«Nurly Jol» – qulpyna kilti tabylǵan baǵdarlama

Aldymen baspana…

Biyl Batys Qazaqstan oblysyna jumys saparymen barǵan kezin­de Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaq-T» JShS turǵyn úi qury­­­lysy kombinatymen, olardyń ju­mys­kerlerimen tanysyp, mekemeniń óńirdegi úi turǵyzý máselesindegi eleýli ornyn atap ótken edi. Sonda  «Aldymen baspanaly bolý kerek, sodan keiin otbasyn qurý kerek. Eger óz úiiń bolmasa otbasyn qai jerge qurasyń?! Bizde durys iste­meidi. Aldymen baspana máselesin sheship alý kerek, sosyn úilený kerek», – degen aǵalyq aqylyn da aitqan bolatyn.

Otbasyn quryp, otaý kóterý úrdisin qazaqtar úilený deidi, iaǵni úili bolý degen maǵynada. «Úiiń jaman bolsa, kúiiń jaman» dep túsinetin qazaq otbasy bolýdyń alǵysharty retinde úili bolýdy birinshi kezekke qoiǵan. Sol sebepti de, úilengen balasy­na otaý úi tigip beretin. Múmkin, ol burynǵy kez, kiiz úi búgingi turaq­ty baspanaǵa qaraǵanda áldeqaida ar­zan dep ýáj aitatyndar tabylatyn shyǵar. Biraq biz sol zamanda qalyp qoiǵan joqpyz ǵoi – ósip-órkendep, jańa tehnologiialar men jetik tehnikalardy meńgerip jatyrmyz, endeshe, nege úi máselesinde keri ketýimiz kerek?!

Men elý jyldan asa qurylys, onyń ishinde úi salý máselesine kóp aralasqan qazaq mamandarynyń birimin. Úi qurylysy isin zert­tep-zerdelep, talai jylǵy jumys barysynda onyń anyq-qanyǵyna jetkendeimin. Sol sebepti, osy máse­lege qatysty ózimniń azamattyq kóz­qarasymdy kásibi maman retinde bildirgim keledi.

Eldi aýmaqtyq-keńistikte damy­týdyń 2020 jylǵa deiingi boljamdy shemasynda keltirilgen derekter­ge súiensek, BUU-nyń áleýmettik stan­dart­taryna sáikes bir turǵyn basyna shaq­qanda keminde 30 sharshy metr tur­ǵyn úiden kelýi tiis. Al bizdiń elimizde bul kórsetkish sońǵy jyldary 16,7 sharshy metrden 21,1 sharshy metrge deiin ósken degen málimet­ter kezdesedi. Bul damyǵan eldermen salys­­tyr­ǵanda 2-3 ese tómen. AQSh-ta bul kór­­setkish adam basyna shaqqanda 75 sharshy metrge jýyq, Ulybritaniia­da 62 sharshy metr, Germaniiada 45 sharshy metr shamasyn kórsetedi. Bizge osyn­dai kórsetkishterge jetý úshin áli biraz jyl kerek nemese naqty sheshimder qabyldap, bul merzimdi qysqartý kerek.

Sýbýrbanizatsiia jáne turǵyn úi salý izdenisteri

Sýbýrbanizatsiia – (latyn tilinen aýdarǵanda suburbs – qala mańy) qala mańynda qonystaný túri, ol álemniń birqatar elderinde negizgi baǵyttardyń biri bolyp qalyptasty jáne salystyrmaly túrde áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan turǵyndar qol jetkize alatyndai deńgeidi qamtamasyz etti. Ol jóninde Ekinshi dúniejúzilik soǵystan sharshap shyq­qan Amerikanyń, Batys Eýropa elderiniń úi máselesin sheshý tájiribesi úlgi bolarlyq. Ol elder, ásirese, Amerika, qala mańynan jáne basqa aimaqtardan bir otbasylyq úi salýǵa toqtaýsyz jer bólip, ár túrli qurylys materialdaryn qoldanýǵa keńinen ruqsat berdi. Sonyń arqasyn­da olar baspanaly bolýda birden alǵa shyqty. Kóptegen Batys Eýropa elderiniń jaǵdailary da osyndai. Mysaly, Ulybritaniia astanasynyń qala syrtyndaǵy jalǵasy – Úlken Londonnyń bútindei bir qabatty úileriniń turǵyndary óz azamattary, iaǵni aǵylshyndar.

