Nursultan Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary
N.Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary (2-bólim)
Týǵan tildiń tuǵyry
Qazaq eli barda, qazaq tili de ómir súredi.
Ósedi. Órkendeidi. Ultymyzdyń uly tili – máńgilik!
Til týraly sóz – eń jandy jerimiz. Alash arysy Mustafa Shoqaidyń: «Ulttyq rýhtyń negizi – ulttyq til» deitin sózi bar. Arǵy-bergi tarihty adaqtap, álemdegi memleketterdiń til týraly tujyrymdaryna zer salsaq, óziniń tilin «Ana tili» dep dáripteitin de, ardaq tutyp qadirleitin de jurttyń biri bizdiń halqymyz eken. Ata-babanyń uly dástúrin, tarihy men shejiresin, áni men jyryn týǵan tilinde tyńdap, júregine uialatyp ósken urpaqtyń ókili retinde qazaq tiliniń búgini men bolashaǵyna erekshe mán beremin.
Árine, onyń keshegi keńestik kezeńde joly tar, orny tómende bolǵanyn bárimiz bilemiz. Otarlyq qursaýdyń temir qaqpany ana tilimizdiń adymyna shider salyp, damýyna kedergi keltirdi. Til shubarlandy, onymen birge dil tumandanyp, sana kúmándandy. Sana sergiter sańlaq tilimizdiń tusalǵan kezi edi ol. Ony búgingi urpaq – biz umytsaq, keler urpaq odan ári jańylyp, jaza basýy múmkin. Ulttyń uly qazynasy – Ana tilin jańa ǵasyrdyń biigine abyroimen alyp shyǵý – búgingi urpaqtyń parasatty paryzy.
Keńestik kezeńde, odan bergi táýelsizdik tańy tusynda, aqyn sóziniń astary basqasha ashylyp, shyndyǵynda da, «sóz óneri – dertpen teń» jaǵdaiǵa jettik. Ultymyzdyń uly tili basqa shaýyp, tóske órlegen óktem tildiń shylaýyna ainalyp, óz jerimizde baspalap sóileitin kezeńge keldik. Otarlyq ezginiń qarýyn qolǵa ustaǵan dúmdiler tildi buǵaýlaý ǵana emes, oidy tusaý, ulttyq dildi shettetý ideiasyn myqtap qolǵa alyp, ata men bala, kelin men ene jat tilde shúiirkelesip, otbasynyń ózara úndesýi de ózge tilge oiysyp bara jatty.
Biz keide táýelsizdikti «ońai aldyq, daiyn kúide keziktik» degen solaqai pikirlerdi de estip qalamyz. Bul – tipten qate bailam. Táýelsizdik bergen eń qundy, eń baǵaly bir jetistik – týǵan tilimizdiń mártebesin kóterip, ony Konstitýtsiiamyzdyń 7-shi babynda «Qazaqstan Respýblikasynda memlekettik til – qazaq tili» dep bekem túrde bekittik. Tilimizge teńdik tidi, qapiiada joǵalǵan quny qaita qalpyna kelip, tórge shyqty, tórelikke qol jetkizip, zańdyq negizge ie boldy.
Ata Zańnyń aibarynda memlekettiliktiń mártebesi men mereiin kóterip turǵan bul baptyń babyn taba almai, baianyn ornata almasaq, ózimizge renjiik. Óz tilin ógeisinip, ózge tildiń yǵyna jyǵylǵandardyń qarasy qazirgi kezde birtindep azaiyp keledi. Biraq ondailar memlekettik qyzmette áli kóptep kezdesedi. Abailai júrip, aqylǵa júginsek, onyń da yńǵaiy kelip, reti tabylar. Jańa, jas tolqyn kelip, tildiń mártebesin budan joǵary satyǵa kóterer. Ári solai bolatynyna kúmán keltirmeimiz.
Bir qyzyq paradoks: biz óz memleketimizde Konstitýtsiiada jazylǵan zańdyq kúshi bar bapty basshylyqqa almai, qyzdyrmanyń qyzyl tiline erip, shapqylai beremiz. Is basynda, ásirese halyqtyń kóz aldyndaǵy jaýapty qyzmette otyrǵan qazaqtardyń ózderi memlekettik tildi mensinbei, ózge tilde sóileýge qumar bolsa, oǵan halyq ta, til de kináli emes. Kináli – ulttyq namystyń azdyǵy, ersi áreketke eliktegishtik, ult dástúrine enjarlyq.
Osy jaǵdaidy saralai kele, on bes jylda aiý da memlekettik tildi úirenip alatyn ýaqyt boldy dep aitqanym bar. Bul sózdi qazaq tildi basylymdar qanatty sózdiń qataryna qosyp, biraz ushqyndatty. Biraq bul qanatty sózden góri til taǵdyryna alańdaýdyń, namysty qairaýdyń bir joly edi. Bul yńǵaidaǵy tyǵyryqtaǵy tirliktiń iini túzeler degen úmit sózi bolatyn.
Táýelsizdikke deiin bizdiń kóptegen aǵa qalamgerlerimiz, halyq jazýshylary memlekettik tildi qoldaý máselesine barynsha atsalysty, ony qorǵap, kúresti. Halyq jazýshysy Ǵabit Músirepov densaýlyǵy syr berip, qýaty qaita bastaǵan kezdiń ózinde Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń arnaiy plenýmynda týǵan tilimiz týraly baiandama jasady. Sondaǵy biraz qalamgerlerdiń kórkem shyǵarmalaryn oqyp shyǵyp, qazaq tiliniń baiany men bailyǵyn qalai baǵalaý jónindegi aǵalyq ashyq syrlasý sózi árbir qazaq balasynyń esinde únemi júrerlik tálim boldy.
Onyń «Ana tili degenimiz – sol tildi jasaǵan, jasap kele jatqan halyqtyń máńgiliginiń máselesi. Keshe bolmaǵannyń búgin bolýy múmkin, búgin bolmaǵannyń erteń bolýy múmkin, biraq ana tiline mán bermeýshiliktiń, ony qurmettemeýdiń orny tolmas olqylyqtarǵa soqtyratyny sózsiz. Ana tilin tek ógei uldary ǵana mensinbeidi, ógei uldary ǵana aiaqqa basady» degen sózinde tereń mán jatyr.
