڭبەردە شەكتەلمەيدٸ, قازاق دالاسىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتە تٷسەدٸ, ونىڭ كٶنە جەتٸستٸكتەرٸنەن جالپى ادامزاتتىق ماعىنا كٶرەدٸ جەنە بٷگٸنگٸ كٷن ٷشٸن ٶزەكتٸلەندٸرٸلەدٸ.و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ پوەزيياسى حح عاسىرداعى جاڭا ۇلتتىڭ امبيتسيياسىن بٸلدٸرەدٸ. وتان سەزٸمٸ و. سٷلەيمەنوۆ پوەزيياسىنىڭ ٶنبويىندا, الايدا ەلەمنٸڭ كٶنە تاريحىنا ەركٸن بويلاعان اقىنعا ٶتكەن جەنە بٷگٸنگٸ حالىقتاردىڭ وي-ارمانى مەن كٶڭٸل-كٷيٸ جات ەمەس. سوندىقتان ونىڭ پوەتيكالىق تٸلٸندە ورىس-قازاق سٶزدەرٸنەن بٶلەك, ٷندٸ, اراب,ۋكراين بولگار ت.ب. حالىقتاردىڭ سٶزدەرٸ ەركٸن ورنىن تاۋىپ اۋدارۋدى كەرەك ەتپەيدٸ. الايدا, ادامدى اباي ۇعىمىندا قابىلدايتىن ولجاس ٷشٸن كەزكەلگەن ادام ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ادامزاتتىڭ ۇلى, بٸراق ونىڭ بولاشاق جٷزٸنەن اقىن ٶز حالقىنىڭ بەينەسٸن دە كٶرگٸسٸ كەلەدٸ. 1962 جىلى شىققان «نۇرلى كٷندەر» جيناعىندا اقىن, وسى جالپى ادامزاتتىق سارىندى كٷشەيتە تٷسەدٸ. «ەزٸرگە ادامنىڭ ۇلتىن ەسكە الۋعا بولادى, بٸراق جاقىن ارادا ونىڭ قابٸلەتٸنٸڭ ۇلتتىلىعى تۋرالى ايتۋعا كەش بولادى. مەنٸ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ قانداي دا بٸر بولماسىن ويشىلدىڭ ٶزٸنٸڭ ويىن قاي تٸلدە تۇجىرىمداعانى مٷلدە قىزىقتىرمايدى. كاپيتاليستٸك دٷنيە تابىناتىن سۋرەتشٸ, كوممۋنيست پيكاسسونىڭ تۋۋ تۋرالى كۋەلٸگٸ مەن ەندٸ عانا ويلانىپ وتىرمىن, — دەيدٸ اقىن… بٸراق ەزٸرگە كٶپتەگەن حالىقتار ۇلتتىلىعى ارقىلى لايىقتى ورنىن تاۋىپ وتىر».
و. سٷلەيمەنوۆ پوەزيياسى ۋاقىت پەن كەڭٸستٸك شەڭبەرٸندە قانشالىقتى تەرەڭ دە ەركٸن سىرعىعانىمەن, ول حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنىڭ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ساياسي-مەدەني كەدەرگٸلەرگە قاراماستان ادامزاتتى وبەكتيۆتٸ تٷردە جاقىنداتقان دەۋٸردٸڭ اقىنى. سوندىقتان وعان وسى زامان حالىقتارىنىڭ تاعدىرى مەن كٶڭٸل-كٷيٸ ەتەنە جاقىن. تٸپتٸ, ادامزاتتىڭ بارلىق مولالارى دا ولاردى جاقىنداتۋعا قىزمەت ەتۋٸ تيٸس. 1962 جىلى كاريب داعدارىسى ەلەمدٸك بەيبٸتشٸلٸككە ٷلكەن ناقتى قاۋٸپ تٶندٸردٸ. افريكا قۇرىلىعىمەن بٸرگە الجير حالقى دا فرانتسۋزداردان ازاتتىق جولىندا كٷرەسٸپ جاتتى. اقىن جٷيكەسٸ دە شەگٸنە دەيٸن سىر بەرەدٸ. «مولالاردىڭ جانىندا باس كيٸمدەرٸڭٸزدٸ الىپ, بەت پەردەلەرٸڭٸزدٸ لاقتىرىپ تاستاڭىزدار. كٸم ٶزٸن ينتەرناتسيوناليست دەپ ەسەپتەيتٸن بولسا, بٷگٸنگٸ كٷنگە ەڭ كەرەكتٸسٸ: «مەن ەربٸر جەبٸرلەنۋشٸ حالىقتىڭ ازاماتىمىن! مەن مەسكەۋدەن بەرلينگە دەيٸن جەردەگٸ 100 ۇلتتىڭ ار-نامىسى ٷشٸن قان تٶكتٸم» دەپ ايتاتىن بولسىن. گيتلەر پاريجدٸ تاپتاعاندا, مەن فرانتسۋز ازاماتى بولدىم. العاشقى كوممۋنارلاردىڭ ۇرپاقتارى كٸسٸ ٶلتٸرۋشٸگە اينالعاندا, مەن الجير حالقىنىڭ ازاماتىمىن. ادامزات تاڭداۋ جولى الدىندا تۇر: جەكەلەنگەن ادامداردىڭ باقىتى ٷشٸن نەمەسە بارلىعىنىڭ باقىتى ٷشٸن جٷرەتٸن جولدار. بٸرٸنشٸ مارشرۋت ٶزٸن اقتاعان جوق. ارتقا بۇرىلۋ – بۇل ٶلٸم. تەك العا قاراي جٷرۋ قالىپ وتىر. ەڭبەك – بارلىعى ٷشٸن. بوستاندىق بارلىعى ٷشٸن. باۋىرلاستىق – بارلىعى ٷشٸن. باقىت تا بارلىعى ٷشٸن. بەيبٸتشٸلٸك يەروگليفتەرٸ – پلانەتانىڭ كٶگٸنە كٶتەرٸلدٸ. استىمىزدا – جەر. ٷستٸمٸزدە – كٷن. ورتاق بٸر جەر مەن ورتاق بٸر كٷن» – دەيدٸ اقىن.
حح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى سوعىس پەن بەيبٸتشٸلٸك, فاشيزم مەن گۋمانيزم تاڭداۋلارى دا و. سٷلەيمەنوۆ پوەزيياسىندا ۇلتتىق قاينارلار مەن جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن ايشىقتالا, ەكٸنشٸ جاعىنان «مولەكۋليارلىق دەڭگەيدە» مۇقييات جىرلانادى. ليتۆادا يديش تٸلٸندە گەتتو تۋرالى مۇڭلى ەن سالىپ تۇرعان كٸشكەنتاي زۋرنا قىزدى – «مويسەيدٸڭ قىزى» ەمەس «كٶشپەندٸ مۇسانىڭ قىزى دەپ قابىلدايدى – «مەنٸڭ يبراگيمٸم – اۆرامداي, جاقىپىم – ياكوۆتاي ەن سالادى. يسا – مٸنٸ ييسۋس. مەنٸڭ مويسەيٸم — مۇسام اقشامدا كٷنباتىسقا قاراپ, مۇرتىن تٸستەلەيدٸ».
ەۆروپادان ەۆروپالىقتار گەتتوسىن,
يزرايلدان مىسىرلىقتار گەتتوسىن,
امەريكادان قىتايلىقتار گەتتوسىن,
ال قىتايدا ٷندٸلٸكتەر گەتتوسىن
كٶرگەن كەزدە كەتتٸ ەسٸم» – دەيدٸ اقىن.