AQSh pen Ulybritaniia adamdar­dyń jekemenshik úilerde turý umty­lysyna qatty kóńil bóledi. AQSh-tyń qalalyq turǵyn úi qoryndaǵy bir otbasyly úilerdiń úlesi úshten ekini quraidy, bul kórsetkish ortalyq qalalarda ekiden bir, al qala mańynda tórtten úsh shamasynda. Bir otbasylyq úiler sany únemi ósip otyrady.

Elimizde sońǵy ýaqytta birneshe oblys ortalyqtarynda iri paneldi shyǵara alatyn úi qurylysy kombi­nattary men zaýyttary salyndy jáne salynýda. Osy baǵytymyz durys pa, burys pa – osyǵan bir taldaý jasap kóreiikshi. Bul jerde sóz úi qurylysynyń osy túri týraly mamandardyń pikirleri men alys jáne jaqyn shetelderdegi tájiribeler jóninde bolmaq.

Kórshimiz Reseide turǵyn úi qury­lysynyń keleshegi jóninde, erterekte salynyp qalǵan iri paneldi zaýyttardy ne isteý kerek, bolashaqta osyndai zaýyttar salý kerek pe, kerek emes pe degen izdenister men suraq­tar boiynsha ǵylymi pikirtalastar, konferentsiialar ótip turady, tipti, bul másele ǵylymi-zertteý jumystary men dissertatsiialardyń taqyryp­tary retinde de qarastyrylyp júr. Bir aita ketetin jaǵdai, burynǵy zaýyt­­tardy jańǵyrtý talpynysy bol­ǵany­­men, Resei HHI ǵasyrda jańa iri paneldi zaýyttar salýǵa baǵdar­lama qabyldady degendi estigen emespin.

Osyǵan orai, reseilik Aleksei Shýkinniń 2007 jyly jariialanǵan («Ekspert» jýrnaly, №46/2007, Máskeý) «Azart vmesto stroitelnogo býma» degen maqalasynda Gollandiianyń belgili sáýletshisi Bart Goldhornnyń pikirin keltiripti: «…vozvrata k krýpnopanelnomý jiliý byt ne doljno. Eto ýstarev­shaia tehnologiia – v Evrope ot nee otka­zalis eshe v semidesiatye gody… Imenno v semidesiatye v evropeiskom domostroenii proizoshla smena teh­nologicheskogo ýklada: ot krýpno­panel­nogo k melkosbornomý… Grýbo govoria, krýpnopanelnyi dom so­biralsia iz dvadtsati detalei, a melko­sbornyi – iz sta. Bolshoe chislo proizvo­ditelei stalo delat otdel­nye detali doma». Osy júz nemese odan asatyn qurylys materialdary men bólshekteri adamnyń ózi kúrdeli tehnikasyz kóterip ári montajdai alatyndai bolýy kerek.

Sońǵy jyldary gazetter jarysa jazyp jatqan keibir urandy maqa­lalarda kombinattarda, zaýytta jasal­ǵan iri panel materialdardyń qunyn turǵyn úidiń sońǵy baǵasy dep shatystyrdy. Mundai ónimder­diń birneshe baǵasy bolady: birinshi­si – zaýytta daiyndalǵan ónimniń ózin­­dik baǵasy, ekinshisi – qurylys alańyna jetkizý jáne sonda úiip jinaý baǵasy, úshinshisi – montajdaý, tórtinshisi – qurylys jabdyqtary men ishki injenerlik jelilerdi júrgizý, besinshisi – árleý, altynshysy – alań ishindegi júieler men kommýni­katsiialar, joldar, ótkelder, jetinshisi – abattandyrý jáne qoldanysqa engizý baǵalary. Al keibir buqaralyq aqparat quraldarynda tek bastapqy baǵasy ǵana kórsetilip, iri paneldi úi qurylysy kombinattary ónimderiniń arzandyǵy «tańdai qaqtyrdy» jáne bul tek úidiń qorshaý konstrýktsiialary ǵana ekenin de jetkize aitpaityn edi.

Burynǵy tiptik jobalardy baspa betterinde mamandar, qurylysshylar, jobalaýshylar, sol joba boiynsha salynatyn ǵimaratty tutynýshy­lar – bári talqyǵa salatyn, al qazir ol jobalardy mamandardyń ózderi durystap qaraýǵa úlgermei jata­dy. Bul durys emes. Ǵimarattyń kele­shektegi moraldyq jáne fizikalyq tozýy degen bar. Bizdegi ǵimarattardyń kópshiligi keminde – 50, tipti 100 jylǵa deiin jaramdy bolady dep esep­tele­di, biraq moraldyq tozý erte­rek bo­latynyn bilgen durys. Keibir joba­lardyń moraldyq tozýy 10-15 jylda-aq bastalyp ketedi.