Qazyna qariialarymyz bir kezde «tyńdaýshysy joq bolsa – sóz jetim» dep maqaldaǵan. Abaiǵa baqsaq, «sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» degen edi. Sanaǵa salmaq salǵanda, «sózdi uǵatyn kez keldi» dep aitylyp júrgen pikirdiń salmaǵy orasan zor ekenin memlekettik qyzmette júrgen zamandastarymyzdyń, qatar júrgen áriptesterimizdiń únemi esterinde ustaǵany jón. Ár azamat áýeli týǵan tilge degen qurmet pen jaýapkershilikti ózinen bastaýy kerek. Otbasynan bastaýy kerek. Otbasyndaǵy ońdy tárbie ana tili arqyly júzege assa, odan ári jas urpaq ómirdegi óz qajettiligin ózi tabady, adaspaidy.
Budan on jyldai buryn, kezekti bir basqosýdyń aldynda, «Ana tili» gazetiniń tilshisine arnaiy suhbat bergenmin. Sondaǵy negizgi áńgime memlekettik tildiń búgingi jai-kúii, onyń damý, paidalanylý, qoldaný aiasyn keńeitýdiń joldaryn qarastyrý, qabyldanǵan zańdar men memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalý barysy, eń bastysy, «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen berik te baiandy bailamdy halyqtyń nazaryna usynyp, baǵyt-baǵdar silteý bolatyn.
Bizde áli de boiymyzdan arylmai kele jatqan bir jaman ádet bar. Ol áýeli bastamaǵa birden ún qosyp, dúrkiretip áketemiz, sosyn ýaqyt óte kele istiń aiaǵyn suiyltyp, tipti ári-beriden soń keibir qajetti is-sharalardyń izine sý quiamyz. Azamattyń qandai ekeni onyń bastaǵan isinen ǵana emes, aiaqtaǵan isinen kórinedi. Bul turǵydan kelgende, moinymyz jar bermei, jarty jolda solyqtap, is aiaǵyn aqsatyp ketetinimiz bar. Osy kemshilikten arylý kerek.
«Qazaq qazaqpen qazaqsha sóilessin» degen sózdi aitqanyma da on bes jyldan asyp barady. Qazaq qazaqpen ózge tilde sóilesse, jat jurt ne demeidi? On bes jyl az ýaqyt emes. Ne ózgerdi? Qandai beleske jettik? Ultymyzdyń janyn baýraityn sózdiń mán-mazmunyn el júregine jetkize aldyq pa?
Árine, budan jiyrma bes jyl burynǵy jaǵdaimen salystyrǵanda, bul baǵytta kóp nárse alǵa jyljydy. Utqanymyz da, uqqanymyz da barshylyq. Ókinishke qarai, umytqanymyz da jetip jatyr. Utylmaityn jerde utylyp, tutylmaityn jerde tutylyp jatatynymyz da joq emes.
Memleket damýyndaǵy mańyzdy máseleniń biri – úsh tuǵyrly til máselesi desek, artyq aitqandyq bolmas. Jahandaný jaǵdaiynda jalǵyz tilmen qala almaisyń. Álemdik aqparat, tehnologiia, jańa innovatsiialyq indýstriia aǵylshyn tilinde júrip jatyr. Demek bul tildi de biz erkin meńgerýimiz kerek. Ultaralyq qatynas tili – orys tili de el damýynda ózindik rólin joǵaltqan joq. Ony tarihymyzdan syzyp tastai almaimyz. Buryn kóp til bilýshilik maqtan bolsa, endi ol qajettilikke ainaldy.
Qajettiligi sol, kóp til bilseń, kóp aqparatty igeresiń, ózgelerdiń ozyǵy men tozyǵyn aiyrasyń. Búgingi ýaqyttaǵy ekonomikalyq, áleýmettik, ǵylymi-tehnikalyq pármeni bar, qýatty damyp kele jatqan memleketterdiń úlgi-ónegesin tanisyń. Bárimen sanasýǵa týra keledi. Ony zaman aiqyn kórsetip otyr. Jas urpaq osyny tereń túsinip, jan-jaqty bolýy shart. Kóp til bilgenniń ziiany joq. Dosyń da, áriptesiń de, joldasyń da kóp bolady. Alaida, qandai jaǵdaida da týǵan tilimiz – qazaq tili óz mártebesin joǵary ustaýy tiis. Týǵan tildiń týy qashanda biik bolýy qajet.
Tildiń qoldanylý aiasyna bailanysty ortaǵa salar birtalai jaittar da bar. Til damýy úshin tildik orta qajet. Bul – eń birinshi shart. Sosyn tilge degen qajettilik kerek. Úshinshi shart, ana tilińdi ardaqtaityn ulttyq namys kerek. Qandai zań bolsa da onyń ómir súrý, qyzmet etý aiasy ýaqyttyń quzyryna tikelei táýeldi bolyp jatady. Mundai jaǵdai táýelsizdigin endi alǵan, damýdyń jańa, ózindik jolyna túsken memleketterdiń tarihynda kóp kezdesedi. Bizdiń de áp dep azattyq alǵan tusymyzda týyndaǵan, qabyldanǵan kóp zańdar ýaqyt óte kele sapalyq ózgeristerdi bastan keshti. Olar jetildirildi, tolyqtyryldy, ózgeristerge ushyrady.
Memlekettik tildiń aldynda turǵan mańyzdy máselelerdiń biri onyń jańa áleýmettik-mádeni bolmysty beineleýdegi múmkindikterin keńeitý qajettigi bolyp otyr. Bul baǵytta naqty, nysanaly ǵylymi jumystar, saraptamalyq is-sharalar júrgizilýi tiis. Áli orys tiliniń bilim men ǵylym, áleýmettik-turmystyq salalarda basymdyǵy anyq baiqalady.