«بٸر سوعىس بٸر سوعىسپەن اياقتالدى…» ٶلەڭٸندە اقىن سوعىستا قازا تاپقان بالاسىنىڭ سٷيەگٸن جات جەردە قالماسىن دەپ, تۋعان جەرگە الىپ كەلۋگە بەل بۋىپ جولعا شىققان قازاق شالى سۋرەتتەلەدٸ. الىستاعى جٷزدەگەن مولالاردىڭ ٸشٸنەن ٶز ۇلىنىڭ قابٸرٸن تاۋىپ الىپ, قازىپ الۋعا ەمەۋرٸن تانىتقاندا, سول جەردٸڭ ەيەلدەرٸ: «مۇنىڭىز نە?… بۇل ارادا ون سەگٸز ادام جاتقان جوق پا? دەيدٸ. قارييا ۋەجگە توقتاپ, جٷگٸنە وتىرىپ قۇران وقيدى. بۇل قۇران جالعىز ۇلىنىڭ رۋحىنا عانا ەمەس, دٸنٸ, تٸلٸ, نەسٸلٸ بٶلەك عاسىردىڭ زۇلمات كٷشٸمەن كٷرەسكەن قالعاندارىنىڭ بارلىعىنا باعىشتالعان ەدٸ. سوقىر سەنٸمدەر شەگٸنٸپ, ورتاق قايعى جالپى ادامزاتتىق ويمەن نۇرلانادى.
«سالقىن سوعىس» – بٸتٸسپەس ەلەمدٸك يدەولوگييالىق كٷرەس جاعدايىندا «ايقاستان جوعارى تۇرىپ» «اقىندار مەن ٷكٸمەتتٸ اتتاپ ٶتٸپ» ەلەم حالىقتارىنىڭ تاعدىرىنا ورتاقتاسا بٸلۋ, بۇل سٶزسٸز اقىننىڭ ٷلكەن ازاماتتىق جەڭٸسٸ. «مەنٸڭ سەنٸمٸمدە: اقىن مەن ازامات — بۇل ەكەۋٸ بٸر نەرسە. جوڭىشقا تۋرالى جازسا دا ول بەرٸبٸر ازامات. ٶيتكەنٸ ادامدار ٷشٸن جازادى. وسى بٸر ۇعىمدى ٶز بويىڭدا ۇشتاستىرا بٸلۋ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك. بۇلار بٸر ميدىڭ ەكٸ جارتىشارى سيياقتى», – دەيدٸ اقىن. «اقىن – ٶز حالقىنىڭ قورعاۋشىسى» دەگەن قاناتتى سٶز ەسكٸردٸ. بٸز, اتا-بابالارىمىزدىڭ اششى تەجٸريبەسٸن وي ەلەگٸنەن قايتا ٶتكٸزٸپ, باسقا تۇجىرىم جاسايمىز: ول – ادامداردىڭ قورعاۋشىسى».
«مەن ەربٸر جەبٸرلەنۋشٸ حالىقتىڭ قورعاۋشىسىمىن» دەپ جارييالاعان و. سٷلەيمەنوۆ ٷشٸن ازاتتىق جولىندا كٷرەسٸپ جاتقان ازييا-افريكا ەلدەرٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ حالىقارالىق ۇيىمدارداعى قىزمەتٸ, ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸك پروتسەسستەرگە كٸرٸگۋٸ, ٶزدەرٸنٸڭ ازاماتتىق-قۇقىقتارى جولىنداعى كٷرەسٸن ماقتان تۇتادى. اقىننىڭ بۇل تسيكلداعى ٶلەڭدەرٸن بٸرٸكتٸرەتٸن بٸر سارىن بار, ول – ۇلتتىق قادىر قاسيەت يدەياسى. و. سٷلەيمەنوۆ بۇرىنعى وتارلىق ەزگٸدە بولعان حالىقتاردىڭ ۇلتتىق ار-نامىسىن قالپىنا كەلتٸرۋ ارقىلى عانا, ولاردىڭ ادامي قادىر قاسيەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە بولاتىنىن جاقسى تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان بۇۇ-ى عيماراتىنىڭ تەكپٸشەگٸنەن كٶتەرٸلٸپ بارا جاتقان جاس افريكا مەملەكەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ ەپيكالىق سارىندا بەرٸلسە, – «دەل سونداي ەدٸ-اۋ ماياكوۆسكيي جاسىندا», «بوستاندىق رەيسٸندە» ٶلەڭٸنٸڭ ليريكاسىنا جوعارعى پافوس تەن. اقىن الاباما شتاتىندا اۆتوبۋسپەن جول تارتقان بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ, سەگرەگاتسيياعا قارسى كٷرەسكە جينالعان اق جەنە قارا نەسٸلدٸ جٸگٸتتەر مەن قىزداردىڭ توبىنا قوسىلىپ كەتەدٸ:
زامانانىڭ قييانات زەبٸرٸ ٶتكەن
ماعان تاڭ بوپ قارايدى نەگر بٸتكەن.
شىعىپ جاتسا مايدانعا قاپتاپ ادام,
مەن دە ولارعا قوسىلىپ اتتانا الام.
ۋلترا ۇلتشىل ەكسترەميستەر پاريجدە 15 تامىزعا ٶزدەرٸنٸڭ ارانداتۋلارىن جاسىرىن بەلگٸلەگەن. بٸرٸن بٸرٸ تانىمايتىن كٶشە سىپىرۋشى الجيرلٸك پەن ٶرٸسٸ تار كٶك دولى سۇلۋدىڭ بٸرٸن بٸرٸ كٶرگەندەگٸ ەسەرلەرٸ دە تارتىستى. سەل نەرسەدەن وت تۇتانعالى تۇر. ەكٸ جاقتا استىرتىن ساقاداي ساي. الجيرلٸك تە «قوينىنداعى پىشاعىنىڭ جىپ-جىلى سابىن ٷنەمٸ تٷزەتٸپ» جٷرەدٸ. «وتەلدٸڭ ەينەگٸنەن قاراعاندا» ٶلەڭٸندە اقىن بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋدىڭ قانشالىقتى ادامي نەزٸك فاكتورلاردان تۇراتىنىن, ال نەسٸلدٸك ارانداتۋدىڭ وسپادارلار ٷشٸن قانشالىقتى وڭاي ەكەنٸن تاماشا بەرەدٸ. ەدەتتە شەتەلدٸك جول ساپارلاردا قاراپايىم پەندە ٷشٸن سىرتقى كٶرٸنٸستەردٸڭ ەسەرٸ ايرىقشا. ولاردى جات ەلەم دەپ جاتىرقاماۋ ٷشٸن بيٸك ٶرە, ناقتىراعى اقىن بولۋ كەرەك. و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ «ەيەل», «نٶسەرگە سامولەتتەن قاراعاندا», «نيۋ-يورك نٶسەرٸ», «چيكاگو. جاراتىلىستانۋ مۋزەيٸندە» (اقىن وندا دالالىقتارعا ۇقسايتىن ەجەلگٸ كٶسەمدەر فيگۋرالارىن كٶرەدٸ) ٶلەڭدەرٸن وسى تۇرعىدان قاراۋ كەرەك. جانى جاداۋ, جالعىزسىراعان «نيۋ-يورك نٶسەرٸنٸڭ» ٶزٸ دالا جاڭبىرى بوپ قۇيىلادى:
زەۋلٸم-زەۋلٸم ٷيلەردٸڭ
اراسىندا ٶگەيسٸپ
جٷرسەڭ جاڭبىر
سەن مەنٸ,
تۋىسقانىم دەگەيسٸڭ.
اداي جٸگٸتٸ مەن فرانتسۋز ەيەلٸنەن تۋعان امەريكاندىق بالا تۋرالى «ريشاد قىردىڭ بالاسى» اتتى ٶلەڭنٸڭ سيۋجەتٸ دە ٶتە قاراپايىم. اقىن بالاعا تاقييا سىيلايدى:
«ٷنسٸز-تٷنسٸز كەتتٸ ەكەسٸ بۇرىلىپ,
تۋعان جەرٸ تٷستٸ مە ەكەن ەسٸنە
تاپتى دەپ بٸر تۋىسقانىن بالاسى
مەز بولىپ جٷر اناسى.
ەكەسٸ اداي, شەشەسٸ ەسەم فرانتسۋز
ريشادتى يسپاندىق دەپ قالاسىز…»
«ورالۋ» اتتى ٶلەڭنٸڭ سيۋجەتٸ دە وسىعان ۇقساس قاراپايىم. «كيەلٸ جەرلەردەن» مٸنەجەت قىلىپ قايتىپ ورالىپ كەلە جاتقان جٸگٸتكە مەسكەۋدە عانا ەجەمنٸڭ «بٸر ۋىس توپىراق الا كەل» دەگەن بۇيىمتايىن ۇمىتىپ كەتكەنٸ ەسٸنە تٷسەدٸ. بٸراق «جەر بارلىق جەردە, مەنٸڭشە, كيەلٸ ەمەس پە» دەپ ۇيعارعان جٸگٸت تۋعان جەرٸنە مەسكەۋدٸڭ بٸر ۋىس توپىراعىن الا كەلەدٸ.
