«نۇرلى جول» – قۇلپىنا كٸلتٸ تابىلعان باعدارلاما

الدىمەن باسپانا…

بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعان كەزٸن­دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاق-ت» جشس تۇرعىن ٷي قۇرى­­­لىسى كومبيناتىمەن, ولاردىڭ جۇ­مىس­كەرلەرٸمەن تانىسىپ, مەكەمەنٸڭ ٶڭٸردەگٸ ٷي تۇرعىزۋ مەسەلەسٸندەگٸ ەلەۋلٸ ورنىن اتاپ ٶتكەن ەدٸ. سوندا  «الدىمەن باسپانالى بولۋ كەرەك, سودان كەيٸن وتباسىن قۇرۋ كەرەك. ەگەر ٶز ٷيٸڭ بولماسا وتباسىن قاي جەرگە قۇراسىڭ?! بٸزدە دۇرىس ٸستە­مەيدٸ. الدىمەن باسپانا مەسەلەسٸن شەشٸپ الۋ كەرەك, سوسىن ٷيلەنۋ كەرەك», – دەگەن اعالىق اقىلىن دا ايتقان بولاتىن.

وتباسىن قۇرىپ, وتاۋ كٶتەرۋ ٷردٸسٸن قازاقتار ٷيلەنۋ دەيدٸ, ياعني ٷيلٸ بولۋ دەگەن ماعىنادا. «ٷيٸڭ جامان بولسا, كٷيٸڭ جامان» دەپ تٷسٸنەتٸن قازاق وتباسى بولۋدىڭ العىشارتى رەتٸندە ٷيلٸ بولۋدى بٸرٸنشٸ كەزەككە قويعان. سول سەبەپتٸ دە, ٷيلەنگەن بالاسى­نا وتاۋ ٷي تٸگٸپ بەرەتٸن. مٷمكٸن, ول بۇرىنعى كەز, كيٸز ٷي بٷگٸنگٸ تۇراق­تى باسپاناعا قاراعاندا ەلدەقايدا ار­زان دەپ ۋەج ايتاتىندار تابىلاتىن شىعار. بٸراق بٸز سول زاماندا قالىپ قويعان جوقپىز عوي – ٶسٸپ-ٶركەندەپ, جاڭا تەحنولوگييالار مەن جەتٸك تەحنيكالاردى مەڭگەرٸپ جاتىرمىز, ەندەشە, نەگە ٷي مەسەلەسٸندە كەرٸ كەتۋٸمٸز كەرەك?!

مەن ەلۋ جىلدان اسا قۇرىلىس, ونىڭ ٸشٸندە ٷي سالۋ مەسەلەسٸنە كٶپ ارالاسقان قازاق ماماندارىنىڭ بٸرٸمٸن. ٷي قۇرىلىسى ٸسٸن زەرت­تەپ-زەردەلەپ, تالاي جىلعى جۇمىس بارىسىندا ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتكەندەيمٸن. سول سەبەپتٸ, وسى مەسە­لەگە قاتىستى ٶزٸمنٸڭ ازاماتتىق كٶز­قاراسىمدى كەسٸبي مامان رەتٸندە بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ.

ەلدٸ اۋماقتىق-كەڭٸستٸكتە دامى­تۋدىڭ 2020 جىلعا دەيٸنگٸ بولجامدى سحەماسىندا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەر­گە سٷيەنسەك, بۇۇ-نىڭ ەلەۋمەتتٸك ستان­دارت­تارىنا سەيكەس بٸر تۇرعىن باسىنا شاق­قاندا كەمٸندە 30 شارشى مەتر تۇر­عىن ٷيدەن كەلۋٸ تيٸس. ال بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە بۇل كٶرسەتكٸش سوڭعى جىلدارى 16,7 شارشى مەتردەن 21,1 شارشى مەترگە دەيٸن ٶسكەن دەگەن مەلٸمەت­تەر كەزدەسەدٸ. بۇل دامىعان ەلدەرمەن سالىس­­تىر­عاندا 2-3 ەسە تٶمەن. اقش-تا بۇل كٶر­­سەتكٸش ادام باسىنا شاققاندا 75 شارشى مەترگە جۋىق, ۇلىبريتانييا­دا 62 شارشى مەتر, گەرمانييادا 45 شارشى مەتر شاماسىن كٶرسەتەدٸ. بٸزگە وسىن­داي كٶرسەتكٸشتەرگە جەتۋ ٷشٸن ەلٸ بٸراز جىل كەرەك نەمەسە ناقتى شەشٸمدەر قابىلداپ, بۇل مەرزٸمدٸ قىسقارتۋ كەرەك.