Zań bizge tikelei til úiretip bermeidi. Biraq zań bilgen adam zamannyń qiyndyǵynan asa abyrji qoimaidy. Jaǵdaidyń jónin biledi. Odan shyǵatyn joldy jańylmai taba alady. Árine, jurttyń bárine zańdy jatqa bil, baptaryn basyńda usta dep talap ete almaisyń. Biraq Qazaqstan zańy árbir otandasymyzdyń aryn arlap, baryn qorǵaýǵa qyzmet ete alady. Sonyń ishinde til týraly túitkilderdiń ózin zańdyq, quqyqtyq deńgeide tolyq retteýge bolady.
Ana tilimiz bárimizdi ómirge ákelgen ardaqty anamyzdyń aq sútimen boiymyzǵa sińgen. Ińgálap jatqanda aitylǵan anamyzdyń besik jyrymen júregimizge engen. Ákemizdiń janynda quldyrańdap júgirip, qamshysyn ákelip, qolǵanat bolyp júrgende sanamyzǵa uialaǵan. Mektep qabyrǵasynda júrgende ustazdarymyzdyń ulaǵatty sabaqtarynda halqymyzdyń qazynasyn – ult tilindegi ádebietin oqyǵanda kókeiimizge tunǵan. Bozbala bolyp, balaýsa qyzdarǵa kóz sala bastaǵan shaqta aqyndardyń ǵashyqtyq jyrlary arqyly jigittik jadymyzǵa jazylǵan.
Qazaq tiliniń qanyq boiaýlary – halyq ánderinde. Shirkin, bizdiń halyq ánderi, naǵyz qazynamyz ǵoi. Bizdiń halyqtai myńdaǵan mazmundy áni, kúmbirlegen kúii bar, dalasynyń tańǵajaiyp úni bar halyq jer betinde neken-saiaq shyǵar. Keide bir oi ústinde otyrǵan ońasha sátterde, alys joldan eldi saǵynyp kele jatqanymda qolyma qalam alyp, kókeige kelgen uiqastardy qaǵazǵa túsirip qoiatynym bar. Sondai bir kezekti alys sapardan kóńil kúiim kóterilip, janym jadyrap kele jatqanda ushaq ishinde «Elim meniń» degen óleń ómirge keldi.
Arailap tańym, asqaqtap taýym,
Án oinap kógim, kúi tartty kólim.
Qol jetti, mine, ańsaǵan kúnge,
Jasai ber, jasa, qazaǵym meniń!
Osy alǵashqy shýmaǵy týǵanda bastan keshken sezimim keremet edi. Ushaqtyń terezesinen elimniń baitaq dalasyna tebirene kóz salyp, janym ándetip turǵandai-tyn. Ańsaǵan kúnge jettik qoi degen telegei sezim boiymdy qalai shymyrlatty deseńizshi…
2005 jyldyń jeltoqsan aiynyń sońǵy kúnderinde táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi memlekettik gimndi aýystyrý týraly ideiany tiisti jaýapty qyzmetkerlermen, belgili mýzyka jáne kórkemsóz mamandarymen aqyldasa otyryp júzege asyrýǵa sheshim qabyldadyq. Sonda kompozitor Shámshi Qaldaiaqov pen aqyn Jumeken Nájimedenovtiń «Meniń Qazaqstanym» ániniń mátinin jańa zamanǵa laiyqtap, onyń mazmundyq tinine ziian keltirmei, leksikalyq negizin qaldyryp ári táýelsizdik talaptaryn saqtai otyryp, azdaǵan ózgerister engizý týraly usynystar boldy. Buǵan belgili aqyndar da, maman tilshi-ǵalymdar da tartyldy.
Memlekettik rámizder jónindegi komissiianyń talqylaýyna, belgili mamandardyń saraptaýyna sáikes men usynǵan qosymsha mátin jańa ýaqyt talabyna sai dep tabyldy. Bul jerde elbasylyq tóreligimdi paidalanyp, eshkimge salmaq ta salmadym, jaqsy ataq, arzan bedelge de umtylǵanym joq. Men de elimniń qatardaǵy qarapaiym bir ókili retinde osynaý tarihi sátte odan qalys qala almadym. Oiymdy terbep, janymdy kernep júrgen sózderdiń eń kórkem kestelengen túri dep sezinip, sózimdi kóp talqysyna usyndym.
Osy máselege qatysqan ataqty aqyndar men sóz mamandary, til ǵalymdary men usynǵan qosymshany qoǵamdyq-saiasi, ideialyq-kórkemdik jaǵynan utymdy, oryndy, Ánurannyń burynǵy jelisine tolyq sai keledi dep tapty. Muny ózimniń ómirimdegi eń bir qýanyshty da saltanatty ári baqytty sátim dep oilaimyn. Óz elińde bolyp jatqan tarihi jańalyqtarǵa sol eldiń perzenti retinde úles qosý, shamań kelgenshe óz qoltańbańdy qaldyrý – árbir azamattyń armany. Eń bastysy, bul – memlekettiń múddesi. Memlekettik Gimnniń mártebesi memlekettik tildiń de joǵary dárejesi bolyp qabyldanady. Týǵan tilimizdiń asqaqtyǵy men abyroiy da osy Gimnnen anyq kórinedi dep bilemin.
Din men dástúr
Din – rýhsyzdyq pen qanaǵatsyzdyqtyń aldyna qoiylǵan eń berik qamaldardyń biri.
Din týraly sóz, saiyp kelgende, adamnyń jan dúniesiniń tazalyǵy men adamgershiligi týraly sóz. Din – adamnyń ómir súrý shartynyń qalyptasqan qaǵidattary ári adamzat damýynyń qubylanamasy.