دەستٷرلەردەن بەرٸك تۋىنداي وتىرىپ, و. سٷلەيمەنوۆ تاپتاۋرىن بولعان مەتافورالاردان بويىن اۋلاق ۇستايدى. جاڭا تىڭ وبرازدار جاساي بٸلەدٸ. بٸراق و. سٷلەيمەنوۆ تٷسٸنٸگٸندە «كٷن مەن جٷرەك قاقتاعان نۇر ماحاببات» تٸلٸ ٶزگەرمەيدٸ. سوندىقتان ونىڭ قازٸرگٸ عاشىقتارى دا بٸر كەزدەردەگٸ شۋمەر عاشىقتارى سيياقتى «ۇمىت بولعان» تٸلدەردە سٶيلەي بٸلەدٸ. اۆتور سانالى تٷردە بۇل سەزٸمنٸڭ «كٸتابيلىعىنا» كيەلٸلٸگٸنە نازار اۋدارادى. ونىڭ ويىنشا, «شاڭ باسقان ماحاببات بەتتەرٸندە» تەك عاشىقتارعا عانا اشىلاتىن جۇمباق, مىڭجىلدىق سەزٸمنٸڭ قۋاتى جاتىر. و. سٷلەيمەنوۆ «تەپە تەڭدٸك» اتتى ٶلەڭٸندە «بولاشاق عاسىرلار روماندارىنىڭ پاراقتارىن تاراقپەن تاراپ ارشى, ولار قاراڭعىلىقتان قورقادى, ال جارىققا تٶزبەيدٸ. اڭىزاق دالاداي بوپ بوس جاتقان ول بەتتەردەن قورىقپاي, پاراقتاپ ٷڭٸل: سٸز بەن بٸز, ولار دا تاعى دا كەزدەسەرمٸز» دەيدٸ.مۇنداي سارىن «نوكتيۋرن» جەنە ماحاتما گانديگە ارنالعان «جەر شەتٸندەگٸ بٸر مينۋتتىق ٷنسٸزدٸك», «سوندا, سوندا حابارلامالارى», «بال جەي عوي, اسان!» ٶلەڭدەرٸنە دە تەن. قازٸرگٸ زاماننىڭ اسانى باقىتىن ٸزدەپ جول جٶنەكەي نەوليتكە باس سۇعىپ, ينە جاساۋىمەن ودان ٶتٸپ شۋمەر جازۋ كەستەلەرٸن كەزەدٸ. ۋاقىتى ٶتە كەلە زىمىرانعا مٸنەدٸ, مۋمييالار كٸتابىن وقىپ شىعىپ ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتٸ ٶلشەيدٸ. بٸراق ول كٸم بولسا دا: ساياحاتشى ما, ۇشقىش پا جاي كەزبە مە – گەوگرافييالىق, ۇلتتىق مەدەني قۇرساۋ شەڭبەرٸنەن ادا ادام. بارلىق دەۋٸرلەرگە كٸرٸپ شىعىپ ٸزدەگەنٸ جاي عانا نەرسە – ادالدىق, ادامي باقىت.
ادامزات ۇلدارىنا ەرتٷرلٸ تاريحي ەرەكشەلٸكتەر, تۇرمىستىق, مەدەني, ەكونوميكالىق-ساياسي الا قۇلالىقتار تەن. قاي عاسىردا, قاي دەۋٸردە بولماسىن ادامزات تاريحىنداعى جاسامپازدىقتان گٶرٸ قيراتۋشىلىق-دٷلەي كٷشتەردٸڭ بەلەڭ العانىنا اقىن قاتتى قاپالانادى. اقىن – دەستٷرلٸ جەنە بەرٸنە بەلگٸلٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سەبەپتەرٸنەن اسىپ ٶتٸپ مۇنداي قايشىلىققا پسيحولوگييالىق تۇرعىدان قارايدى. ونىڭ ويىنشا, بٸر حالىقتىڭ ەكٸنشٸ حالىققا دەگەن تاريحي رەنٸشٸ, سوقىر سەنٸمدەرٸ ەكونوميكالىق فورماتسييالاردىڭ اۋىسقانىن دا ۇزاق ەستە ساقتالىپ, حالىقتاردىڭ كەكشٸلدٸگٸنە, ٶزارا سەنٸمسٸزدٸگٸ مەن ٶشپەندٸلٸگٸنە قىزمەت ەتٸپ, ادامداردىڭ ەڭ باستى ادامي قۇندىلىقتارى تۋرالى ويلانۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ: «قارعىس اتقان رەنٸشتٸڭ مەڭگٸلٸگٸ! مىڭ جىلدىق قۋانىشتى ەسٸمٸزدە ساقتامايمىز, بٸراق ەلەم رەنٸشتٸڭ بٸر سەتٸن ۇمىتپايدى, رەنٸشتٸڭ قوڭىراۋى اڭىزاقتا سايراپ تۇر… رەنٸشتٸڭ بٸر سەتٸ ٷشٸن ادامدار عاسىرلار بويى كەكتەنۋگە بار» دەي كەلە, اقىن ادام بالاسىنىڭ كەرەگەسٸنەن كەرٸ كەتكەن پەندەشٸلٸك ايارلىعىن تٷيرەي ٶتٸپ, ونىڭ بارلىعىن تٷلەن تٷرتكەن شايتان كەيپٸنە تاماشا توپتاستىرادى: «بەرٸ اقىلعا سىيمدى. كيەلٸ ازاپكەرلەر ادام توبىرىن مەزٸ ەتٸپ, – «پايعامبارلار» جۇماق تۋرالى ەبٸگەر بولىپ جاتقاندا, كٶڭٸلدٸ شايتان ٸس تۋرالى ايتادى: بٷگٸن ٶمٸر سٷرەيٸك, ەرتەڭ – كٶرە جاتارمىز. شايتان: «سوڭىمنان!» دەپ جار سالعاندا, «قۇدايدان» – «قوجايىن» ارتىق بولىپ, جۇماقتان جەردەگٸ ٶمٸر جاقىن بولدى».
و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ پوەزيياسى – تىنىمسىز زەرتتەۋشٸلٸكتٸڭ, كەشەندٸ ٸزدەنٸستٸڭ تۇيىقتان جول ٸزدەۋدٸڭ پوەزيياسى. اقىن رۋحاني جۇتاڭدىق پەن وي مەشەۋلٸگٸنٸڭ تابيعاتىن زەرتتەۋدە ەلەۋمەتتٸك-قوعامدىق ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ شەڭبەرٸمەن قاناعاتتانبايدى. ادامداردىڭ تىنىش ٶمٸر سٷرٸپ, بەيبٸت تٸرشٸلٸك ەتۋٸنە كەدەرگٸ جاسايتىن سەبەپتەردٸڭ بٸر ۇشىعىن – جالعان عىلىم, جالعان داناگٶيلٸكتەن ٸزدەيدٸ. اقىننىڭ ۇعىمىندا ەلەمدٸك عىلىمدا, ول ەمبەباپتىق سيپات الىپ وتىر. رەسمي داناگٶيلٸك پەن عىلىمنىڭ رۋحاني تايازدىعىن كٶرە بٸلۋ – دوگماتيزمٸ مەن جانى سٸرٸلٸگٸن ەشكەرەلەۋ قيىننىڭ قيىنى. جالعان عىلىم مەن داناگٶيلٸكتە جالعان مۇراتسىز, دٶرەكٸ تۇرپايىلىق ٶمٸر سٷرە المايدى. تۇرپايى مۇراتتاردى پٸر تۇتادى. «قۇمىرسقا» پوەماسىندا بۇل مەسەلەنٸڭ جاي جاپسارى, انىق-قانىعى تاماشا بەرٸلەدٸ. ويى ٶلٸ, «ماقتاۋلى» دٷمشە داناگٶيدٸڭ بٷكٸل بولمىسى: – «بار ەلەمنٸڭ ارمانى – تاۋ جازىققا اينالسا, ەشكٸم وعان كٶلەڭكە تٷسٸرمەسە, جازىق بويىندا تەك قانا قۇمىرسقا زورايىپ تۇرسا. مەن تەك كەمٸستٸككە سەنەمٸن. ۇساق-كەمباعالدارعا تابىناتىن كەز كەلدٸ» — ۇستانىمىنا باعىندىرىلعان.
