Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni qarsańynda QR Parlamenti Senatynda «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Derekti hronika» úsh tomdyq jinaǵy tanystyryldy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Úsh tomdyqta Qazaqstandaǵy kúshtep ujymdastyrý tarihyn baiandaityn myńnan astam arhiv qujattary jinaqtalǵan. Olardyń birazy buǵan deiin esh jerde jariialanbaǵan jáne Qazaqstan ǵylymynda buryn-sońdy aitylmaǵan.
«Asharshylyqtyń zardaby ultymyz úshin óte aýyr boldy. Tipti osy alapat qasirettiń saldarynan halyqtyń jartysyna jýyǵynan aiyrylyp qaldyq. Memleket basshysy «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda osy máselege arnaiy toqtalǵanyn jaqsy bilesizder. Prezidentimiz asharshylyqtyń áli kúnge deiin jaq-jaqty zerttelmei kele jatqanyna jáne qurbandarynyń sany týraly ortaq paiymnyń joq ekenine nazar aýdardy. Soǵan bailanysty Memleket basshysy tiisti tarihi qujattardy jinap, málimetterdi asa muqiiat zerdeleýdi tapsyrdy», – dedi QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev kitaptyń tusaýkeserinde.
Senat tóraǵasy Keńes úkimeti tusynda asharshylyqqa qatysty qujattar men derekterdiń memlekettik qupiia sanalyp, ǵalymdar úshin qoljetimsiz bolǵanyn atap ótti.
«Táýelsizdik alǵan soń ǵana Elbasy Nursultan Nazarbaev bastamasymen tarihymyzdyń soqtyqpaly-soqpaqty joldaryna erekshe kóńil bólindi. Osy baǵyttaǵy máseleler memlekettik deńgeide kóterilip, tiisti zertteýler júrgizildi. Sonyń nátijesinde asharshylyq bir áýlettiń nemese aýyldyń ǵana emes sol kezdegi tutas halyqtyń basyna túsken úlken qasiret ekeni ashyq aityldy. Degenmen áli de bolsa ashylmaǵan aqiqattar men jazylmaǵan jaittar bar. Sol úshin atalǵan taqyrypty zerttep-zerdeleý máselesi kún tártibinen túspeýi kerek. Onyń ústine biyl 1921-1922 jyldardaǵy asharshylyqqa 100 jyl, al otyzynshy jyldardaǵy ekinshi kezeńine 90 jyl tolyp otyr. Osyndai mańyzdy datalar aiasynda ótkenimizdi júieli túrde saraptap, tarihtan taǵylym alýdyń tereń máni bar. Bul bizge eń aldymen, Táýelsizdigimizdi nyǵaitý úshin qajet», - dedi Áshimbaev.
Senat depýtaty, Áleýmettik-mádeni damý jáne ǵylym komitetiniń múshesi Nurtóre Júsip bul jumystardyń Memleket basshysynyń ashtyq taqyrybyn zertteý, tarihi málimetter men qujattardy jinaqtaý týraly tapsyrmasy ekenin aitty.
«Jinaqqa engen derekterdiń 60-70 paiyzǵa jýyǵy – buryn jaryq kórmegen jańa málimetter, arhivterde shań basyp jatqan qujattar. Jinaqty qurastyrý barysynda Ortalyq memlekettik arhivten, Prezident arhivinen, keńestik kezdegi kúshtik qurylymdardyń direktivalary, buiryqtary, sol kezeńniń shynaiy jáne ashy qasiretti shyndyǵyn qamtityn kóptegen qujattar jinaqtalyp, birinshi ret úlken úsh tomǵa biriktirilip otyr. Ár kitap 250-300 tarihi qujattan qurylǵan. Bul – tek qana bastamasy, táýelsiz el urpaqtarynyń tarihi kezeńniń aqiqatyn bilip-sezinýi úshin, qazaq halqy basyndaǵy qasiretti oqiǵanyń qalai bolǵanyn jan-tánimen sezinýi úshin jasalǵan úlken jinaq. Meniń bilýimshe, jalpy Keńes kezeńin qosa alǵanda jáne Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵynda dál osyndai mazmundy kólemdi jinaq jasalmaǵan. Ár jerde arhiv qujattary shashylyp jatyr. Óńirlerdiń arhivteri kóptegen qujattar osyndai irikteýdi kútip jatyr. Bul tarih salasymen ainalysatyn mamandar úshin, jas zertteýshiler úshin de paidaly bolmaq», - deidi Nurtóre Júsip.
Spikerdiń aitýynsha, jinaqta Abaidyń uly Turaǵuldyń da jazǵan ótinishteri bar: «Men qazir orta sharýadaǵy adammyn. Buiryq boiynsha bailardy qýdalaýǵa 350 maly bar adamdar ilinýi kerek. Meniń 16 ǵana malym bar. Men tipti orta sharýa qataryna da jatpaimyn» degen janaiqailary bar.
«Negizgi qujattar esh ózgerissiz, túzetýsiz berildi. Ondaǵy protokoldar, buiryqtar, joǵarydan túsken nusqaýlar, is-qaǵazdyń barlyǵy orys tilinde júrgizilgen. Ony nege qazaq tilinde toltyrylmaǵan dep aita almaimyz. Bul – Sovet kezeńiniń muraǵaty, túpnusqa qujattar. Sondyqtan, jinaqty qurastyrý barysynda onyń bárin aýdarýdy qajet dep tappadyq. Endi jeke zertteýshiler ony aýdaryp, óziniń ǵylymi eńbekterinde qazaq tilinde qoldanýǵa bolady», - dep túsindirdi N. Júsip.
Úsh tomdyq jinaq úsh aida qurastyrylǵan jáne myń dana taralymmen shyqqan. Kitaptyń syrtqy muqabasy da qasirettiń belgisindei sary túste, sarǵaiǵan eski paraqtar sekildi bezendirilgen.
«Kitap barlyq kitaphanalarǵa jiberiledi. Sosyn zertteýshiler óz óńirinde, ólkesinde zertteý júrgizse deimiz. Biz negizgi 1928-1934 jyldar aralyǵyndaǵy eń qajetti qujattardy ǵana jinastyrdyq. Oǵan enbei qalǵan tom-tom paraqtar bar. Mysaly ár oblysty alyp qarasaq, jinaqty 17-20 tomǵa deiin jetkizýge bolady. Osynyń negizinde óńirlik, ólkelik, aimaqtyq tarihi qujattardy jinaqtap, bir izge túsirip alsa, ǵylymi ainalysqa engizilgen úlken úles bolar edi», - dedi depýtat.
Óz kezeginde kitaptyń jaýapty redaktory, belgili ǵalym, tarihshy, Májilis depýtaty Berik Ábdiǵaliuly bul eńbektiń osy taqyrypty zerttep júrgen ǵalymdardyń jumysyn aitarlyqtai jeńildetetinin atap ótti.
«Biz asharshylyqtyń sebepteri men tragediialyq saldary týraly buryn jariialanǵan jáne osyǵan deiin esh jerde jaryq kórmegen materialdardy salystyra otyryp, taldaý júrgizdik. Sonyń arqasynda respýblikalyq, óńirlik jáne shet elderdegi arhivterde saqtalǵan derekterdiń aýqymdy qoryn jasaqtadyq. Búgin jaryq kórip otyrǵan kitapty asharshylyq taqyryby boiynsha Qazaqstannyń biryńǵai jáne júieli bazasyn qalyptastyrý jolyndaǵy alǵashqy qadam dep qabyldaýǵa bolady», – dedi Berik Ábdiǵaliuly.