Dini nanym-senim adamzatpen birge paida bolǵan. Adamnyń tabiǵat tylsymdary men jumbaqtaryn qabyldaý kezindegi alǵashqy is-áreketteri onyń tanymyn týǵyzdy. Dinniń qainar kózi sol baǵzy zamandardan bastaý alyp, ýaqyt óte kele ol ártúrli aǵym, san-salaly senim súrleýi retinde qalyptasa bastady. Dindi zerdeleý, ony túsiný baǵytyndaǵy bastapqy izdenister alǵashqy qaýymdyq qurylys kezinde qalyptasa bastaǵany daýsyz. Bizdiń zamanymyzda ol orasan zor ǵylymi-áleýmettik nysanǵa, filosofiialyq kategoriiaǵa ainalyp, esepsiz ǵylymi eńbekter men san jetpes saraptaý-paiymdaýlar jariialanyp jatyr.
Jalpy, shariǵat týraly qazir birneshe aǵym bar syńaily. Solardyń biri – qudaisyzdyq pikirin ustanatyndar. Ekinshisi, islam dinine taza ultshyldyq turǵysynan qaraityndar. Endi bireýleri – islam dininiń negizderin halyqshyl-memleketshil turǵydan tereń túsinip, onyń qadirin biletinder. Osy úsh baǵytta da úgit-nasihat jumystary júrip jatyr.
Qazir alǵashqy eki baǵyttyń ishinde dini aǵymdardy dáripteitinder, ol týrasynda óte jii jazyp, tynbastan qyzmet jasap júrgender kóp. Bulardyń kitaptary men jinaqtaryn oqyp alǵan dini saýaty áli kemshin adam negizgi din osy eken dep oilaidy. Sodan qatelikke urynady. Óitkeni, dini saýattyń azdyǵy, dini oryndardyń taza dindi jalǵan dinnen ajyratý baǵytyndaǵy dármensiz jumystary osyndai jaǵdai týǵyzyp otyr.
Islam dinin, ondai elderdegi turǵyndar tolyq habary bolmaǵandyqtan, qubyjyq din, zorlyq-zombylyqty ustanatyn aǵym dep qabyldaidy. Syrttan tańylǵan nasihat ta sony ýaǵyzdaýda. Arab álemin aitpai-aq qoialyq, ózimiz biletin derekke júginsek, islam dini týraly: tarihy men filosofiiasy, quqyǵy men ekonomikasy, órkenieti men óneri, mádenieti men ádebieti degen taqyryptyq-tanymdyq ári ǵylymi-saraptamalyq eńbekter áli jan-jaqty taldanyp, jaryq kórgen joq. Biz Allaǵa qulshylyqtyń jalpy bastaýysh kanondary negizinde júrip jatyrmyz. Halyqtyń islam dini týraly bilim-túsinigi áli alǵashqy kezeńde qabyldanǵannan kóp asa qoiǵan joq. Dini sezimniń balańdyǵy kúndelikti ómirde árkez boi kórsetip jatady.
Halyqtyń dini sanasy berik, kózqarasy turaqty ári senimdi bolǵan jaǵdaida, onyń yntymaǵy men birligi, óz eliniń búgini men erteńine degen senimi berik bola túsip, bir maqsatqa jumylýdyń negizgi ustanymy qalyptasady. Biz halyqtar dostyǵyn damýdyń alǵysharty retinde ustanyp kelemiz. Bul da – berik tujyrym. Endi osyny dini nanym-senimder turǵysynan bekite tússek, halyqtyń patriottyq sezimi jalań urannan góri jalyndy rýhqa ainalar edi.
Keleshekten kúder úzbeý siiaqty ótkendeginiń bárin birdei ózekke tebýge de bolmaidy. Islam dinine deiin de osynaý baitaq dalada imani niet pen adamgershilik izgi qarym-qatynastar bolǵan. Ejelgi Ǵun patshalyǵynan bermen qarai elimiz kók Táńirine tabynyp ómir súrdi. Munyń dástúrli elementteri halqymyzdyń ómirinde áli de bar.
Nanymymyzdaǵy tabiǵatqa degen qurmetti kózqaras, kún men aidy qasiet tutý bizdiń ata-baba dinimizdiń tarihi kórinisi retinde áli kúnge halqymyzben birge jasap keledi. Biz bul nanym-senimderdi óz ómirimizden syzyp tastai almaimyz. Qisyndyq jáne ómirsheńdik jaǵynan onyń qazaq balasyn jaqsylyqqa, izgilikke, adamgershilikke tárbieleýdegi róli óziniń rýhani kúshin joiǵan joq. Rýhani tazalyǵymyzdy saqtaýdaǵy táńirlik túsinikterdi áli de izgi dinniń amaldary retinde tutynýdamyz.
Bul jaǵynan kelgende, islam dininiń negizgi qaǵidattary men ustanymdary bizdiń babalarymyz ustanǵan nanym-senimdermen ushtasyp jatady. Sonymen qatar islam dinindegi qonaqjailyq, meimandostyq, kemtar men kedeige kómek qolyn sozýshylyq, baýyrmaldyq sekildi jaqsy ádetterdi ózgelerge ónege retinde aityp jetkizý jaǵy da úndes keledi. Ári olardyń musylmandyq qaǵidattarmen sáikes keletindiginiń ózi keremet emes pe?! Meniń bilýimde, Muhammed Paiǵambarymyzdyń hadisteriniń birinde Quran súreleri men aiattarynda naqty amaly aitylmaǵan máseleni ulttyq dástúrlerden izdegen jón degenge saiatyn uǵym da bar. Demek, arýaqty qurmetteý, beiit basyna baryp duǵa baǵyshtaýdyń, Naýryzdy qýana qarsy alyp, jańa týǵan aimen amandasýdyń din aldynda eshqandai da aiyby joq. Bulardyń qai-qaisysy da Alla taǵalanyń ózi jaratqan igilikterine jasalatyn dástúrli qurmet qana.
Danyshpan Abaidyń «Qudaishylyq – júrekte. Qalpyńdy taza saqta» deýi de sodan.
Bul máseleni de bizdiń dinbasylar men osy salamen ainalysyp júrgen teolog mamandarymyz dendep ashyp, dáiektep, derektep berýi qajet.