سۋبۋربانيزاتسييا جەنە تۇرعىن ٷي سالۋ ٸزدەنٸستەرٸ

سۋبۋربانيزاتسييا – (لاتىن تٸلٸنەن اۋدارعاندا suburbs – قالا ماڭى) قالا ماڭىندا قونىستانۋ تٷرٸ, ول ەلەمنٸڭ بٸرقاتار ەلدەرٸندە نەگٸزگٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالىپتاستى جەنە سالىستىرمالى تٷردە ەلەۋمەتتٸك جاعىنان از قامتىلعان تۇرعىندار قول جەتكٸزە الاتىنداي دەڭگەيدٸ قامتاماسىز ەتتٸ. ول جٶنٸندە ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان شارشاپ شىق­قان امەريكانىڭ, باتىس ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ ٷي مەسەلەسٸن شەشۋ تەجٸريبەسٸ ٷلگٸ بولارلىق. ول ەلدەر, ەسٸرەسە, امەريكا, قالا ماڭىنان جەنە باسقا ايماقتاردان بٸر وتباسىلىق ٷي سالۋعا توقتاۋسىز جەر بٶلٸپ, ەر تٷرلٸ قۇرىلىس ماتەريالدارىن قولدانۋعا كەڭٸنەن رۇقسات بەردٸ. سونىڭ ارقاسىن­دا ولار باسپانالى بولۋدا بٸردەن العا شىقتى. كٶپتەگەن باتىس ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ جاعدايلارى دا وسىنداي. مىسالى, ۇلىبريتانييا استاناسىنىڭ قالا سىرتىنداعى جالعاسى – ٷلكەن لوندوننىڭ بٷتٸندەي بٸر قاباتتى ٷيلەرٸنٸڭ تۇرعىندارى ٶز ازاماتتارى, ياعني اعىلشىندار.

اقش پەن ۇلىبريتانييا ادامدار­دىڭ جەكەمەنشٸك ٷيلەردە تۇرۋ ۇمتى­لىسىنا قاتتى كٶڭٸل بٶلەدٸ. اقش-تىڭ قالالىق تۇرعىن ٷي قورىنداعى بٸر وتباسىلى ٷيلەردٸڭ ٷلەسٸ ٷشتەن ەكٸنٸ قۇرايدى, بۇل كٶرسەتكٸش ورتالىق قالالاردا ەكٸدەن بٸر, ال قالا ماڭىندا تٶرتتەن ٷش شاماسىندا. بٸر وتباسىلىق ٷيلەر سانى ٷنەمٸ ٶسٸپ وتىرادى.

ەلٸمٸزدە سوڭعى ۋاقىتتا بٸرنەشە وبلىس ورتالىقتارىندا ٸرٸ پانەلدٸ شىعارا الاتىن ٷي قۇرىلىسى كومبي­ناتتارى مەن زاۋىتتارى سالىندى جەنە سالىنۋدا. وسى باعىتىمىز دۇرىس پا, بۇرىس پا – وسىعان بٸر تالداۋ جاساپ كٶرەيٸكشٸ. بۇل جەردە سٶز ٷي قۇرىلىسىنىڭ وسى تٷرٸ تۋرالى مامانداردىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن الىس جەنە جاقىن شەتەلدەردەگٸ تەجٸريبەلەر جٶنٸندە بولماق.