«سٶزدٸڭ كيەسٸ, قۇدٸرەتٸ بولدى» دەيتٸن قازاقى ۇعىم – و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ يمانداي سەنەتٸن نەگٸزگٸ ۇستانىمى. ونىڭ تٷسٸنٸگٸندە, ادامزات بويىنداعى ورتاق توقىراۋ مەن كەرەناۋلىقتى دا سٶزدٸڭ كيەسٸمەن, ياعني – «زەرەڭدٸ العان ٷيلەسٸمنٸڭ شەكاراسىن دا كٶمەي ٷنٸڭمەن جەڭۋگە بولادى». اقىن, بۇل تۇجىرىمدى ادامزاتقا ورتاق دٷنيەنٸڭ جاراتىلۋى تۋرالى ۆاۆيلونييا اڭىزدارىنان دا قوسىمشا تۋىنداتىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس – «جوعارىداعى اسپان اتاۋىن الماي تۇرعاندا, ال تٶمەندە جەردٸڭ اتاۋى بولماي تۇرعاندا» جاراتۋشى قۇداي ەرقايسىسىنا اتاۋ بەرٸپ دٷنيەنٸڭ بٶلٸكتەرٸن بولمىستىڭ جوعىنان الىپ شىقتى دەيتٸن تٷسٸنٸك بار. سوندىقتان و. سٷلەيمەنوۆ ٶلەڭدەرٸندە «سٶز» مىڭجىلدىق قادٸرٸ قاشقان قاتپار-تٷسٸنٸكتەردەن تازارتىلىپ بەز قالپىندا, ياعني كيەلٸ قالپىندا قولدانىلادى, سٶيتٸپ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ جالپى ادامزاتتىق مەدەنيەتتەرٸن شەشۋگە باعىندىرىلادى. مىسالى, و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ يسپانييا تۋرالى ٶلەڭٸندە فالانگيستەر ۆزۆودى يسپان اقىنىن اتۋعا بۇيرىق الادى. بۇيرىقتى ورىنداۋشىلاردىڭ كەرەناۋلىعى مەن مەڭگٷرتتٸگٸنەن ادام شوشىنادى — «بارلىعى جەندەت بولعاندا ەشكٸم جەندەت بولمايدى». مۇنداي جاندايشاپتىقپەن ولار تاڭعى كٷندٸ دە اتقان بولار ەدٸ, ٶيتكەنٸ «كٷن ۇيىقتاۋعا كەدەرگٸ جاسايدى» دەيدٸ و. سٷلەيمەنوۆ. سٶيتٸپ سٶزبەن توعىشاردىڭ رۋحاني كەرەناۋلىعىن بۇزادى. سونداي-اق بولگار اقىنى ديمچو دەبەليانوۆقا ارنالعان «انا» ٶلەڭٸندەگٸ «ٶز اتىڭدى ٶزٸڭ شىعار ەر بولساڭ — تانىسىن ەل» تٸركەستەرٸنٸڭ ەتيمولوگيياسى دا ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ جاسا, توبىردان شىعا بٸل ماعىناسىندا قولدانىلىپ تۇر. بٸراق ٶزٸڭدٸ قالاي جاساۋ كەرەك? توبىردان قالاي شىعۋ كەرەك? ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ادام بول, جالپى ادامي نورمالار مەن قۇندىلىقتاردى يگەر دەيدٸ اقىن — «ەگەر سەن ادام بولساڭ».
و. سٷلەيمەنوۆتٸ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتى بٸر سەتتە بولسا ۇمىتىپ, ادامداردىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىن كەشەۋٸلدەتەتٸن حالىقارالىق سوقىر سەنٸمدەر, عاسىرلار جٷگٸنٸڭ اۋىرتپالاقتارىن العا تارتۋ دەستٷرلەرٸ ەش قاناعاتتاندىرمايدى. سوندىقتان اقىن بٸر حالىقارالىق ٸس-شاراداعى جٷلدەنٸڭ ستسەناريي بويىنشا فرانتسۋزعا بەرٸلگەنٸنە قارسى:
«فرانتسۋزعا جٷلدە — «مارسەلەزا» ٷشٸن بە,
مەن مارسەلدٸكتەن ارتىق جىرلار ەم» –
دەيدٸ اقىن نەمەسە كەلەسٸ بٸر دە «دٷكەندەگٸ ەتتٸڭ سورت-سورتقا بٶلٸنٸپ پارشالانعانىنداي», تاريح تا تاراۋلارعا بٶلٸنٸپ پارشالانعان» دەپ ىزا كەرنەيدٸ. كەزٸندە ولجاستىڭ «ارلينگتون قابىرٸ» ٶلەڭٸندەگٸ «جاۋ مولاسىندا دا ٷنسٸز قالا المايمىن. جەرلەنگەن اتتيلا ما, ەلدە قۇل, ەلدە سٷيكٸمدٸ ەيەل مە. ٶزٸمدە تٷسٸنە المايمىن! ەيتەۋٸر كەزكەلگەن مولا ماعان قىمبات» — دەگەن جولدارى دا جالپى ادامزاتتىق ماعىنادا ايتىلىپ تۇرعانىنا قاراماستان, «تاپتىق تۇرعىدا» جازىلماعانى ٷشٸن سىن-ەسكەرتپەلەر كٶپ ايتىلىپ ەدٸ.
و. سٷلەيمەنوۆ ٶزٸنە باتىس ەدەبي دەستٷرلەرٸمەن بٸرگە شىعىس پوەزيياسىنىڭ دەستٷرلەرٸ دە جات ەمەس ەكەنٸن «نازىم حيكمەتكە» ارنالعان ٶلەڭدەرٸندە بٸلدٸرەدٸ.
اللا! قايتتٸم, اقىل بەر,
تاڭ سەرٸ — كەش پە ەرتە مە?
ٶلەڭدەرٸمدٸ ارتىنىپ — حوراسانعا تارتسام با,
پارسى-يران اسسام با?
ماحاببات جايلى جازدىم مەن,
جازعانداي يران شايىرى
تاڭدا ولار ٶلتٸرگەن
اقىنداردى مۇنارادان قۇلاتىپ.
مەدەنيەتتانۋشى ەۋەسحان قودار: «ەگەر ماعجان تەك شىعىستى عانا دەرٸپتەسە, ولجاس شىعىس پەن باتىس ارقىلى تۇلعالىق, ازاماتتىق سانا قالىپتاستىرۋعا تىرىسقان. سوندىقتان ول ەكٸ رۋحاني دٷنيەنٸ بٶلمەي, ٶز جٷرەگٸندە ۇشتاستىرۋعا تالپىنىپ, «شىعىس ەرقاشان دا شىعىس, باتىس ەرقاشان دا باتىس» دەگەن اعىلشىن اقىنى رەديارد كيپلينگپەن پٸكٸر تالاستىرادى. اقىن جولىن باستاماي تۇرىپ «الاسارتپاي تاۋلاردى اسقاقتاتسام دالامدى» دەسە, ول بۇدان كەيٸن دە ەشقاشان دٷمبٸلەز دٶرەكٸ ۇلتشىل بولعان ەمەس. كەرٸسٸنشە, ٶز حالقىن ادامزات ٶركەنيەتٸنە ارالاستىرسام دەگەن ٸزگٸ نيەتپەن جٷردٸ. ونىڭ ەڭ قوماقتى شىعارماسى – «قىش كٸتابىنىڭ» ٶزٸ دە وسىعان ايعاق. بۇل كٸتاپتا بٸرنەشە قاتپار بار. سونىڭ بٸرٸنشٸسٸ – كەڭەس عىلىمىن كەلەكە ەتۋ, زامانداستارىنىڭ ناداندىعىن, تاريحي ساناعا كەمٸستٸگٸن كەلەمەجدەۋ. ەكٸنشٸسٸ, يران مەدەنيەتٸ ارقىلى شىعىستى دەرٸپتەۋ, ٷشٸنشٸسٸ, كٶشپەندٸلەردٸڭ ەرلٸك مەدەنيەتٸنٸڭ سىرىنا ٷڭٸلۋ» – دەيدٸ. «قىش كٸتاپتا» و. سٷلەيمەنوۆ ەدەبي كامەرالىقتان باس تارتتى. بۇرىنعى اقيقاتتى بٸلدٸرگەن ەدەبي فورمالار مەن تٸل – مۋزەي ەكسپوناتتارىنداي رۋحىنان ايرىلعانداي ەدٸ.سوندىقتان و. سٷلەيمەنوۆكە جاڭا فورمالار مەن تٸلگە جٷگٸنۋگە تۋرا كەلدٸ. ەڭ باستىسى ٶزٸن تولعاندىرعان مەسەلەلەردٸ جەتكٸزۋدٸڭ قۇرالدارى ماڭىزدى بولدى دا, اقىن تٸلدٸ جاڭارتتى.