Kóne tarihi islam dininiń órkeniettik, gýmanistik qalyptaryn jan-jaqty bilmegendikten, ony tek kúsh kórsetý, zorlyq jasaý dini dep túsinýshilik erte zamannan bar ekenin aitady. Bul – bilmestik saldary. Buǵan biz óre túregelip daý aitpai, qaita baiypty, tarihi, ǵylymi turǵydan dálel keltirip, parasatty deńgeide túsinik berýimiz kerek. Mundai jańsaqtyq qazirgidei terrorizm men ekstremizm sekildi jańa ǵasyrdyń joiqyn indetteri órship turǵan kezde tipten qaýipti.
Islam dini eshqandai da qubyjyq din emes. Bul pikirdi kez kelgen musylman balasy qandai jerde, qandai jaǵdaida bolmasyn, aityp, túsindirýi kerek. Bul – imandylyq paryzy.
Óz dinińdi qorǵap, oǵan dálelsiz keltirgen ziiandy túsinikpen qaitarý maqsatynda igi áreket jasasań, bul – úlken saýap. Bir adam bir musylmandy óltirse, ol jer betindegi barlyq musylmandy óltirgenge teń degen qaǵidatty Quran aitady. Sol sekildi islam dininiń izgi jaǵy men igi qasietterin aitqan árbir musylman barlyq musylmanǵa tiesili saýapty alady. Biz osy pikirdi únemi nazarymyzda, júregimizde ustaýymyz kerek. Biraq bul islam dini basqa dinderden joǵary turady degen birjaqty kózqarasty bildirmeidi. Alaida, bizdiń dinimizge berilip jatqan josyqsyz baǵa men jónsiz oilardy aýyzdyqtaý úshin árbir musylman bulardy bilýi qajet.
Qazir islamdaǵy ekiniń biri bilmei aityp júrgen másele: jihad týraly másele. Jihad – islam dininde aitylatyn uǵym ekeni ras. Biraq munyń aiasyn tek qana lańkestikpen shekteitin bolsaq, qatty qatelesemiz. Onyń qazaqsha uǵymy belgili bir nátijege, maqsatqa jetý úshin kúsh-qairat jumsaý, ynta-jiger tanytý, maqsat úshin kúresý degen maǵynany bildiredi. Bul sózdi qazir qarý alyp soǵysý, ózin qurbandyqqa shalý maǵynasynda qoldanyp júr. Quranda «jihad» sózi 35 jerde kezdesedi. Sonyń tórteýinde ǵana «soǵys» uǵymynda qoldanylǵan. Kóp adam ózin musylman sanaǵanmen, Qurannyń jalpy mán-mazmunymen de tolyqtai tanys emes. Sondyqtan sholaq túsinik shala uǵymdy týǵyzady.
Dini ǵulamalardyń eńbekterinde ol sóz Allany tanýdyń jolyndaǵy sapar, umtylys retinde beriledi. Osy maǵyna shyndyqqa jaqyn. Keńinen tujyrymdaǵanda onyń maǵynasy adamnyń ózimen kúresi, óz boiyndaǵy jaǵymsyz áreketterdi joiý, nadandyqpen maidany, turmystyń jaqsarýy jolyndaǵy erik-jiger, sananyń silkinýi sekildi qasietter bolsa kerek. Shariǵatta ol sóz Jaratýshynyń shapaǵatyn seziný dep te qoldanylady. Iman zańdylyqtaryn zertteýshiler «jihad» májbúrlik jaǵdaidan da bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaidy. Mine, osy jaǵdai kele-kele qit etse, qarý alyp soǵysyp, jazyqsyz jandardyń qanyn tógip, aýyr kúná arqalaýdyń sipatyna ainaldy. Biz mundai túsinikti qylmys ári kúná dep esepteimiz. Demek, bul turǵyda nadandyqqa qarsy áreket jasaǵanymyz abzal.
Keńestik kezeńdegi qyzyl terrordyń halyqtardy qýǵyn-súrginge ushyratýdaǵy zorlyq-zombylyǵyn óz ómirindegi turmystyq taýqymettermen birge bólisken qazaq halqynyń sol kezdegi jan dúniesindegi únsiz qarsylyǵy bolady. Qazaqtardyń bosyp kelgen halyqtardy panalatýy men adamgershilik qolyn sozýy sol náýbetke ishtei qarsylyq bolǵan shyǵar? Qara kúshke qarsy qarapaiym aqyl-parasatty qoldaný – uly kúres, imani maidan. Demek, bizdiń halqymyz – zaiyrly jihadtyń úzdik úlgisin kórsetken jurt. Bul bizdiń búgingi urpaq úshin máńgilik maqtan, ómirlik ónege bolsa kerek.
Islamdaǵy sol ádemi ádipti qazir din buzarlar men bas buzarlar múldem teris qoldanyp júr. Jihad – adamdy óltirýdiń amaly emes, dushpandyq jaǵdailarda da jol tabýdyń qiianattan tys áreketi bolýy tiis. «Jeke adamnyń jihady» degen uǵymnyń ózi tym shartty. Bir el nemese memleket resmi túrde ekinshi bir elge soǵys jariialaǵanda bolatyn erekshe is-áreketti soǵan jatqyzýǵa bolatyn shyǵar, al jeke adamnyń ozbyrlyǵy bolmasa adam óltirý áreketi shariǵatqa sai kelmeidi. Álemdik lańkestik órshi túsken qazirgi jaǵdaida ujymdyq urysqa shyqtyq dep júrgen ozbyr tobyrdyń taǵylyq áreketin eshbir dinniń zańdylyqtarymen aqtap alýǵa bolmaidy.
Keiingi kezderde syrttan engen san túrli aǵymdardyń aýanymen bas-kózge qaramai eldi, jurt múddesine qyzmet etip júrgen jeke azamattardy aiyptaý, tipti tuqyrta ese qaitarý siiaqty keleńsiz áreketter boi kórsetip qalyp júr. «Jamandy jasyr, jaqsyny asyr» demei-aq qoiaiyq, biraq kópke kúl shashýǵa bolmaidy ǵoi. Jaýyrdy jaba toqýdyń da qajeti joq. «Syn túzelmei, min túzelmeidi» degendi de esten shyǵarmaý kerek. Iaǵni, aitylǵan syn-eskertpe saliqaly bolyp, onyń qoǵam damýyna septigi tigeni jón. Al kólgirsigen syn-symaq kóldeneń kók attynyń aýjaiynda adasyp, solardyń upaiyn túgendep jatsa, ol – baryp turǵan qylmys. Sony oidan shyǵarmaý kerek.