1990 jyldardyń basynda el birik­kennen keiin nemis mamandary búkil iri paneldi turǵyn úi qoryn buzyp, eýropalyq standarttarǵa sai jańa turǵyn úiler salýǵa peiildi boldy. Alaida, mundai jobanyń jalpy quny 500 mlrd nemis markasyna (shamamen 300 mlrd AQSh dollary) jeteǵabyl, tipti, odan da asyp ketetin boldy. Bul eldiń biýdjetine úlken salmaq salatyn edi. Sol kezde turǵyn úi qoryn qaita qurý jáne jańartý týraly sheshim qabyldandy. Odan keiingi on jyl ishinde bul baǵdarlama nemis halqyna bitken muqiiattylyqpen oryndaldy.

Bizdiń jaǵdaiymyzda 1960 jyl­dar­dan bastap salynǵan barlyq iri paneldi úilerdi osyndai deńgeide jańartýǵa shamamyz jete me? Osy jyldyń mamyr aiyndaǵy kórsetkishke sáikes, paidalanýǵa berilgen turǵyn úilerdiń jalpy aýdany statistika agenttiginiń derekteri boiynsha 817 000 sharshy metr, biraq onyń barlyǵyn halyq alyp jatyr dep aita almaisyń. Istiń adamdary 2-3 páterden alyp qoiyp, keiinnen tiimdi satý úshin úi baǵasynyń qymbattaǵanyn kútip otyrady. Bizderde ótken ǵasyrdyń 1970-1980 jyldary buzylǵan jáne apatty jaǵdaidaǵy úilerdi alyp tastaǵanda jylyna shamamen 0,6 sharshy metr qosylyp otyratyn. Bul kórsetkish Eýropada osy jaǵynan óte jetilgen, ol qazirdiń ózinde jyl saiyn 1 sharshy metrden kem emes. Al biz bul kórsetkish boiynsha jyl saiyn 0,6 sharshy metr men 1 sharshy metrdiń aralyǵynan asa almai kele jatyrmyz.  

Úi salý mejeleriniń tiimdi baǵyttary

Úisiz júrgen jastarymyzdyń kópshiliginde qarjy joq, tipti, kredit alý múmkindikteri de shekteýli. Turǵyn úi-qurylys jinaq bankiniń jeńildikpen beriletin kreditteriniń ózine de kez kelgenniń qoly jete ber­meidi, óitkeni, úisiz adamnyń jaqsy jumysqa turý múmkindigi de joq. «Qyz almaǵan jigittiń qyryq qyzda dámesi bar» demekshi, qolynda jumysy, basynda úii joq jastardy ár nársege eliktirý qiyn emes. Qazirgi kúni radikaldy dini aǵym jolyna túsip ketken jastarymyz kóbeie túsýde, solardy toqtatýdyń bir joly baspanamen qamtý, ózderiniń qalaýymen úi salý múmkindigin qarastyrý. Adamnyń aldynda bolashaǵyna degen bir senim paida bolsa, ol soǵan jetý jolynda taý qoparady! Jeri bolsa, tepse temir úzetin 25-30-ǵa kelgen jigitter kóp jaǵdaida úidi bir maýsymda-aq salyp bitiredi, ol qiyn emes.

Qazir elimizdiń televiziialyq nary­ǵy qarqyndy damyp, ol áli de halyq­tyń kóp tutynatyn quraly bolyp keledi. Qanshama telearnalar bar, solardyń ishinen bireýi jeke úi salý­ǵa arnalǵan jetisine bir saǵattyq habar ashýy kerek. Onda az qabatty úilerge arnalǵan innovatsiialyq materialdarmen jáne qurylys teh­no­logiialarymen tanystyryp, kir­pish pen aǵashtan jasalatyn mate­rial­dardyń túr-túrlerinen basqa da arbolit/penobeton/gazbeton siiaqty jeńil bloktar men jeńildetilgen ajyratylatyn jáne ajyratylmaityn qalyptar jóninde, findik jáne shvedtik tehnologiialardyń mánisi týraly málimetter berip otyrsa, kópshiliktiń aqparattyq suranysyn qanaǵattandyrar edi.

Qazirgi ýaqytta iri qabyrǵalyq material­dardy jasaý úshin milliard­tap aqsha shyǵyndap, kóptegen úlken úi qurylysy kombinattaryn, zaýyt­taryn salýdyń qajeti bar ma? Ondai materialdardan salǵan úiler­diń baǵasy qymbat ári olardyń tur­mysqa qolaisyzdyǵy kópten belgili. Onyń ústine iri paneldi úi­ler­diń egiz qozydai birinen-biri ainy­mai­tyny qala­lardyń sáýlettik suryq­syz­dy­ǵyna ákeletinine eshkimniń talasy joq shyǵar.