كٶرشٸمٸز رەسەيدە تۇرعىن ٷي قۇرى­لىسىنىڭ كەلەشەگٸ جٶنٸندە, ەرتەرەكتە سالىنىپ قالعان ٸرٸ پانەلدٸ زاۋىتتاردى نە ٸستەۋ كەرەك, بولاشاقتا وسىنداي زاۋىتتار سالۋ كەرەك پە, كەرەك ەمەس پە دەگەن ٸزدەنٸستەر مەن سۇراق­تار بويىنشا عىلىمي پٸكٸرتالاستار, كونفەرەنتسييالار ٶتٸپ تۇرادى, تٸپتٸ, بۇل مەسەلە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن ديسسەرتاتسييالاردىڭ تاقىرىپ­تارى رەتٸندە دە قاراستىرىلىپ جٷر. بٸر ايتا كەتەتٸن جاعداي, بۇرىنعى زاۋىت­­تاردى جاڭعىرتۋ تالپىنىسى بول­عانى­­مەن, رەسەي ححٸ عاسىردا جاڭا ٸرٸ پانەلدٸ زاۋىتتار سالۋعا باعدار­لاما قابىلدادى دەگەندٸ ەستٸگەن ەمەسپٸن.

وسىعان وراي, رەسەيلٸك الەكسەي ششۋكيننٸڭ 2007 جىلى جارييالانعان («ەكسپەرت» جۋرنالى, №46/2007, مەسكەۋ) «ازارت ۆمەستو سترويتەلنوگو بۋما» دەگەن ماقالاسىندا گوللاندييانىڭ بەلگٸلٸ سەۋلەتشٸسٸ بارت گولدحورننىڭ پٸكٸرٸن كەلتٸرٸپتٸ: «…ۆوزۆراتا ك كرۋپنوپانەلنومۋ جيليۋ بىت نە دولجنو. ەتو ۋستارەۆ­شايا تەحنولوگييا – ۆ ەۆروپە وت نەە وتكا­زاليس ەششە ۆ سەميدەسياتىە گودى… يمەننو ۆ سەميدەسياتىە ۆ ەۆروپەيسكوم دوموستروەنيي پرويزوشلا سمەنا تەح­نولوگيچەسكوگو ۋكلادا: وت كرۋپنو­پانەل­نوگو ك مەلكوسبورنومۋ… گرۋبو گوۆوريا, كرۋپنوپانەلنىي دوم سو­بيرالسيا يز دۆادتساتي دەتالەي, ا مەلكو­سبورنىي – يز ستا. بولشوە چيسلو پرويزۆو­ديتەلەي ستالو دەلات وتدەل­نىە دەتالي دوما». وسى جٷز نەمەسە ودان اساتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى مەن بٶلشەكتەرٸ ادامنىڭ ٶزٸ كٷردەلٸ تەحنيكاسىز كٶتەرٸپ ەرٸ مونتاجداي الاتىنداي بولۋى كەرەك.

سوڭعى جىلدارى گازەتتەر جارىسا جازىپ جاتقان كەيبٸر ۇراندى ماقا­لالاردا كومبيناتتاردا, زاۋىتتا جاسال­عان ٸرٸ پانەل ماتەريالداردىڭ قۇنىن تۇرعىن ٷيدٸڭ سوڭعى باعاسى دەپ شاتىستىردى. مۇنداي ٶنٸمدەر­دٸڭ بٸرنەشە باعاسى بولادى: بٸرٸنشٸ­سٸ – زاۋىتتا دايىندالعان ٶنٸمنٸڭ ٶزٸن­­دٸك باعاسى, ەكٸنشٸسٸ – قۇرىلىس الاڭىنا جەتكٸزۋ جەنە سوندا ٷيٸپ جيناۋ باعاسى, ٷشٸنشٸسٸ – مونتاجداۋ, تٶرتٸنشٸسٸ – قۇرىلىس جابدىقتارى مەن ٸشكٸ ينجەنەرلٸك جەلٸلەردٸ جٷرگٸزۋ, بەسٸنشٸسٸ – ەرلەۋ, التىنشىسى – الاڭ ٸشٸندەگٸ جٷيەلەر مەن كوممۋني­كاتسييالار, جولدار, ٶتكەلدەر, جەتٸنشٸسٸ – اباتتاندىرۋ جەنە قولدانىسقا ەنگٸزۋ باعالارى. ال كەيبٸر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تەك باستاپقى باعاسى عانا كٶرسەتٸلٸپ, ٸرٸ پانەلدٸ ٷي قۇرىلىسى كومبيناتتارى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ارزاندىعى «تاڭداي قاقتىردى» جەنە بۇل تەك ٷيدٸڭ قورشاۋ كونسترۋكتسييالارى عانا ەكەنٸن دە جەتكٸزە ايتپايتىن ەدٸ.