و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ شىعارماشىلىعىنىڭ قاي باعىتىن الساڭىز دا, جالپى ادامزاتتىڭ بٸر تاريحي تاعدىرى تۋرالى يدەيالار بيٸك مۇنارادان مەن-مۇندالاپ تۇرادى. كٶنە زامانداردان بٷگٸنگٸ كٷنگە جاقىنداعان سايىن بۇل ويلار كٷردەلەنٸپ كەڭەيە تٷسەدٸ. تۋعان دالادان باستاۋ الىپ, سوناۋ پاريج, لۋۆر, مونمارتر, مەسكەۋ, نوۆگورود, ۆلاديمير, ساراتوۆ, قازاقستاننىڭ جەتٸسۋى, ارقا, وڭتٷستٸك, ەدٸل-جايىعىن بىلاي قويعاندا, بارلىق قۇرلىقتاردىڭ گەوگرافييالىق تاريحي اتاۋلارىمەن بٸرگە حالىقتارى, ولاردىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ مەن قاراپايىم ادامدارىنىڭ تىنىس تٸرشٸلٸگٸ, تٷسٸنٸكتەرٸ مەن كٶڭٸل كٷيلەرٸنٸڭ ەۆوليۋتسيياسى ناقتى رەاليستٸك ماعىنادا جىرلانادى, پلانەتارلىق وتان سەزٸمٸن كٷشەيتە تٷسەدٸ. اقىن ٶزٸنٸڭ جەر شارى حالىقتارى تاريحىنىڭ ەموتسيونالدىق ەلەمٸنە كٸرۋ قابٸلەتٸن سىنايتىنداي ەسەر قالدىرادى. بۇل جاعىنان العاندا و. سٷلەيمەنوۆ كەلەسٸ بٸر باتىستىڭ اقىنى امەريكاندىق ۇلى ۋولت ۋيتمەنمەن جارىسقا تٷسكەندەي. حٸح عاسىردىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمى ادامزاتقا جاڭا ەلەم – عارىشتى اشىپ بەرٸپ, ۋ. ۋيتمەن ونىڭ مەنٸن بٸرٸنشٸ بولىپ تٷسٸنٸپ, پلانەتارلىق سانانى, پلانەتارلىق وتاندى جىرلادى. و. سٷلەيمەنوۆ وبەكتيۆتٸ تٷردە ونىڭ جالعاستىرۋشىسى بولدى. و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ ارتىقشىلىعى تەك پوەتيكالىق قۇرالدارمەن شەكتەلمەي, عىلىمي قۇرالداردى دا ٸسكە قوسىپ, بۇل پروتسەسكە ەلەۋلٸ ەكپٸن بەردٸ. يسپان ويشىلى ورتەگا ي گاسەتتٸڭ ايتۋىنشا, ادام ٶز بويىنداعى مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ جوباسى – و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ جوباسى دا نەتيجەلٸ شىقتى.
و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ ەلەم حالىقتارى تاريحىنىڭ ەموتسيونالدىق ەلەمٸنە كٸرۋٸنٸڭ ٷلكەن قۇرامداس بٶلٸمٸن, مٷمكٸن نەگٸزگٸ بٶلٸمٸن – ەجەلگٸ ورىس تاريحى قۇرايدى. «ەسكيزدەر» –تسيكلىنداعى ٶلەڭدەرٸ اۆتوردىڭ ەجەلگٸ رۋستٸڭ رۋحاني ٶمٸرٸن كەز كەلگەن ورىس مامانىنان كەم بٸلمەيتٸندٸگٸنٸڭ كۋەسٸ. ەجەلگٸ سلاۆيانداردىڭ كەڭدٸك, جومارتتىق, ٸزگٸلٸك قاسيەتتەرٸ ەركٸن, ەكٸنشٸ جاعىنان يدەيالىق تارتىس ٷستٸندە نانىمدى بەرٸلەدٸ. قايماعى بۇزىلماعان ەرتٷرلٸ ەلەمدٸك دٸني قاتپارلاردان ادا ورىس جاندٷنيەسٸنە ەلەمدٸك دٸننٸڭ — يۋدايزم, حريستياندىق, يسلام – ٶكٸلدەرٸ ٶز دٸندەرٸن سەپپەكشٸ بولادى. و. سٷلەيمەنوۆ بۇل پروتسەسستٸ ٶتە تارتىستى, ەرٸ مىسقىلمەن بەرەدٸ. ەجەلگٸ ورىس مٸنەزٸن دٶپ باسۋىنا كٶنە سلاۆيان جىلنامالارىن, «يگور پولكٸ تۋرالى جىردى» زەرتتەۋ تەجٸريبەلەرٸ سەزٸلٸپ وتىرادى. «ۆولحوۆ, سيقىرشىلار» ٶلەڭٸندە ۆارياگ كٶسەمدەرٸن نوۆگورود ۆەچەسٸ مەن قوڭىراۋىن, قاۋعا ساقال ۆوەۆودالاردىڭ كەلبەتٸن, عاشىقتارىنىڭ سىرلاسۋى كٶز الدىڭىزدا ەلەستەيدٸ. «ۆرۋبەلدٸڭ – رۋسٸ» ٶلەڭٸندە تاقىرىپتى يگەرۋ كەڭەيە تٷسەدٸ. «اسقان ارۋ گلەبوۆانىڭ زارى» ياروسلاۆنانىڭ جوقتاۋىنداي ەستٸلەدٸ. اقىرعى سوڭىندا رەسەيگە ارنالعان جالىندى پۋبليتسيستيكالىق ارناۋلارىنا كەزٸگەمٸز.
«بٸزدٸڭ جەرلەرٸمٸز قاشاندا قاتار جٷردٸ. بۇل سەنٸ دە مەنٸ دە, قامكٶڭٸل ەتتٸ. سەن مەنٸ حازار, كاساح, مونعول, قايساق, اقىرىندا — قازاق دەدٸڭ. سەنٸڭ ەركٸن ادامدارىڭ مەنٸڭ ەسٸمٸمدٸ الدى. سەنٸڭ جارامدى اتتارىڭدى, مەن الاتٶبەل شۇبارىم دەدٸم. سەنٸڭ قالالارىڭا مەن سارى-ات, سامارا دەپ ات قويدىم. سەنٸڭ ارباتىڭدى – اربا جولىم دەدٸم. سەنٸڭ ەرلەرٸڭە جاۋگەرشٸلٸك «ۇر-اح!» ۇرانىن بەرگەن دە مەن ەدٸم. وسى دابىرمەن سەن ٶزٸڭنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸڭدٸ جەڭٸپ الىپ, باسقالاردىڭ بوستاندىعىنا قول سالدىڭ, روسسييا! نٶسەر تامشىسىن اڭساعان مەنٸڭ دالالارىما, سەن ەدٸلدٸڭ لايساڭ قارعىنى بولىپ كەلدٸڭ. تاستار باتىپ, شاڭدار سۋ بەتٸنە قالقىپ شىقتى. بٸراق ەدٸل كەيٸن سەرپٸلٸپ, قۇرعاق قۇمداۋىتتاردا, كەنەتتەن شٶپتەر پايدا بولدى. ححعاسىردىڭ بوستاندىعى تۋۋى ٷشٸن سەن مەنەن فەودالدىق زاماننىڭ بوستاندىعىن تارتىپ الدىڭ. سەنٸڭ پۋشكالارىڭنىڭ ارتىنان – پۋشكين كەلدٸ. بۇل قاتٸگەز جەڭٸس ەدٸ. سەنٸكٸ جەنە مەنٸكٸ. …سەنٸ ازييا دەسەدٸ. مەن ماقتان تۇتام, ازييا! انام مەنٸڭ ازييا!.. روسسييا! مەنٸڭ, سوعىستا اتىلىپ كەتكەن ەكەلەرٸم ايتا الماعان, ايتۋعا ٷلگٸرمەگەن جەنە ايتقىسى كەلگەن سٶزدەرٸن ادامدارعا ايتقىم كەلەدٸ».
