ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ قارساڭىندا قر پارلامەنتٸ سەناتىندا «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتٸ حرونيكا» ٷش تومدىق جيناعى تانىستىرىلدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
ٷش تومدىقتا قازاقستانداعى كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ تاريحىن باياندايتىن مىڭنان استام ارحيۆ قۇجاتتارى جيناقتالعان. ولاردىڭ بٸرازى بۇعان دەيٸن ەش جەردە جارييالانباعان جەنە قازاقستان عىلىمىندا بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان.
«اشارشىلىقتىڭ زاردابى ۇلتىمىز ٷشٸن ٶتە اۋىر بولدى. تٸپتٸ وسى الاپات قاسٸرەتتٸڭ سالدارىنان حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلىپ قالدىق. مەملەكەت باسشىسى «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» ماقالاسىندا وسى مەسەلەگە ارنايى توقتالعانىن جاقسى بٸلەسٸزدەر. پرەزيدەنتٸمٸز اشارشىلىقتىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاق-جاقتى زەرتتەلمەي كەلە جاتقانىنا جەنە قۇرباندارىنىڭ سانى تۋرالى ورتاق پايىمنىڭ جوق ەكەنٸنە نازار اۋداردى. سوعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى تيٸستٸ تاريحي قۇجاتتاردى جيناپ, مەلٸمەتتەردٸ اسا مۇقييات زەردەلەۋدٸ تاپسىردى», – دەدٸ قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆ كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸندە.
سەنات تٶراعاسى كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا اشارشىلىققا قاتىستى قۇجاتتار مەن دەرەكتەردٸڭ مەملەكەتتٸك قۇپييا سانالىپ, عالىمدار ٷشٸن قولجەتٸمسٸز بولعانىن اتاپ ٶتتٸ.
«تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ عانا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاماسىمەن تاريحىمىزدىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى جولدارىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ. وسى باعىتتاعى مەسەلەلەر مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە كٶتەرٸلٸپ, تيٸستٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە اشارشىلىق بٸر ەۋلەتتٸڭ نەمەسە اۋىلدىڭ عانا ەمەس سول كەزدەگٸ تۇتاس حالىقتىڭ باسىنا تٷسكەن ٷلكەن قاسٸرەت ەكەنٸ اشىق ايتىلدى. دەگەنمەن ەلٸ دە بولسا اشىلماعان اقيقاتتار مەن جازىلماعان جايتتار بار. سول ٷشٸن اتالعان تاقىرىپتى زەرتتەپ-زەردەلەۋ مەسەلەسٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەۋٸ كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە بيىل 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىققا 100 جىل, ال وتىزىنشى جىلدارداعى ەكٸنشٸ كەزەڭٸنە 90 جىل تولىپ وتىر. وسىنداي ماڭىزدى داتالار اياسىندا ٶتكەنٸمٸزدٸ جٷيەلٸ تٷردە ساراپتاپ, تاريحتان تاعىلىم الۋدىڭ تەرەڭ مەنٸ بار. بۇل بٸزگە ەڭ الدىمەن, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋ ٷشٸن قاجەت», - دەدٸ ەشٸمباەۆ.
سەنات دەپۋتاتى, ەلەۋمەتتٸك-مەدەني دامۋ جەنە عىلىم كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ بۇل جۇمىستاردىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اشتىق تاقىرىبىن زەرتتەۋ, تاريحي مەلٸمەتتەر مەن قۇجاتتاردى جيناقتاۋ تۋرالى تاپسىرماسى ەكەنٸن ايتتى.
«جيناققا ەنگەن دەرەكتەردٸڭ 60-70 پايىزعا جۋىعى – بۇرىن جارىق كٶرمەگەن جاڭا مەلٸمەتتەر, ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقان قۇجاتتار. جيناقتى قۇراستىرۋ بارىسىندا ورتالىق مەملەكەتتٸك ارحيۆتەن, پرەزيدەنت ارحيۆٸنەن, كەڭەستٸك كەزدەگٸ كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ ديرەكتيۆالارى, بۇيرىقتارى, سول كەزەڭنٸڭ شىنايى جەنە اششى قاسٸرەتتٸ شىندىعىن قامتيتىن كٶپتەگەن قۇجاتتار جيناقتالىپ, بٸرٸنشٸ رەت ٷلكەن ٷش تومعا بٸرٸكتٸرٸلٸپ وتىر. ەر كٸتاپ 250-300 تاريحي قۇجاتتان قۇرىلعان. بۇل – تەك قانا باستاماسى, تەۋەلسٸز ەل ۇرپاقتارىنىڭ تاريحي كەزەڭنٸڭ اقيقاتىن بٸلٸپ-سەزٸنۋٸ ٷشٸن, قازاق حالقى باسىنداعى قاسٸرەتتٸ وقيعانىڭ قالاي بولعانىن جان-تەنٸمەن سەزٸنۋٸ ٷشٸن جاسالعان ٷلكەن جيناق. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, جالپى كەڭەس كەزەڭٸن قوسا العاندا جەنە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعىندا دەل وسىنداي مازمۇندى كٶلەمدٸ جيناق جاسالماعان. ەر جەردە ارحيۆ قۇجاتتارى شاشىلىپ جاتىر. ٶڭٸرلەردٸڭ ارحيۆتەرٸ كٶپتەگەن قۇجاتتار وسىنداي ٸرٸكتەۋدٸ كٷتٸپ جاتىر. بۇل تاريح سالاسىمەن اينالىساتىن ماماندار ٷشٸن, جاس زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن دە پايدالى بولماق», - دەيدٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ.