بۇرىنعى تيپتٸك جوبالاردى باسپا بەتتەرٸندە ماماندار, قۇرىلىسشىلار, جوبالاۋشىلار, سول جوبا بويىنشا سالىناتىن عيماراتتى تۇتىنۋشى­لار – بەرٸ تالقىعا سالاتىن, ال قازٸر ول جوبالاردى مامانداردىڭ ٶزدەرٸ دۇرىستاپ قاراۋعا ٷلگەرمەي جاتا­دى. بۇل دۇرىس ەمەس. عيماراتتىڭ كەلە­شەكتەگٸ مورالدىق جەنە فيزيكالىق توزۋى دەگەن بار. بٸزدەگٸ عيماراتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەمٸندە – 50, تٸپتٸ 100 جىلعا دەيٸن جارامدى بولادى دەپ ەسەپ­تەلە­دٸ, بٸراق مورالدىق توزۋ ەرتە­رەك بو­لاتىنىن بٸلگەن دۇرىس. كەيبٸر جوبا­لاردىڭ مورالدىق توزۋى 10-15 جىلدا-اق باستالىپ كەتەدٸ.

1990 جىلداردىڭ باسىندا ەل بٸرٸك­كەننەن كەيٸن نەمٸس ماماندارى بٷكٸل ٸرٸ پانەلدٸ تۇرعىن ٷي قورىن بۇزىپ, ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي جاڭا تۇرعىن ٷيلەر سالۋعا پەيٸلدٸ بولدى. الايدا, مۇنداي جوبانىڭ جالپى قۇنى 500 ملرد نەمٸس ماركاسىنا (شامامەن 300 ملرد اقش دوللارى) جەتەعابىل, تٸپتٸ, ودان دا اسىپ كەتەتٸن بولدى. بۇل ەلدٸڭ بيۋدجەتٸنە ٷلكەن سالماق سالاتىن ەدٸ. سول كەزدە تۇرعىن ٷي قورىن قايتا قۇرۋ جەنە جاڭارتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. ودان كەيٸنگٸ ون جىل ٸشٸندە بۇل باعدارلاما نەمٸس حالقىنا بٸتكەن مۇقيياتتىلىقپەن ورىندالدى.

بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا 1960 جىل­دار­دان باستاپ سالىنعان بارلىق ٸرٸ پانەلدٸ ٷيلەردٸ وسىنداي دەڭگەيدە جاڭارتۋعا شامامىز جەتە مە? وسى جىلدىڭ مامىر ايىنداعى كٶرسەتكٸشكە سەيكەس, پايدالانۋعا بەرٸلگەن تۇرعىن ٷيلەردٸڭ جالپى اۋدانى ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا 817 000 شارشى مەتر, بٸراق ونىڭ بارلىعىن حالىق الىپ جاتىر دەپ ايتا المايسىڭ. ٸستٸڭ ادامدارى 2-3 پەتەردەن الىپ قويىپ, كەيٸننەن تيٸمدٸ ساتۋ ٷشٸن ٷي باعاسىنىڭ قىمباتتاعانىن كٷتٸپ وتىرادى. بٸزدەردە ٶتكەن عاسىردىڭ 1970-1980 جىلدارى بۇزىلعان جەنە اپاتتى جاعدايداعى ٷيلەردٸ الىپ تاستاعاندا جىلىنا شامامەن 0,6 شارشى مەتر قوسىلىپ وتىراتىن. بۇل كٶرسەتكٸش ەۋروپادا وسى جاعىنان ٶتە جەتٸلگەن, ول قازٸردٸڭ ٶزٸندە جىل سايىن 1 شارشى مەتردەن كەم ەمەس. ال بٸز بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا جىل سايىن 0,6 شارشى مەتر مەن 1 شارشى مەتردٸڭ ارالىعىنان اسا الماي كەلە جاتىرمىز.  