Sodan keiin, demokratiia degen tek qana quqyqtar emes, sonymen birge aitarlyqtai mindetter júkteitinin de umytýǵa bolmaidy. Endeshe, árkim aǵat basqan arandatý áreketi úshin jaýap berýge tiis. Igilikti is qana izgilikti muratqa jetkizbek. Memleket maǵan kómek kórsetpedi dep kinálaýdan buryn, «men qoǵamǵa qandai qoldaý kórsettim?» degendi oi eleginen ótkizip alýdyń da artyqtyǵy joq.
Osyndaida álemdik deńgeidegi áigili aqyndardyń biri A.S.Pýshkinniń: «Men óz Otanymdy, jeme-jemge kelgende, jerden alyp, jerge salýym múmkin. Biraq ony bógde eshkimniń tildeýine eshqashan da jol bere almaimyn!», degeni eriksiz eske oralady. Al oralatyn sebebi, jat jurttyqtar kiná taǵyp, kúndeitin emes, tańdanyp, múltiksiz moiyndaityn el bolsaq eken degen arman ulttyń imani izgi qasietterin kórsetýdiń úlgi-tuǵyry bolýy shart.
Osylardy sonaý Siriiada sodyrlardyń soiylyn soǵyp, tek ózi ǵana emes, búkil otbasyn qurbandyqqa shalyp júrgen, jer-jerlerde qoldaryna qarý alyp, el aman, jurt tynyshta moiyndaryna qan júktep júrgen, eńbek etpei-aq jaqsy turmys keshkisi kelip, qylmysqa baryp, adasyp júrgen jansebil jastar uqsa igi edi. Olardy tek telearnalar men internetten, basqa da buqaralyq aqparat quraldarynan quiylyp jatqan ásire mánsiz málimetter tárbielemese eken. Tepse temir úzetin jigittiń qolyna qandyaýyz qarý alyp, oq jaýdyrýy, sóitip, qoǵam tynyshtyǵyn buzýy kimge qajet? Beikúná jandardy jer jastandyryp, anany jesir, balany jetim atandyrǵanda olar ne opa tappaq? Óziniń adamgershilikke, imandylyqqa jat qylyǵymen, jantúrshigerlik jaýyzdyǵymen ondaǵan otbasynyń shańyraǵyn ortasyna túsire oirandap, qaiǵydan qan jutqyzǵan pendeniń kúnásin Qudai qalai keshiredi?!
Mundai jaǵdailardyń aldyn alýdyń qandai alǵysharttary bar jáne jastar arasyndaǵy jumysty jetildire júrgizýdiń qandai tiimdi tetikteri bar degen suraqtar kim-kimdi de tolǵandyratyny sózsiz. Bul turǵydaǵy is-sharalar men onyń memlekettik ideologiiasymen elimiz jan-jaqty ári turaqty túrde ainalysatyn bolady. Áitse de, kámeletke tolǵan árbir azamat óziniń kez kelgen áreketin oilanyp isteýi, qoǵamdyq tártip normalaryna buqpantaisyz baǵynýy tiis. Eshkimniń de obal men saýapty, zańdylyq pen adamgershilikti umytyp, naqaq kózdiń jasynan óz jaǵdaiyn jaqsartýǵa quqy joq!
Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda bes ret álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń sezderin ótkizdi. Mundaǵy maqsatymyz, eń aldymen, qazirgi ózgermeli álemdegi túrlenip jatqan adam piǵylyn izgilendirý bolatyn. Ol úshin klassikalyq dini aǵymdardyń birligi men yntymaǵyn qalyptastyryp, adamzattyń ortaq qundylyqtary negizinde bir arnaǵa jumyldyrýdy maqsat tuttyq. Bul turǵyda atqarylǵan jumystardy biz adamzat ómirin jaqsy jaǵynan túzeýge baǵyttalǵan adami is-áreketke qosqan Qazaqstan halqynyń úlesi dep baǵalaimyz. Zor da saýapty is atqardyq dep maqtanbai-aq qoialyq, biraq dinder arasyndaǵy diplomatiianyń tili izgilik pen imandylyq ekenin túsindirýge barynsha áreket jasadyq.
Qazaqstan – óziniń Ata Zańynda ashyq jazǵanyndai, zaiyrly memleket. Din men memleket bir-birinen táýelsiz. Biraq qandai din bolmasyn, ol sol aimaqtaǵy memleket damýyna óziniń teris áserin tigizetin bolsa, biz buǵan jol bere almaimyz. Biz úshin memlekettiń turaqtylyǵy, tynyshtyǵy, bereke-birligi – eń basty qundylyq. Qai dinniń de izgi de igi qasietterin paidalana otyryp, halyqtyń beibit ómiri men qalypty turmys-tirshiligi úshin ortaq mámile jolynda júieli jumystar júrgizemiz. Bul mindetti oryndaýǵa tek biliktiń kúshin ǵana emes, aqyldyń isin, parasattyń paiymyn paidalanamyz.
Biz 2015 jyldyń qarashasynda Parijde bolǵan, 2016 jylǵy shildede Nitstsedegi, sonymen qatar álemniń ár shalǵaiynda jii qaitalanyp jatqan terrorlyq qantógisti oqiǵalardy der kezinde batyl aiyptai otyryp, álemdik lańkestik pen terrorshyldyqqa qarsy kúreste bitispes qaǵidat ustanatynymyzdy resmi túrde málimdeimiz. Bul jekelegen qaskói jandardyń jaýyzdyq ári nadandyq áreketi dep túsinemiz. Sol kezdiń ózinde, ashyq aitqanymyzdai, bul jerde islamnyń esh kinási joq. Islamda mundai josyqsyz áreketterge barý eń aýyr kúná dep sanalatynyn árqashan atap aitýdamyz. Qazaqstan bul turǵydaǵy óziniń ustanymyn qashanda bildirip keledi. Qazaqstan – terrorlyq teris áreketterdiń kez kelgenine ýaqtyly ári taisalmastan qarsy turatyn memleket.