سپيكەردٸڭ ايتۋىنشا, جيناقتا ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلدىڭ دا جازعان ٶتٸنٸشتەرٸ بار: «مەن قازٸر ورتا شارۋاداعى اداممىن. بۇيرىق بويىنشا بايلاردى قۋدالاۋعا 350 مالى بار ادامدار ٸلٸنۋٸ كەرەك. مەنٸڭ 16 عانا مالىم بار. مەن تٸپتٸ ورتا شارۋا قاتارىنا دا جاتپايمىن» دەگەن جانايقايلارى بار.
«نەگٸزگٸ قۇجاتتار ەش ٶزگەرٸسسٸز, تٷزەتۋسٸز بەرٸلدٸ. ونداعى پروتوكولدار, بۇيرىقتار, جوعارىدان تٷسكەن نۇسقاۋلار, ٸس-قاعازدىڭ بارلىعى ورىس تٸلٸندە جٷرگٸزٸلگەن. ونى نەگە قازاق تٸلٸندە تولتىرىلماعان دەپ ايتا المايمىز. بۇل – سوۆەت كەزەڭٸنٸڭ مۇراعاتى, تٷپنۇسقا قۇجاتتار. سوندىقتان, جيناقتى قۇراستىرۋ بارىسىندا ونىڭ بەرٸن اۋدارۋدى قاجەت دەپ تاپپادىق. ەندٸ جەكە زەرتتەۋشٸلەر ونى اۋدارىپ, ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە قازاق تٸلٸندە قولدانۋعا بولادى», - دەپ تٷسٸندٸردٸ ن. جٷسٸپ.
ٷش تومدىق جيناق ٷش ايدا قۇراستىرىلعان جەنە مىڭ دانا تارالىممەن شىققان. كٸتاپتىڭ سىرتقى مۇقاباسى دا قاسٸرەتتٸڭ بەلگٸسٸندەي سارى تٷستە, سارعايعان ەسكٸ پاراقتار سەكٸلدٸ بەزەندٸرٸلگەن.
«كٸتاپ بارلىق كٸتاپحانالارعا جٸبەرٸلەدٸ. سوسىن زەرتتەۋشٸلەر ٶز ٶڭٸرٸندە, ٶلكەسٸندە زەرتتەۋ جٷرگٸزسە دەيمٸز. بٸز نەگٸزگٸ 1928-1934 جىلدار ارالىعىنداعى ەڭ قاجەتتٸ قۇجاتتاردى عانا جيناستىردىق. وعان ەنبەي قالعان توم-توم پاراقتار بار. مىسالى ەر وبلىستى الىپ قاراساق, جيناقتى 17-20 تومعا دەيٸن جەتكٸزۋگە بولادى. وسىنىڭ نەگٸزٸندە ٶڭٸرلٸك, ٶلكەلٸك, ايماقتىق تاريحي قۇجاتتاردى جيناقتاپ, بٸر ٸزگە تٷسٸرٸپ السا, عىلىمي اينالىسقا ەنگٸزٸلگەن ٷلكەن ٷلەس بولار ەدٸ», - دەدٸ دەپۋتات.
ٶز كەزەگٸندە كٸتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى, بەلگٸلٸ عالىم, تاريحشى, مەجٸلٸس دەپۋتاتى بەرٸك ەبدٸعاليۇلى بۇل ەڭبەكتٸڭ وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جٷرگەن عالىمداردىڭ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭٸلدەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«بٸز اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرٸ مەن تراگەدييالىق سالدارى تۋرالى بۇرىن جارييالانعان جەنە وسىعان دەيٸن ەش جەردە جارىق كٶرمەگەن ماتەريالداردى سالىستىرا وتىرىپ, تالداۋ جٷرگٸزدٸك. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق, ٶڭٸرلٸك جەنە شەت ەلدەردەگٸ ارحيۆتەردە ساقتالعان دەرەكتەردٸڭ اۋقىمدى قورىن جاساقتادىق. بٷگٸن جارىق كٶرٸپ وتىرعان كٸتاپتى اشارشىلىق تاقىرىبى بويىنشا قازاقستاننىڭ بٸرىڭعاي جەنە جٷيەلٸ بازاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى العاشقى قادام دەپ قابىلداۋعا بولادى», – دەدٸ بەرٸك ەبدٸعاليۇلى.