ٷي سالۋ مەجەلەرٸنٸڭ تيٸمدٸ باعىتتارى

ٷيسٸز جٷرگەن جاستارىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸندە قارجى جوق, تٸپتٸ, كرەديت الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ دە شەكتەۋلٸ. تۇرعىن ٷي-قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ جەڭٸلدٸكپەن بەرٸلەتٸن كرەديتتەرٸنٸڭ ٶزٸنە دە كەز كەلگەننٸڭ قولى جەتە بەر­مەيدٸ, ٶيتكەنٸ, ٷيسٸز ادامنىڭ جاقسى جۇمىسقا تۇرۋ مٷمكٸندٸگٸ دە جوق. «قىز الماعان جٸگٸتتٸڭ قىرىق قىزدا دەمەسٸ بار» دەمەكشٸ, قولىندا جۇمىسى, باسىندا ٷيٸ جوق جاستاردى ەر نەرسەگە ەلٸكتٸرۋ قيىن ەمەس. قازٸرگٸ كٷنٸ راديكالدى دٸني اعىم جولىنا تٷسٸپ كەتكەن جاستارىمىز كٶبەيە تٷسۋدە, سولاردى توقتاتۋدىڭ بٸر جولى باسپانامەن قامتۋ, ٶزدەرٸنٸڭ قالاۋىمەن ٷي سالۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ. ادامنىڭ الدىندا بولاشاعىنا دەگەن بٸر سەنٸم پايدا بولسا, ول سوعان جەتۋ جولىندا تاۋ قوپارادى! جەرٸ بولسا, تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن 25-30-عا كەلگەن جٸگٸتتەر كٶپ جاعدايدا ٷيدٸ بٸر ماۋسىمدا-اق سالىپ بٸتٸرەدٸ, ول قيىن ەمەس.

قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ تەلەۆيزييالىق نارى­عى قارقىندى دامىپ, ول ەلٸ دە حالىق­تىڭ كٶپ تۇتىناتىن قۇرالى بولىپ كەلەدٸ. قانشاما تەلەارنالار بار, سولاردىڭ ٸشٸنەن بٸرەۋٸ جەكە ٷي سالۋ­عا ارنالعان جەتٸسٸنە بٸر ساعاتتىق حابار اشۋى كەرەك. وندا از قاباتتى ٷيلەرگە ارنالعان يننوۆاتسييالىق ماتەريالدارمەن جەنە قۇرىلىس تەح­نو­لوگييالارىمەن تانىستىرىپ, كٸر­پٸش پەن اعاشتان جاسالاتىن ماتە­ريال­داردىڭ تٷر-تٷرلەرٸنەن باسقا دا اربوليت/پەنوبەتون/گازبەتون سيياقتى جەڭٸل بلوكتار مەن جەڭٸلدەتٸلگەن اجىراتىلاتىن جەنە اجىراتىلمايتىن قالىپتار جٶنٸندە, فيندٸك جەنە شۆەدتٸك تەحنولوگييالاردىڭ مەنٸسٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر بەرٸپ وتىرسا, كٶپشٸلٸكتٸڭ اقپاراتتىق سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرار ەدٸ.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٸرٸ قابىرعالىق ماتەريال­داردى جاساۋ ٷشٸن ميلليارد­تاپ اقشا شىعىنداپ, كٶپتەگەن ٷلكەن ٷي قۇرىلىسى كومبيناتتارىن, زاۋىت­تارىن سالۋدىڭ قاجەتٸ بار ما? ونداي ماتەريالداردان سالعان ٷيلەر­دٸڭ باعاسى قىمبات ەرٸ ولاردىڭ تۇر­مىسقا قولايسىزدىعى كٶپتەن بەلگٸلٸ. ونىڭ ٷستٸنە ٸرٸ پانەلدٸ ٷي­لەر­دٸڭ ەگٸز قوزىداي بٸرٸنەن-بٸرٸ اينى­ماي­تىنى قالا­لاردىڭ سەۋلەتتٸك سۇرىق­سىز­دى­عىنا ەكەلەتٸنٸنە ەشكٸمنٸڭ تالاسى جوق شىعار.

