نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ۇلى دالا ۇلاعاتتارى
ن.نازارباەۆ. ۇلى دالا ۇلاعاتتارى (2-بٶلٸم)
تۋعان تٸلدٸڭ تۇعىرى
قازاق ەلٸ باردا, قازاق تٸلٸ دە ٶمٸر سٷرەدٸ.
ٶسەدٸ. ٶركەندەيدٸ. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تٸلٸ – مەڭگٸلٸك!
تٸل تۋرالى سٶز – ەڭ جاندى جەرٸمٸز. الاش ارىسى مۇستافا شوقايدىڭ: «ۇلتتىق رۋحتىڭ نەگٸزٸ – ۇلتتىق تٸل» دەيتٸن سٶزٸ بار. ارعى-بەرگٸ تاريحتى اداقتاپ, ەلەمدەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ تٸل تۋرالى تۇجىرىمدارىنا زەر سالساق, ٶزٸنٸڭ تٸلٸن «انا تٸلٸ» دەپ دەرٸپتەيتٸن دە, ارداق تۇتىپ قادٸرلەيتٸن دە جۇرتتىڭ بٸرٸ بٸزدٸڭ حالقىمىز ەكەن. اتا-بابانىڭ ۇلى دەستٷرٸن, تاريحى مەن شەجٸرەسٸن, ەنٸ مەن جىرىن تۋعان تٸلٸندە تىڭداپ, جٷرەگٸنە ۇيالاتىپ ٶسكەن ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعىنا ەرەكشە مەن بەرەمٸن.
ەرينە, ونىڭ كەشەگٸ كەڭەستٸك كەزەڭدە جولى تار, ورنى تٶمەندە بولعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. وتارلىق قۇرساۋدىڭ تەمٸر قاقپانى انا تٸلٸمٸزدٸڭ ادىمىنا شٸدەر سالىپ, دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. تٸل شۇبارلاندى, ونىمەن بٸرگە دٸل تۇماندانىپ, سانا كٷمەنداندى. سانا سەرگٸتەر ساڭلاق تٸلٸمٸزدٸڭ تۇسالعان كەزٸ ەدٸ ول. ونى بٷگٸنگٸ ۇرپاق – بٸز ۇمىتساق, كەلەر ۇرپاق ودان ەرٸ جاڭىلىپ, جازا باسۋى مٷمكٸن. ۇلتتىڭ ۇلى قازىناسى – انا تٸلٸن جاڭا عاسىردىڭ بيٸگٸنە ابىرويمەن الىپ شىعۋ – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ پاراساتتى پارىزى.
كەڭەستٸك كەزەڭدە, ودان بەرگٸ تەۋەلسٸزدٸك تاڭى تۇسىندا, اقىن سٶزٸنٸڭ استارى باسقاشا اشىلىپ, شىندىعىندا دا, «سٶز ٶنەرٸ – دەرتپەن تەڭ» جاعدايعا جەتتٸك. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تٸلٸ باسقا شاۋىپ, تٶسكە ٶرلەگەن ٶكتەم تٸلدٸڭ شىلاۋىنا اينالىپ, ٶز جەرٸمٸزدە باسپالاپ سٶيلەيتٸن كەزەڭگە كەلدٸك. وتارلىق ەزگٸنٸڭ قارۋىن قولعا ۇستاعان دٷمدٸلەر تٸلدٸ بۇعاۋلاۋ عانا ەمەس, ويدى تۇساۋ, ۇلتتىق دٸلدٸ شەتتەتۋ يدەياسىن مىقتاپ قولعا الىپ, اتا مەن بالا, كەلٸن مەن ەنە جات تٸلدە شٷيٸركەلەسٸپ, وتباسىنىڭ ٶزارا ٷندەسۋٸ دە ٶزگە تٸلگە ويىسىپ بارا جاتتى.
بٸز كەيدە تەۋەلسٸزدٸكتٸ «وڭاي الدىق, دايىن كٷيدە كەزٸكتٸك» دەگەن سولاقاي پٸكٸرلەردٸ دە ەستٸپ قالامىز. بۇل – تٸپتەن قاتە بايلام. تەۋەلسٸزدٸك بەرگەن ەڭ قۇندى, ەڭ باعالى بٸر جەتٸستٸك – تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرٸپ, ونى كونستيتۋتسييامىزدىڭ 7-شٸ بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتٸك تٸل – قازاق تٸلٸ» دەپ بەكەم تٷردە بەكٸتتٸك. تٸلٸمٸزگە تەڭدٸك تيدٸ, قاپييادا جوعالعان قۇنى قايتا قالپىنا كەلٸپ, تٶرگە شىقتى, تٶرەلٸككە قول جەتكٸزٸپ, زاڭدىق نەگٸزگە يە بولدى.
اتا زاڭنىڭ ايبارىندا مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ مەرتەبەسٸ مەن مەرەيٸن كٶتەرٸپ تۇرعان بۇل باپتىڭ بابىن تابا الماي, بايانىن ورناتا الماساق, ٶزٸمٸزگە رەنجيٸك. ٶز تٸلٸن ٶگەيسٸنٸپ, ٶزگە تٸلدٸڭ ىعىنا جىعىلعانداردىڭ قاراسى قازٸرگٸ كەزدە بٸرتٸندەپ ازايىپ كەلەدٸ. بٸراق وندايلار مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ەلٸ كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. ابايلاي جٷرٸپ, اقىلعا جٷگٸنسەك, ونىڭ دا ىڭعايى كەلٸپ, رەتٸ تابىلار. جاڭا, جاس تولقىن كەلٸپ, تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸن بۇدان جوعارى ساتىعا كٶتەرەر. ەرٸ سولاي بولاتىنىنا كٷمەن كەلتٸرمەيمٸز.