Bala jastan áke-shesheden kórgen tárbiemiz bar, alǵan tálimimiz bar, bizdegi túsinik islam dininiń negizgi sharttary men qaǵidattaryna tolyq sai keledi. Qai din bolsyn, onyń qai-qaisysynda da adamǵa arnalǵan igi qasietter anyq jazylǵan. Bir dinniń ekinshi dinnen basymdyǵy joq. Biraq dinaralyq kelispeýshilikti qozdyratyn dinsizder, óziniń jeke basynyń maqsat-múddesin kózdegen kórsoqyr jandar dinniń atyn jamylyp, zorlyq-zombylyq jasap, kúpirlikke barady. Jalǵandyq sekildi jaǵymsyz áreketterdi aqtap alýǵa tyrysady. Bul ádet qazirgi lańkestik derti órshigen tusta tipten ýshyǵa tústi. Halyqaralyq terrorizm termini sózdik qorǵa túpkilikti kirgen kezde oǵan qarsy jeke memlekettiń qaýqarsyzdyǵy da anyq kórinip otyr.
Jalpy, qandai da bir bastamanyń máni men maqsaty izgilik pen igilikti kózdese, ony túsinbeitin adam, tyńdamaityn qulaq bolmaidy. Álem tarihynda dástúrli dinderdiń basshylary bir jerde otyryp, bir jeńnen qol shyǵaryp, dinniń adamzat órkenietindegi gýmanistik qyzmetin qaitadan jańǵyrtý, dinaralyq arazdyqty joiý, dinaralyq únqatysýdy búkil adamzatqa paidaly pikirlester alańyna ainaldyrý turǵysynda ujymdyq ulaǵat tanytý – buryn bolmaǵan tarihi oqiǵa.
Bizdiń halqymyz ejelden izgilik pen adamgershilikti boiyna sińirgen, jaqsylyq pen baýyrmaldyq sezimin joǵary qoiǵan. Eshkimniń ala jibin attamaýdyń qaǵidatyn bala jastan jadyna sińirgen, ata-babanyń uly tálim-tárbiesin urpaǵyna amanattap, salt-dástúrdiń ozyq úlgisin ustanǵan halyq. Qazaqtyń bala tárbiesine bailanysty aitylǵan sózderi men yrym-nietterin qarap otyrsaq, munda tek jaqsylyq pen izgilikke tárbieleý ǵana bar. Tereń adamgershilik, baiypty imani qasiet, kimge de bolsyn, adami qamqorlyqpen qaraý halyqtyq qaǵidalardan bastaý alyp, ǵasyrlar boiy ultymyzdyń uǵymy bolyp jalǵasyp otyrdy.
Múmkin, biz osynaý alyp aimaqta, ata-babanyń bizge qaldyrǵan ulan-ǵaiyr jerinde óz táýelsizdigimizge qol jetkizip, tynyshtyqta baqytty ǵumyr keship jatsaq, sol jaqsylyqtardyń qaitarymy, Allanyń bizge bergen rizashylyǵy men marhabaty shyǵar. «Jaqsylyq kórsem – ózimnen, jamandyq kórsem – ózimnen» dep ósken halyqtyń balasymyz. Osy dástúrdi ustana bersek, keń bolsaq, kem bolmaimyz.
Álem kún saiyn qubylyp jatyr. Kúsh kórsetý kóbeiip, zorlyq-zombylyqtyń qara nieti qatygez sipat ala bastady. Dini ekstremizm degen dert shyqty. Lańkestiktiń jazyqsyz jandardy qurban etýi kezekti bir qyzyqty oqiǵa retinde qabyldana bastady. Eń alańdatarlyǵy, álem buǵan eleńdep, bul nege bulai bolady dep qatal saýal qoimai, ár el ózimiz ǵana aman bolaiyq degen tońteris saiasat ustana bastady.
Terrorizm – álemdik dert. Bul zaýalǵa qarsy adamzat balasy, barlyq memleketter maqsatty túrde kúsh biriktirip, qarsy turmasa, jaǵdai jyl ótken saiyn, tipti ai ótken saiyn ýshyǵyp, dúnie órt qushaǵyna ainala beredi. Qaiǵynyń bultyn jamylyp, qaraqan basyńnyń qamymen búrkenip ǵumyr keshetin beitarap saiasat endi oryndy amal, oraily is-áreket bola almaidy. Álemdik tajalǵa bara-bar qarsylyq, din tilimen aitqanda, zulymdyqqa qarsy zaiyrly jihad qajet.
Qazir órkenietter qaqtyǵysynda islam fýndamentalizmi týraly alypqashpa sóz kóp. Adamzat islamnan úreilene bastady. Buryn «Qudaidan qoryqpaǵannan qoryq» deýshi edi, endi Qudaidan qorqatyndardan qorqý bastaldy. Bul – kereǵarlyq. Lańkesterde ult, din bolmaidy. Olar din atyn jamylady, biraq júrekterinde imani qasietter joq. Bary – sóngen. Júrektegi izgilik sóngen kezde óshpendilik bas kóteredi. Óshpendiliktiń óktem kúshi imani qundylyqtardy qiratyp, adam sanasyn teris áreketter tuiyǵyna ákelip tireidi. Tuiyqtan shyǵýdyń joly – imani turaqtylyq, dini salaýattylyq.