Jaqynda Ulttyq ekonomika mi­nistri Qýandyq Bishimbaev halyqpen eseptik kezdesýi kezinde «Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde 2016-2017 jyldarǵa bólingen qosymsha qarajattar týraly, jalǵa beriletin turǵyn úilerdiń, kredittik úiler men kommertsiialyq úilerdiń qanshasy salynatyny týraly baiandady. Sonymen qatar, ol Elbasynyń Úkimetke 2016 jyldyń ekinshi jartysynda ekonomikalyq damýdy yntalandyrý maqsatynda jeke turǵyn úi qurylysyna qosymsha qarajat bólýdi tapsyrǵanyn atap ótti. «Bul maqsatqa 23,9 mlrd teńge shamasynda aqsha bóliný josparlanyp otyr. Nátijesinde 1 myń km.-ge jýyq injenerlik jeliler salynatyn bolady», dedi óz sózinde ministr.

Baspana máselesin tezdetip sheshý úshin, Elbasynyń joǵaryda aityl­ǵan jeke úi qurylysyna qosymsha qarajat bólý týraly tapsyrmasy negizinde keleshekte az qabatty turǵyn úilerdi kóptep salý jumystary mi­nistr­likter men ákimderdiń qol­daýyn qajet etedi.

Keleshekte biz kóp qabatty úi qurylysyna qaraǵanda az qabatty úiler salý qarqynyn keńinen damytýdy kózdeýimiz kerek. Monolitti nemese monolitsiz kóp qabatty iri paneldi zaýyttar salýdy jáne iri paneldi qań­qaly úi turǵyzýdy tolyǵymen biz­nes­mender óz qarajattarymen, óz múm­kindikterimen sheshýi kerek. Jer, injenerlik jeliler jáne basqa mem­leket atynan beriletin kómekter, negizi­nen, jeke úi men az qabatty tur­ǵyn úilerge basymyraq bólinýi kerek.

Qazaqstannyń turǵyn úi qury­lysyna aqsha jinaqtaý júiesi­ne 10 jyl tolýyna arnalyp, 2013 jyly Astanada ótken halyqaralyq kon­ferentsiiada halqymyzdyń qandai úige muqtaj ekenine kóńil bólinipti. Jalǵa beriletin úiler, ýaqytsha baspanalar máselelerin qarastyra kelip, Ulttyq banktiń qazirgi tóraǵasy Daniiar Aqyshev «baspana instinkti» degen uǵymǵa toqtalyp ótipti. Sonda 2005 jyldan beri júrgizilip kele jatqan zertteýler qorytyndysyn zerdelep, halqymyzdyń turǵyn úidi jalǵa alyp nemese ýaqytsha turýǵa emes, óz shańyraǵynyń, óz menshigindegi úii bolýyn qalaitynyn atap ótti. Bizdiń bankirlerimizdiń baspana máse­lesindegi ulttyq erekshelikterge nazar aýdaryp júrgeni kóńil qýantady. Bul bizdiń baǵzy zamannan kele jatqan ádetimizge sáikes.

Halyqtyń turmysynyń jaqsy­lyǵy – basynda jeke úiiniń bolýy. Bul – ejelden kele jatqan dástúrimiz, turmysty sailap alyp, otbasyn qurý ydys-aiaqtyń syldyryn azaityp, berekeli ómir súrýdiń alǵysharty bolyp tabylatynyn ata-babalarymyz baiaǵyda-aq túsingen.

Bizdiń basty bailyǵymyz – óske­leń urpaq, deni saý, oiy túzý jas­tar. Jerimizdiń qasietin jastarǵa sińirý kerek deimiz, olar ózderiniń jerge ieligin sezine almasa, ony qadirlemeisiń dep qalai kinálaimyz?! Bul máseleni sheshpei, qai turǵydan bolsyn alǵa jylji almaimyz.

Sheshim kilti – «Nurly Jolda»

Bul oraida «Nurly Jol» baǵ­darlamasy túisikpen tanylǵan sátti joba ekenin atap ótken jón. Bul – barlyq igi isterdiń basy. Dúnie júzinde kóptegen qalalar men eldi mekender sýly ózender men teńizder­diń jaǵalaýyna salynady. Qalaýy kelip tursa, muhittyń jaǵasyna da jaiǵastyrylady, óitkeni, keme joldary qarym-qatynas jáne tasymal joly retinde úlken mánge ie.