جاقىندا ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترٸ قۋاندىق بيشٸمباەۆ حالىقپەن ەسەپتٸك كەزدەسۋٸ كەزٸندە «نۇرلى جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرٸندە 2016-2017 جىلدارعا بٶلٸنگەن قوسىمشا قاراجاتتار تۋرالى, جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷيلەردٸڭ, كرەديتتٸك ٷيلەر مەن كوممەرتسييالىق ٷيلەردٸڭ قانشاسى سالىناتىنى تۋرالى باياندادى. سونىمەن قاتار, ول ەلباسىنىڭ ٷكٸمەتكە 2016 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ەكونوميكالىق دامۋدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جەكە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىنا قوسىمشا قاراجات بٶلۋدٸ تاپسىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. «بۇل ماقساتقا 23,9 ملرد تەڭگە شاماسىندا اقشا بٶلٸنۋ جوسپارلانىپ وتىر. نەتيجەسٸندە 1 مىڭ كم.-گە جۋىق ينجەنەرلٸك جەلٸلەر سالىناتىن بولادى», دەدٸ ٶز سٶزٸندە مينيستر.

باسپانا مەسەلەسٸن تەزدەتٸپ شەشۋ ٷشٸن, ەلباسىنىڭ جوعارىدا ايتىل­عان جەكە ٷي قۇرىلىسىنا قوسىمشا قاراجات بٶلۋ تۋرالى تاپسىرماسى نەگٸزٸندە كەلەشەكتە از قاباتتى تۇرعىن ٷيلەردٸ كٶپتەپ سالۋ جۇمىستارى مي­نيستر­لٸكتەر مەن ەكٸمدەردٸڭ قول­داۋىن قاجەت ەتەدٸ.

كەلەشەكتە بٸز كٶپ قاباتتى ٷي قۇرىلىسىنا قاراعاندا از قاباتتى ٷيلەر سالۋ قارقىنىن كەڭٸنەن دامىتۋدى كٶزدەۋٸمٸز كەرەك. مونوليتتٸ نەمەسە مونوليتسٸز كٶپ قاباتتى ٸرٸ پانەلدٸ زاۋىتتار سالۋدى جەنە ٸرٸ پانەلدٸ قاڭ­قالى ٷي تۇرعىزۋدى تولىعىمەن بيز­نەس­مەندەر ٶز قاراجاتتارىمەن, ٶز مٷم­كٸندٸكتەرٸمەن شەشۋٸ كەرەك. جەر, ينجەنەرلٸك جەلٸلەر جەنە باسقا مەم­لەكەت اتىنان بەرٸلەتٸن كٶمەكتەر, نەگٸزٸ­نەن, جەكە ٷي مەن از قاباتتى تۇر­عىن ٷيلەرگە باسىمىراق بٶلٸنۋٸ كەرەك.

قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرى­لىسىنا اقشا جيناقتاۋ جٷيەسٸ­نە 10 جىل تولۋىنا ارنالىپ, 2013 جىلى استانادا ٶتكەن حالىقارالىق كون­فەرەنتسييادا حالقىمىزدىڭ قانداي ٷيگە مۇقتاج ەكەنٸنە كٶڭٸل بٶلٸنٸپتٸ. جالعا بەرٸلەتٸن ٷيلەر, ۋاقىتشا باسپانالار مەسەلەلەرٸن قاراستىرا كەلٸپ, ۇلتتىق بانكتٸڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى دانييار اقىشەۆ «باسپانا ينستينكتٸ» دەگەن ۇعىمعا توقتالىپ ٶتٸپتٸ. سوندا 2005 جىلدان بەرٸ جٷرگٸزٸلٸپ كەلە جاتقان زەرتتەۋلەر قورىتىندىسىن زەردەلەپ, حالقىمىزدىڭ تۇرعىن ٷيدٸ جالعا الىپ نەمەسە ۋاقىتشا تۇرۋعا ەمەس, ٶز شاڭىراعىنىڭ, ٶز مەنشٸگٸندەگٸ ٷيٸ بولۋىن قالايتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بٸزدٸڭ بانكيرلەرٸمٸزدٸڭ باسپانا مەسە­لەسٸندەگٸ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەرگە نازار اۋدارىپ جٷرگەنٸ كٶڭٸل قۋانتادى. بۇل بٸزدٸڭ باعزى زاماننان كەلە جاتقان ەدەتٸمٸزگە سەيكەس.

حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ جاقسى­لىعى – باسىندا جەكە ٷيٸنٸڭ بولۋى. بۇل – ەجەلدەن كەلە جاتقان دەستٷرٸمٸز, تۇرمىستى سايلاپ الىپ, وتباسىن قۇرۋ ىدىس-اياقتىڭ سىلدىرىن ازايتىپ, بەرەكەلٸ ٶمٸر سٷرۋدٸڭ العىشارتى بولىپ تابىلاتىنىن اتا-بابالارىمىز باياعىدا-اق تٷسٸنگەن.

بٸزدٸڭ باستى بايلىعىمىز – ٶسكە­لەڭ ۇرپاق, دەنٸ ساۋ, ويى تٷزۋ جاس­تار. جەرٸمٸزدٸڭ قاسيەتٸن جاستارعا سٸڭٸرۋ كەرەك دەيمٸز, ولار ٶزدەرٸنٸڭ جەرگە يەلٸگٸن سەزٸنە الماسا, ونى قادٸرلەمەيسٸڭ دەپ قالاي كٸنەلايمىز?! بۇل مەسەلەنٸ شەشپەي, قاي تۇرعىدان بولسىن العا جىلجي المايمىز.

شەشٸم كٸلتٸ – «نۇرلى جولدا»

بۇل ورايدا «نۇرلى جول» باع­دارلاماسى تٷيسٸكپەن تانىلعان سەتتٸ جوبا ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. بۇل – بارلىق يگٸ ٸستەردٸڭ باسى. دٷنيە جٷزٸندە كٶپتەگەن قالالار مەن ەلدٸ مەكەندەر سۋلى ٶزەندەر مەن تەڭٸزدەر­دٸڭ جاعالاۋىنا سالىنادى. قالاۋى كەلٸپ تۇرسا, مۇحيتتىڭ جاعاسىنا دا جايعاستىرىلادى, ٶيتكەنٸ, كەمە جولدارى قارىم-قاتىناس جەنە تاسىمال جولى رەتٸندە ٷلكەن مەنگە يە.

وسىعان وراي 2016-2020 جىلدارى اۆتوموبيل جولدارى ٷشٸن جاڭا «نۇرلى جول – باتىس», «نۇرلى جول – شىعىس», «نۇرلى جول – وڭتٷستٸك» باعدارلامالارىن ەزٸرلەپ, ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ جولدارىنا سەيكەس جەكە اۆتوجول جوبالارىن جٷزەگە اسىرسا, باتىس ەۋروپا – قىتاي, استانا – الماتى, استانا – ٶسكەمەن, اتىراۋ – استراحان, قىزىلوردا – جەزقازعان – قاراعاندى كٷرە جولدارى ەلٸمٸزدٸڭ كەلەشەك مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸن جاقسارتا تٷسەرٸ سٶزسٸز. سەبەبٸ, بۇل باعدارلاما – سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸكتٸ, شىعىس پەن باتىستى جالعاپ جاتقان كٷرە جولداردىڭ بويىنا قازٸرگٸ ۋاقىتقا ساي ەلدٸ مەكەندەر سالۋعا تولىق مٷم­كٸندٸك بەرەتٸن كٸلتٸ تابىلعان شەشٸم. بٸراز جىلدان بەرٸ بايقاپ كەلە جات­قانىمىزداي, تەمٸرجولدىڭ بويىن­داعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ جولدان جىراق ەلدەن گٶرٸ اناعۇرلىم ٶركەنيەتتٸ, اناعۇرلىم جاقسى. سون­دىقتان, ەندٸگٸ مٷمكٸندٸكتەردٸ سول جول بويىنان ٸزدەۋ كەرەك.

بٸر قۋانتارلىق جايت, ٷي مەسەلە­لەرٸن شەشۋ قوزعالىسى ەلٸمٸزدە باس­تالىپ تا كەتتٸ. قىزىلوردا, سولتٷستٸك قازاق­ستان وبلىستارىندا العاشقى قادامدار جاسالىپ جاتىر. سونىڭ ٸشٸندە جول بويىن جەكە ٷي سالۋ ماقساتىندا پايدالانۋدىڭ جاقسى ٷردٸسٸ قىزىلوردا قالاسىندا بوي كٶتەرگەنٸ قۋانىشقا بٶلەيدٸ.

نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى قالا ٷلكەي­گەنٸنٸڭ زييان ەمەستٸگٸ, ٶيتكەنٸ, قالانىڭ ٶسۋٸمەن ٶركەنيەتٸمٸزدٸڭ دە دامۋى العا باساتىنىن ايتا وتىرىپ, «ەلەمدە عىلىم دا, تەحنولوگييا دا وسىنداي ٸرٸ قالالاردا داميدى. بٸزدٸڭ جەرٸمٸز بايتاق. حالىق قازاقستاننىڭ اۋىلدىق جەرلەرٸندە ورنالاسقان. بٸز بارلىق جەردە بٸردەي مۇنى دامىتا المايمىز, سوندىقتان ٸرٸ اگلومەراتسييانى قۇرۋ جەنە جاساۋ – بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ماڭىزدى مٸندەتٸ», دەپ اتاپ ٶتتٸ. قازٸرگٸ كەزدە ۋاقىت اعىمىنا ساي جاقسى دامىعان ەلدەردٸڭ بٸرٸ – وڭتٷستٸك كورەيا. ونىڭ استاناسى سەۋلدە جالپى حالىقتىڭ ٷشتەن بٸرٸ تۇرادى. قالالارىمىزدى از قاباتتى ٷيلەرمەن كەڭەيتۋدٸ ساۋات­تى ورىنداي الساق, جولدى, ينفرا­قۇرى­لىمدى دۇرىس جولعا قويساق, كٷرمەۋلٸ كٶپ مەسەلەنٸڭ باسى اشىلار ەدٸ.

سىرعىپ اققان ۋاقىتتى ناقتى ٸستەرمەن يگەرٸپ, حالقىمىزدىڭ ەرٸ كەتكەندە 10-15 جىلدا سايلى تۇر­مىستارى, جايلى ٷيلەرٸ بولاتىنىنا سەنٸمٸ بولاتىن جاعىن قاراستىرۋ كەرەك. ول ٷشٸن ەلباسىمىزدىڭ سٶزٸنٸڭ شىندىعىن كٶرسەتە بٸلۋٸمٸز كەرەك. قازاق تۋعاننان كەيٸن شاڭىراقسىز قالماعان. جاڭا تۇرمىس جاڭا اق وتاۋ ٷيدەن باستالاتىن ەدٸ عوي. قازٸرگٸ ٷي قيىندىقتارى حالقىمىزدى سول قاسيەتٸنەن ايىردى, كەيبٸر ازاماتتار, ەسٸرەسە, جاستارىمىز ابدىراپ قالدى.

كەلەشەكتە دامۋىمىزدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ جول ەكەنٸن ەلباسى­مىز ٶزٸنٸڭ «نۇرلى جول» باعدار­لاماسىندا ايقىنداپ بەردٸ. نۇرلى جول تٸرشٸلٸكتٸڭ كٶزٸ عانا ەمەس, ەلدٸ مەكەندەردٸ بٸر-بٸرٸمەن جالعاستىرادى, ساۋدا-ساتتىق, قارىم-قاتىناس قۇرالى. ول – ٷي سالۋ مەسەلەسٸن ەكپٸندەتە جەتٸلدٸرەتٸن باعدارلاما. ونىڭ ەكپٸنٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋعا كٷشتٸ سەرپٸن بەرەدٸ.

ادامنىڭ «ٶز ٷيٸ, ٶلەڭ تٶسەگٸ», جايلىلىق, قاۋٸپسٸزدٸك, راحات سەزٸمٸن سىيلايتىن از قاباتتى, سايالى باقتى ٷيٸ بولۋى كەرەك, بۇعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسى كەڭٸنەن جول اشىپ وتىر. سول سەبەپتٸ, «نۇرلى جول» – قۇلپىنا كٸلتٸ تابىلعان باعدارلاما دەپ ايتار ەدٸم.

ەبدٸساعيت تەتٸعۇلوۆ,

ۇلتتىق ينجەنەرلٸك اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ,

مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