2001 jylǵy 11 qyrkúiekten keiin jańa dáýir bastaldy degen uǵym paida boldy. Shynymen solai ma? Buǵan keń aýqymda qaraý kerek. Qazir dini áreketten de soraqy jaǵdailar bolyp jatyr. Gendik injeneriia, adamdy klondaý, bakteriologiialyq, himiialyq joiqyn qarýlar sekildi adamzattyń jer betindegi tirligine asa qaýip tóndiretin imansyz jaǵdailar ǵylymnyń jetistigi dep baǵalanyp, osydan shash etekten paida taýyp jatqandar kóp. Quranda bulardyń bári kúpirlik, kúná dep sanalady. Alla qudiretine shek keltirýdiń orynsyz kórinisi de osy bolar. Adam adamǵa dos degen uly qaǵidany ustaný – Allaǵa máńgilik madaq aitýdyń airyqsha kórinisi.
Amerikany abyrjytyp, dúnieni shýlatqan qyrkúiektiń qandy oqiǵasy burynǵy dini fýndamentalizm degen termindi islam fýndamentalizmi degen uǵymǵa aýystyrdy. Tarihqa júginsek, fýndamentalizm islamǵa ǵana emes, katolikke de, hristiandyqqa da qatysty. Orta ǵasyrlardaǵy Eýropa tarihyn eske alsaq, nebir sumdyq jaǵdailar boi kórsetip shyǵa keledi. Sol kezdegi dini soǵystar adam sanasynda júrdi. Arab álemin, Irandy naǵyz islam fýndamentalizmi dep qabyldaý úrdisi keide shyndyq shekarasynan asyp ketip jatty. Óitkeni, jalǵyzkindikti álem baqylaýdan shyǵyp barady.
Álemdik dástúrli dinderdiń, jalpy dini aǵymdardyń kanondary uqsas. Olar – óltirme, ótirik aitpa, nápsińdi tyi, adamǵa jaqsylyq jasa. Kókten túsken tórt kitaptyń da negizgi ustanymdary osy. Olar zamanyna qarai bir-birin tolyqtyryp, damyp otyrǵan. Bul asyl jinaqtardyń negizgi sharttary, tujyrymdary, jalpy ideiasy, dini ýaǵyzdary birin-biri tolyqtyra otyryp, Uly Jaratýshynyń ulyq pármenimen sońǵy kitaptyń – qasietti Quran Kárimniń túsýine jol ashty. Aiqyn nárse – din adamzattyń imani qasietteriniń shapaǵatty shyndyqqa beiimdelgen tujyrymdamasy.
Osy oraida jáne bir aita ketetin másele de bar. Qazirgi jastar imani shapaǵatty qasietterdi qalai túsinip, qandai deńgeide qabyldaidy? Qazir elimizde meshitter kóbeidi. Sonymen birge, meshitke baratyn, namazǵa jyǵylǵan jastarymyz da molaidy. Islam dininiń san taraý súrleýleri bar. Onyń bárin aqylmen tańdamai, júrekpen talǵamai qabyldai berý de boi kórsetip jatyr. Alla da, iman da – júrekte. Eń aldymen, jastar júregin taza ustaýy qajet. Árine, jas kezde elikteý basym bolady. Biraq jat dini aǵymǵa elikteý, eligý qaýipti ekenin umytpaǵan jón.
Ata-baba dástúrin áldebir jat aǵymǵa mansuq etip, dini teris aǵymnyń baiybyna boilamai, óz ustanǵan baǵytyn durys dep qabyldaityndar paida boldy. Kópke topyraq shashyp, kókirekterin teris piǵyl-nietke júgindirgen jastardyń rýhani-imani kózderin ashý – bárimizdiń, sonyń ishinde osy salaǵa tikelei jaýapty jandardyń abzal boryshy. Adasqandy durys jolǵa salý, kúmándini aqiqattyń arnasyna baǵyttaý turǵysynda biz atqarar jumystar qazir orasan zor. Bul – ári paryz, ári mindet, ári saýap.
Keibir jastarymyz jihadtyń negizgi sharttaryn bilmegendikten aram oily toptardyń yqpalyna erip, otbasynan bezip, tipti ata-anasynan boilaryn aýlaq salyp, lańkestik nemese sodyrlyq áreketterge baratyn jerlerden tabylyp, jańylýda. Arab áleminde bolyp jatqan qandy oqiǵalardy durys dep sanap, sondai jankeshti áreketterdi shariǵatpen aqtap alýǵa tyrysýshylyq dinniń adamgershil qaǵidattarymen múldem qabyspaidy.
Dini meiramdarda, qurban ait, oraza ait, Qadir túninde meshitke keletin halyqtyń qarasy qazir óte kóp. Bul – jaqsylyq. Bul – imandylyq. Namazǵa jyǵylǵan jastardy qarap tursańyz, olardyń da ustanǵan dini nanym-senimderi árkelki ekenin baiqaýǵa bolady. Jastarǵa aitarymyz: óz dinińdi qadir tut, ógei dinge bas urma. Alla – adal niette, júregińdi taza usta. Izgilikti qaiyrymdylyqpen ushtastyr, igilikti elińe jasa. Topshyl bolma, kópshil bol, halqyńdy qadirle, jurtyńnyń salt-dástúrin qurmette. Din – ǵylym, jan dúnie jarasymyn tabiǵatpen úilestir. Ǵylymnyń ǵibratty jolyn tańda, bilimińdi jaqsylyqqa paidalan. Zamannyń bolmysyn ańda, toishyl bolma, oishyl bol.
Urpaqqa degen alǵaýsyz meiirim men ystyq yqylas bizge kún saiyn ǵana emes, saǵat saiyn qajet. Ol úshin adamgershilik qasietterdi áýeli óz boiymyzǵa jinaqtap, sodan soń sol imani qasietterdi perishte peiil perzentterimizdiń sanasyna sińirýge tiispiz. Sonda ǵana jas jetkinshek qaisibir qarabaiyr qatelikterden ada bop, qatygezdikten alys júrer edi. Tek sondai urpaq qana obal men saýapty sanasynda salmaqtai almaq.
Bulardyń barlyǵy da bilgenge – marjan, bilmeske – arzan. Arzandy qymbatqa ainaldyratyn – aqyl men parasat. Jaratýshy bizdi aqyl men parasattan aiyrmasyn. Sonda ǵana dosqa kúlki, dushpanǵa taba bolmaimyz.
«Egemen Qazaqstan» gazeti
.jpeg)