Osyǵan orai 2016-2020 jyldary avtomobil joldary úshin jańa «Nurly jol – Batys», «Nurly jol – Shyǵys», «Nurly jol – Ońtústik» baǵdarlamalaryn ázirlep, infra­qurylymdyq damý joldaryna sáikes jeke avtojol jobalaryn júzege asyrsa, Batys Eýropa – Qytai, Astana – Almaty, Astana – Óskemen, Atyraý – Astrahan, Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy kúre joldary elimizdiń keleshek múmkinshilikterin jaqsarta túseri sózsiz. Sebebi, bul baǵdarlama – soltústik pen ońtústikti, shyǵys pen batysty jalǵap jatqan kúre joldardyń boiyna qazirgi ýaqytqa sai eldi mekender salýǵa tolyq múm­kindik beretin kilti tabylǵan sheshim. Biraz jyldan beri baiqap kele jat­qanymyzdai, temirjoldyń boiyn­daǵy halyqtyń turmys-tirshiligi joldan jyraq elden góri anaǵurlym órkenietti, anaǵurlym jaqsy. Son­dyqtan, endigi múmkindikterdi sol jol boiynan izdeý kerek.

Bir qýantarlyq jait, úi másele­lerin sheshý qozǵalysy elimizde bas­talyp ta ketti. Qyzylorda, Soltústik Qazaq­stan oblystarynda alǵashqy qadamdar jasalyp jatyr. Sonyń ishinde jol boiyn jeke úi salý maqsatynda paidalanýdyń jaqsy úrdisi Qyzylorda qalasynda boi kótergeni qýanyshqa bóleidi.

Nursultan Ábishuly qala úlkei­geniniń ziian emestigi, óitkeni, qalanyń ósýimen órkenietimizdiń de damýy alǵa basatynyn aita otyryp, «Álemde ǵylym da, tehnologiia da osyndai iri qalalarda damidy. Bizdiń jerimiz baitaq. Halyq Qazaqstannyń aýyldyq jerlerinde ornalasqan. Biz barlyq jerde birdei muny damyta almaimyz, sondyqtan iri aglomeratsiiany qurý jáne jasaý – bul bizdiń eldiń mańyzdy mindeti», dep atap ótti. Qazirgi kezde ýaqyt aǵymyna sai jaqsy damyǵan elderdiń biri – Ońtústik Koreia. Onyń astanasy Seýlde jalpy halyqtyń úshten biri turady. Qalalarymyzdy az qabatty úilermen keńeitýdi saýat­ty oryndai alsaq, joldy, infra­qury­lymdy durys jolǵa qoisaq, kúrmeýli kóp máseleniń basy ashylar edi.

Syrǵyp aqqan ýaqytty naqty istermen igerip, halqymyzdyń ári ketkende 10-15 jylda saily tur­mystary, jaily úileri bolatynyna senimi bolatyn jaǵyn qarastyrý kerek. Ol úshin Elbasymyzdyń sóziniń shyndyǵyn kórsete bilýimiz kerek. Qazaq týǵannan keiin shańyraqsyz qalmaǵan. Jańa turmys jańa aq otaý úiden bastalatyn edi ǵoi. Qazirgi úi qiyndyqtary halqymyzdy sol qasietinen aiyrdy, keibir azamattar, ásirese, jastarymyz abdyrap qaldy.

Keleshekte damýymyzdyń basty baǵyttarynyń biri jol ekenin Elbasy­myz óziniń «Nurly Jol» baǵdar­lamasynda aiqyndap berdi. Nurly jol tirshiliktiń kózi ǵana emes, eldi mekenderdi bir-birimen jalǵastyrady, saýda-sattyq, qarym-qatynas quraly. Ol – úi salý máselesin ekpindete jetildiretin baǵdarlama. Onyń ekpini shaǵyn jáne orta biznesti damytýǵa kúshti serpin beredi.

Adamnyń «óz úii, óleń tósegi», jailylyq, qaýipsizdik, rahat sezimin syilaityn az qabatty, saialy baqty úii bolýy kerek, buǵan «Nurly Jol» baǵdarlamasy keńinen jol ashyp otyr. Sol sebepti, «Nurly Jol» – qulpyna kilti tabylǵan baǵdarlama dep aitar edim.

Ábdisaǵit TÁTIǴULOV,

Ulttyq injenerlik akademiiasynyń akademigi,

Memlekettik syilyqtyń laýreaty

"Egemen qazaqstan" gazeti