و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ عىلىمي-زەرتتەۋشٸلٸك جالپى ادامزاتتىق سيپاتتاعى ٶلەڭدەرٸ مەن ماقالالارى نەگٸزٸنەن 60-70-جىلدارى جازىلدى. جالپى ادامزاتتىق, ازاماتتىق ٸس-ەرەكەتتەرٸ دە وسى جىلداردان باستاۋ الادى. 1965 جىلى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا, اقىن سوعىستىڭ قانشالىقتى قاسٸرەتتٸ جەنە اسقاق سٶزدەردٸ تۋدىرعانىن ايتا كەلە: «قاھارماندىق – تاريحتى ەلٸ جالىقتىرعان جوق. ۆەتنام – بۇل بٷگٸنگٸ كٷندەردٸڭ يسپانيياسى: مەن وندا نايزا مەن قالام بولعىم كەلەدٸ» – دەپ مەلٸمدەدٸ. اقىن ەلەمنٸڭ ەڭ قىزىقتى تۇلعاسى رەتٸندە ۆەنگرييادا تۋىلىپ رەسەيدە ەدٸلەت جولىندا كٷرەسكەن جەنە يسپانييادا وسى جولدا قازا تاپقان ماتە زالكانى ايتادى. قازاق سسر-ٸ مەملەكەتتٸك سىيلىعىن جەڭٸپ الىسىمەن اقىن ونى امەريكان سولداتتارىنىڭ قۇربانى بولعان ۆەتنامنىڭ سوگمي دەرەۆنياسىنىڭ تۇرعىندارىنا كٶمەككە جٸبەرەدٸ. قازاقستان جازۋشىلارى وداعىنىڭ ازييا-افريكا ەلدەرٸ اقىن-جازۋشىلارىنىڭ حالىقارالىق ينتەللەكتۋالدىق قوزعالىسىنىڭ بٶلٸمٸن باسقارادى.
و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ پوەزيياسى عانا ەمەس عىلىمي ٸزدەنٸستەرٸنٸڭ باعىتى دا جالپى ادامزاتتىق بٸرلٸك ساناسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. اقىننىڭ شىعارماشىلىعى تەك تٷركٸ-سلاۆيان ەلەمٸنٸڭ حالىقتارىن عانا ەمەس, بارلىق قۇرىلىق ەلدەرٸ حالىقتارىن تولعاندىرادى. سەبەبٸ ونىڭ شىعارماشىلىعى قازٸرگٸ زاماننىڭ دەستٷرلٸ دٷنيەتانىمنىڭ كلاسسيكالىق فورمالارىنان دا ەرەكشەلەنەدٸ. كلاسسيكالىق فيلوسوفييا دٷنيەتانىمنىڭ نەگٸزٸنەن دٷنيەنٸ ويمەن تانۋدىڭ ۇعىمدارىنا, عىلىمنىڭ زاڭدارىنا باعىندىرىلعان. سٷلەيمەنوۆتٸڭ ەرەكشەلٸگٸ سوندا ونىڭ ويلارى پوەتيكالىق وبرازدارمەن كٶمكەرٸلٸپ, اكادەمييالىق ٸزدەنٸستەرگە قاراعاندا نەعۇرلىم جاندى جەنە بەدەرلٸ قابىلدانادى. بۇل ورايدا لۋي اراگوننىڭ: «مەنٸڭ جەكە باسىم, لوگيكالىق اقىلي قۇرعاق تۇجىرىمدار تٸزبەگٸنە قاراعاندا, يدەيالاردىڭ پوەتيكالىق اسسوتسياتسييالارىنا كٶبٸرەك سەنەمٸن» — دەگەن سٶزدەرٸ ەسكە تٷسەدٸ. سوندىقتان اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸ, پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى مەن ەسسەلەرٸ ونىڭ ادامزاتتىق ويلارىنىڭ «ارحيتەكتونيكاسىنا» ەنۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا دا ايرىقشا ۇتىمدى شىعادى. عىلىمي ٸزدەنٸستەرٸ دە جالپى ادامزاتتىق باستى كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەرمەن ٷندەسٸپ جاتادى. «بٷگٸندە بٸز تەك — بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحتىڭ كاتەگورييالارىمەن رۋحاني ٶمٸر سٷرە المايمىز. مەدەني ينتەگراتسييا پلانەتارلىق سانانى تەربيەلەدٸ. بٸز عالامنىڭ تٸرشٸلٸك سىيلانعان بٸردەن بٸر عارىشتىق دەنەسٸ – جەر ەكەنٸن بٸلدٸك. بۇدان بٸر عاسىر بۇرىن عانا, ول شەكسٸز بولىپ كٶرٸنگەن ەدٸ. ول بٸزدٸڭ ورتاق وتانىمىز. بٸز ازبىز, بٸز عالامدا جالعىز تۇياقپىز. سوندىقتان جەر پلانەتاسىندا نە نەرسە ٶتٸپ كەتسە دە – بٸزدٸڭ ورتاق تاريحىمىز. ەجەلگٸ گرەك مەدەنيەتٸ – تٶلقۇجاتىندا «گرەك» بولىپ جازىلعاندٸكٸ عانا ەمەس, بٸزدٸڭ بەرٸمٸزدٸكٸ. سونداي اق شۋمەر, ەجەلگٸ قىتاي, پەرعاۋىندىق ەگيپەت مەدەنيەتٸ دە سولاي. بۇل مەنٸڭ سەنٸمٸم», – دەيدٸ اقىن.
1962 جىلدان باستالعان اقىننىڭ تۇڭعىش عىلىمي ماقالالارى «يگور پولكٸ تۋرالى جىردىڭ» مەتٸنٸ مەن مازمۇنىن عالىمداردىڭ بٶلەك-بٶلەك زەرتتەۋٸنە قارسى باعىتتالسا جەنە ونىڭ نەتيجەسٸن «از ي يا» كٸتابى قورىتىندىلاسا, ناق وسى ەڭبەگٸنٸڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە اقىن ەلەمدٸك تاريح, تٸلتانۋ عىلىمىنداعى عىلىمي بىتىراڭقىلىققا قارسى شىعادى. ەلەمدٸك گۋمانيتارلىق عىلىمداعى وقشاۋلىق ورتا عاسىرلارداعى فەودالدىق بىتىراڭقىلىق اتموسفەرالارىن ەسكە تٷسٸرەتٸن. و. سٷلەيمەنوۆ كەڭەستٸك قانا ەمەس, ەلەمدٸك تٸلتانۋ, تاريح جەنە ساياسي عىلىمدارداعى اكادەمييالىق بىتىراڭقىلىقتىڭ وبەكتيۆتٸ جەنە سۋبەكتيۆتٸ سەبەپتەرٸن اشىپ كٶرسەتەدٸ. پارادوكسالدىعى سوندا حح عاسىرداعى ەلەمدٸك قوعامدىق عىلىمداردىڭ, مەكتەپتەردٸڭ گۋمانيستٸك دەڭگەيٸ سوكرات, كونفۋتسيي, پۋشكين, تولستوي, اباي ت.ب. جەكە تۇلعالىق مەدەنيەتٸنەن كەمشٸن تٷسٸپ جاتتى. «داناگٶيلەر كەلەسٸ ۇرپاققا ٶزدەرٸنٸڭ قايتٸپ ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلگەنٸن ٶسيەتپەن قالدىرادى,- دەيدٸ اقىن. – بٸز ەزٸرگە بۇرىنعى ٶتكەن داناگٶيلەردەن از بٸلەمٸز.بٸراق بٸز ناقتى ٶمٸردە قالاي بولاتىنىن جەنە يدەالدى جاعدايدا قانداي بولۋ كەرەك ەكەنٸن تيياناقتىلىقپەن اجىراتا بٸلەمٸز. دانىشپاندار اياقتارىنىڭ استىنا قاراماي قۇردىمعا قۇلادى. مامانسىماقتار يدەاليستەر بولعان جوق ولاردىڭ كٶزقاراستارى سوقپاق جول ٷستٸندەگٸ تاستاردان جوعارى كٶتەرٸلە المادى. بٷگٸنگٸ ەدەبيەتشٸلەر بيٸك مۇراتقا پەندەشٸلٸكپەن قارايدى».
عالىمدار بىتىراڭقىلىعىنىڭ عىلىمي, يدەولوگييالىق, دٸني, گەوگرافييالىق, ساياسي سەبەپتەرٸمەن شەكتەلمەي, اقىن — تاريح قويناۋىنداعى جالپى ادامزاتتىق عاسىرلار بويعى اداسۋلاردىڭ قاينار كٶزٸن دەرەكتەرگە دەگەن الا قۇلا, بىتىراڭقى كٶزقاراستاردان ٸزدەيدٸ. ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ بەيبٸت ٶمٸرٸ, كٷندەلٸكتٸ تاريحى – ادامزات تاريحىنىڭ قۇرامداس بٶلٸمٸ. بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي, ولاردىڭ بارلىعى جازبا دەرەكتەردە بەينەلەنبەي, و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ تٷسٸنٸگٸندە ٶزٸندٸك ادامزاتتىق «اق تاڭداقتاردى» قۇراپ وتىر. وسىلايشا ادامزاتتىڭ وي تاريحىنداعى ەڭ تٷيٸتكٸلدٸ, ەڭ جانى سٸرٸ سوقىر سەنٸمدەردٸڭ بٸرٸ اكادەمييالىق سوقىر سەنٸمدەرگە قارسى شىعىپ گۋمانيتارلىق «بەرلين قابىرعاسىن» قۇلاتقىسى كەلەدٸ. سٶيتٸپ ادامداردىڭ بٸرٸگۋٸنە جول اشۋعا ۇمتىلادى. «تاريحنامانىڭ عىلىمي ەمەستٸگٸنٸڭ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸ جازبا دەرەكتەرگە دەگەن سوقىر سەنٸمدە جاتىر, – دەيدٸ و. سٷلەيمەنوۆ, – ولاردىڭ ەرقايسىسى جەكەلەي جەنە جيناقتاي العاندا كٷندەلٸكتٸ ايتىلىپ جٷرگەن جەنە تاپتاۋرىن بولعان «تاريح دۇرىس» دەگەن مەتەلدٸ تەرٸسكە شىعاردى. ەجەلگٸ جىلنامالاردىڭ كەز كەلگەن مەلٸمەتٸنە قۇدايداي سەنٸپ, بٸز ٶتكەن تۋرالى جالعان تٷسٸنٸك الدىق. تاريحي وقيعالار كٶبٸنە بٸرجاقتى سيپاتتالعان جەنە ونىڭ ەدٸل, شىن ەكەنٸ ەلٸ دەلەلدەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ ساناسىندا ٶزدەرٸنٸڭ ٸشكٸ بٶگەسٸندەرٸ بولدى; ەربٸر جەرگٸلٸكتٸ جەرگە, ەربٸر دەۋٸرگە ٶز بٶگەسٸندەرٸ تەن ەدٸ. بارلىق ەجەلگٸ جازۋشىلار ەلەمٸن بٸرٸكتٸرگەن نە نەرسە – تارتىستى دراماعا دەگەن كەسەلدٸ قۇمارلىق بولدى. سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك. بۇل حIح عاسىردىڭ جازۋشىسى كٶرگەن وپپوزيتسييالىق فورمۋلا». بٸراق ەجەلگٸ شىعارمالاردىڭ فورمۋلاسى قاراپايىم, ول – سوعىس. سوعىستىڭ ەربٸر قاس قاعىم سەتٸن بەينەلەگەن. ال بەيبٸت عاسىرلارعا جىلنامالاردا ورىن بەرٸلمەگەن». سوندىقتان ٶزٸنٸڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىندا و.سٷلەيمەنوۆ ەلەم حالىقتارىنىڭ تٸلدەرٸنە, سٶزدٸكتەرٸنٸڭ ماتەريالدارىنا تٸكەلەي شىعىپ, سەنۋگە بولاتىن بٸردەن بٸر وبەكتيۆتٸ دەرەك رەتٸندە سٷيەنەدٸ.
و.سٷلەيمەنوۆتٸڭ عاسىرلار توعىسىندا دٷنيەگە كەلگەن ٸرگەتاستى ەڭبەكتەرٸ «جازۋ تٸلٸ», «قيىلىسقان پاراللەلدەر» دە «از ي يا»-نىڭ جالعاسى ٸسپەتتەس وسى ادامزاتتىق رۋحتا جالعاسىن تابادى. تولاسسىز فانتازييا, ادام وي-ارمانىنىڭ شەكسٸز سامعاۋى. سانقيلى جورامالدار دا بۇل ەڭبەكتەرگە تەن. بٸراق ولاردىڭ بارلىعى تاريح, تٸلتانۋ, فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ, ەلەۋمەتتانۋ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ ەڭ سوڭعى جەتٸستٸكتەرٸنە سٷيەنگەن. و. سٷلەيمەنوۆ عىلىمي ٸزدەنٸستەرٸ مەن يدەيالارىنىڭ تانىمالدىلىعى وسىمەن تٷسٸندٸرٸلسە كەرەك. قۇپييا جازۋلاردى, تٸلدەر مەن اڭىزداردى جاڭاشا تارقاتىپ تٷسٸندٸرۋ ونىڭ ويىنشا ادامزات تاريحىن جاڭاشا تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اتاپ ايتقاندا, قازٸرگٸ تاڭدا بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸندە جەكەلەنگەن حالىقتاردىڭ تاريحى جاساندى تٷردە بٶلٸنٸپ, وقشاۋ وقىلاتىندىعىنا قاراماستان, بٸزدٸڭ بٷكٸل ادامزات تاريحىمىزدىڭ نەگٸزٸ بٸر, ٶزارا بايلانىستى. و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ عىلىمى مەن پوەزيياسى ەجەلگٸ جەنە جاڭا زامانداردا ٷزٸلگەن بايلانىستاردى قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە باعىتتالعان. ەربٸر ۇلتتىق مەدەنيەت پەن جالپى ادامزاتتىق مەدەني مۇراتتار تۋىسقاندىعى باسىم باعىت الادى.
ەلەم ازاماتى رەتٸندە و. سٷلەيمەنوۆتٸ ٶتكەن عاسىرلاردىڭ كەسەلدەرٸ عانا ەمەس, قازٸرگٸ زاماناۋي ادامزاتتىق جەنە ۇلتتىق دەرتتەر دە قاتتى تولعاندىرادى. ول ٷشٸن پلانەتانى مەكەندەگەن حالىقتار مەن ولاردىڭ ٷكٸمەتتەرٸ ورتاق مٷددەنٸ شەشۋ مەسەلەسٸنە كٷش بٸرٸكتٸرۋ كەرەك. تابيعي جاھانداسۋ جاعدايىندا كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ ينتەللەكتۋالدارىن جالپى ادامزاتتىق مەدەنيەتپەن ۇلتتىق مەدەنيەتتەردٸڭ اراقاتىناسى مەسەلەلەرٸ قىزىقتىرادى. ۋايىم مەن ٷرەي دە جوق ەمەس. و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ ويىنشا, امان قالۋ فيلوسوفيياسى عاسىرلار تەجٸريبەسٸنەن ٶتكەن مەدەني-رۋحاني دەستٷرلەرگە دەگەن بايسالدى قاتىناستاردى تالاپ ەتەدٸ, ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ نەعۇرلىم ٸرگەتاسى نەگٸزدەرٸن دامىتۋ كەرەك. ەربٸر ۇلت ٶز مەدەنيەتٸنٸڭ دەستٷرٸن ساقتاپ قانا قويماي, وعان جاڭا مازمۇن بەرۋٸ كەرەك. ال و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ سوڭعى كٸتاپتارى جالپىادامزاتتىق جەنە ۇلتتىق مەدەنيەتتەردە قالىپتاسقان قازٸرگٸ رۋحاني جەنە ينتەللەكتۋالدىق ۆاكۋمدى — بوس كەڭٸستٸكتٸ تولىقتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ٶز مەدەنيەتٸنە جاڭا مازمۇن بەرە الماي جاتقان ۇلتتاردىڭ تاعدىرى كٷردەلٸ. وسى تۇرعىدان العاندا و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ سوڭعى ەڭبەكتەرٸ قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ عانا ەمەس, ەلەمدٸك مەدەنيەتتەردٸڭ قازٸرگٸ جاھاندانۋ جاعدايىنداعى «بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋٸنە» كٶمەكتەسەدٸ. شىنىندا دا ف. دوستوەۆسكيي ايتپاقشى «ونىڭ ەڭ وزىق ٶكٸلدەرٸنٸڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرٸ وراسان زور رول اتقارادى».
ەدەتتە, و. سٷلەيمەنوۆتٸ وتاندىق وپپونەنتتەرٸ اقىندى ۇلتتىق مەدەنيەت پەن تٸل تاعدىرلارىنا قاراعاندا, ەلەمدٸك پروبلەمالاردىڭ جەتەگٸندە كەتتٸ دەپ كٸنەلەيدٸ. بٸراق شىن مەنٸسٸندە ونى كٶپ جاعدايدا — ەلەمدٸك مەدەنيەتتە ۇلتتىق مەدەنيەت كٶپتٷرلٸلٸگٸنٸڭ جويىلىپ كەتپەۋٸ تولعاندىرادى. ال ونىڭ بٸردەن بٸر كەپٸلٸن, اقىن «پوەزدار كەشٸككەندە» ٶلەڭٸندە بىلايشا بٸلدٸرەدٸ:
باسىپ قالسام كلاۆيشتٸ – «اتويلاپ!»
ەپوستاردان قۇيىنداتىپ جٸگٸتتەر,
ٷش جٷز جىلعا كەشٸكسە دە
ليستتەن بۇرىن قۇتقارۋعا اسىعادى.
اقىننىڭ تۋعان تٸلگە قاتىستى مىنا بٸر جان تەبٸرەنتەرلٸك سٶزدەرٸ دە ونىڭ كەپٸلٸ: «بابالارىمنىڭ تٸلٸ – مىڭجىلدىقتىڭ تٸلٸ. ۋاقىت بويىندا سەن ساز بالشىقتاي يلەنٸپ, وتقا قاقتالدىڭ. قىلىشتىڭ سوققىسى مەن قامشىنىڭ ىسقىرىعى, ەرلەرٸمٸزدٸڭ ٶرلٸگٸ مەن ەيەلدەردٸڭ ىستىق تابى دا سەندە. شۋمەر, عۇن تٸلدەرٸنٸڭ ۇمىت بولعان ٷندەرٸ مونعول سٶزدەرٸنٸڭ قىرىلى دا سەنەن ەستٸلەدٸ. سەن قايدا تۋدىڭ? ٶرتكە ورانعان جەتٸسۋدا ما? سەن بٸزگە تامىرلارىمىز ارقىلى بەرٸلدٸڭ. سٶيتٸپ, سەن جٷرەگٸمٸزدٸڭ دٷرسٸلٸ, ويىمىزدىڭ قوڭىراۋى بولىپ تۇلا بويىمىزدى كەرنەتتٸڭ. تاعدىر مەنٸ قالاي شىر اينالدىرسا دا — انت ەتەمٸن! مەن ساعان قايتىپ ورالام. ٶمٸرٸمنٸڭ باسىندا, ەلدە سوڭىندا. الىستان, قۇتتى ساياحاتتان, قىمبات جاساۋمەن, ٷلدە مەن بٷلدەگە ورانىپ, ۇمىت قالعان ەكەسٸنە ورالعان پەرزەنتٸندەي ورالامىن».
اۆيابيلەتٸمەن ەلەمدٸ كەزٸپ جٷرە بەرگەنشە, «زەۋلٸم ەكٸ قاباتتى ٷي سالۋعا كەڭەس بەرگەندەرگە» قۇلاق سالماي, افريكا, فرانتسييا, ازييانى شارلاعان قازٸرگٸ كٶشپەندٸ و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ رۋحاني ەلەمٸ ٶتە كٷردەلٸ, بٸرۋاقىتتا ٶتە تٷسٸنٸكتٸ دە قاراپايىم. و. سٷلەيمەنوۆ ٷشٸن كٶشپەندٸلەرلٸڭ ەستەتيكالىق مۇراتتارى جاھانداسۋ زامانىندا ٸز-تٷسسٸز جوعالىپ كەتپەيدٸ. بٷتٸندەي بٸر دەۋٸردٸ قۇراپ, «جالپى ادامزاتتىق رۋحتىڭ» قۇرامداس بٶلٸمٸ بولدى. قازاق حالقىنىڭ رۋحاني تەجٸريبەسٸ بٷگٸنگٸ جاھانداسۋ زامانىندا ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ كەدەسٸنە جارايدى دەيتٸن تٷسٸنٸك – و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى. مەدەنيەتتانۋشى مۇرات ەۋەزوۆ جازعانداي: «سٸرە, و. سٷلەيمەنوۆتٸڭ اقىندىق دارىنىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ٶز حالقىنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ تەرەڭ دە, ارنالى اعىستارىنا «تارتىلا» بٸلۋٸندە. ونىڭ ورىستٸلدٸ پوەزيياسىندا دٷنيەنٸ تۇششىنۋدىڭ ۇلتتىق ستەرەوتيپتەرٸ تارتىسسىز جەنە اقىلي ستيلليزاتسيياسىنىڭ ەبەدەيسٸز نوبايلارىنسىز ەركٸن كٶرٸنەدٸ. پۇتقا تابىنعان كٶنە زاماننىڭ, بٶلٸنبەيتٸن, بٸرتۇتاس ەلەم تۋرالى تاريح سىننان ٶتكٸزٸپ اسقاقتاتقان باياعى اتا-بابالارىمىزدىڭ تٷسٸنٸكتەرٸ — و.سٷلەيمەنوۆتٸڭ پوەزيياسىندا ٷزٸلٸپ قالعان بايلانىستاردىڭ ستيحيياسىنا قارسى قويىلادى. ٶزٸ قايتا جاساعان ەلەم كٶرٸنٸسٸنەن ۇلتتىق مەدەنيەت مۇراتتارى مەن جالپىادامزاتتىق مەدەنيەت مۇراتتارىنىڭ تۋىستىعىن كٶرە بٸلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرٸپ, رۋحاني كەمەلدٸك دەرەجەسٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن ونىڭ پوەزيياسىنىڭ سيپاتتى بەلگٸلەرٸ – ازاماتتىق, پاتريوتتىق پافوس, ٷلكەن وقيعالار ەلەمٸنە دەگەن بەلسەندٸ قاتىناس, ۇساق-تٷيەكتەر مەن فاكتٸلەردٸ فيلوسوفييالىق تۇرعىدا ۇعىنۋ بولىپ تابىلادى».
تٷيٸندەي كەلگەندە, و. سٷلەيمەنوۆ ەلەمدٸك كٶركەمويدىڭ دامۋىنا قوماقتى ٷلەس قوستى. ونىڭ پوەزيياسىندا ەلەم حالىقتارى پوەزيياسىنىڭ بارلىق دەستٷرلەرٸ مەن مەكتەپتەرٸنٸڭ جەتٸستٸكتەرٸ دامىتىلىپ, عىلىمي اقىندىق سيپاتقا يە بولدى جەنە عتر دەۋٸرٸنٸڭ زاماناۋي كٶركەمدٸك تالاپتارىنا جاۋاپ بەرٸپ, زور اقىندىق ٷن رەتٸندە مويىندالدى.
داستان سەتباي, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
«جۇلدىز» جۋرنالى
№5, 2016 جىل