بٸر قىزىق پارادوكس: بٸز ٶز مەملەكەتٸمٸزدە كونستيتۋتسييادا جازىلعان زاڭدىق كٷشٸ بار باپتى باسشىلىققا الماي, قىزدىرمانىڭ قىزىل تٸلٸنە ەرٸپ, شاپقىلاي بەرەمٸز. ٸس باسىندا, ەسٸرەسە حالىقتىڭ كٶز الدىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتە وتىرعان قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەنسٸنبەي, ٶزگە تٸلدە سٶيلەۋگە قۇمار بولسا, وعان حالىق تا, تٸل دە كٸنەلٸ ەمەس. كٸنەلٸ – ۇلتتىق نامىستىڭ ازدىعى, ەرسٸ ەرەكەتكە ەلٸكتەگٸشتٸك, ۇلت دەستٷرٸنە ەنجارلىق.
وسى جاعدايدى سارالاي كەلە, ون بەس جىلدا ايۋ دا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنٸپ الاتىن ۋاقىت بولدى دەپ ايتقانىم بار. بۇل سٶزدٸ قازاق تٸلدٸ باسىلىمدار قاناتتى سٶزدٸڭ قاتارىنا قوسىپ, بٸراز ۇشقىنداتتى. بٸراق بۇل قاناتتى سٶزدەن گٶرٸ تٸل تاعدىرىنا الاڭداۋدىڭ, نامىستى قايراۋدىڭ بٸر جولى ەدٸ. بۇل ىڭعايداعى تىعىرىقتاعى تٸرلٸكتٸڭ يٸنٸ تٷزەلەر دەگەن ٷمٸت سٶزٸ بولاتىن.
تەۋەلسٸزدٸككە دەيٸن بٸزدٸڭ كٶپتەگەن اعا قالامگەرلەرٸمٸز, حالىق جازۋشىلارى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولداۋ مەسەلەسٸنە بارىنشا اتسالىستى, ونى قورعاپ, كٷرەستٸ. حالىق جازۋشىسى عابيت مٷسٸرەپوۆ دەنساۋلىعى سىر بەرٸپ, قۋاتى قايتا باستاعان كەزدٸڭ ٶزٸندە قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ارنايى پلەنۋمىندا تۋعان تٸلٸمٸز تۋرالى بايانداما جاسادى. سونداعى بٸراز قالامگەرلەردٸڭ كٶركەم شىعارمالارىن وقىپ شىعىپ, قازاق تٸلٸنٸڭ بايانى مەن بايلىعىن قالاي باعالاۋ جٶنٸندەگٸ اعالىق اشىق سىرلاسۋ سٶزٸ ەربٸر قازاق بالاسىنىڭ ەسٸندە ٷنەمٸ جٷرەرلٸك تەلٸم بولدى.
ونىڭ «انا تٸلٸ دەگەنٸمٸز – سول تٸلدٸ جاساعان, جاساپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ مەڭگٸلٸگٸنٸڭ مەسەلەسٸ. كەشە بولماعاننىڭ بٷگٸن بولۋى مٷمكٸن, بٷگٸن بولماعاننىڭ ەرتەڭ بولۋى مٷمكٸن, بٸراق انا تٸلٸنە مەن بەرمەۋشٸلٸكتٸڭ, ونى قۇرمەتتەمەۋدٸڭ ورنى تولماس ولقىلىقتارعا سوقتىراتىنى سٶزسٸز. انا تٸلٸن تەك ٶگەي ۇلدارى عانا مەنسٸنبەيدٸ, ٶگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى» دەگەن سٶزٸندە تەرەڭ مەن جاتىر.
قازىنا قارييالارىمىز بٸر كەزدە «تىڭداۋشىسى جوق بولسا – سٶز جەتٸم» دەپ ماقالداعان. ابايعا باقساق, «سٶز تٷزەلدٸ, تىڭداۋشى, سەن دە تٷزەل» دەگەن ەدٸ. ساناعا سالماق سالعاندا, «سٶزدٸ ۇعاتىن كەز كەلدٸ» دەپ ايتىلىپ جٷرگەن پٸكٸردٸڭ سالماعى وراسان زور ەكەنٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتتە جٷرگەن زامانداستارىمىزدىڭ, قاتار جٷرگەن ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ ٷنەمٸ ەستەرٸندە ۇستاعانى جٶن. ەر ازامات ەۋەلٸ تۋعان تٸلگە دەگەن قۇرمەت پەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸنەن باستاۋى كەرەك. وتباسىنان باستاۋى كەرەك. وتباسىنداعى وڭدى تەربيە انا تٸلٸ ارقىلى جٷزەگە اسسا, ودان ەرٸ جاس ۇرپاق ٶمٸردەگٸ ٶز قاجەتتٸلٸگٸن ٶزٸ تابادى, اداسپايدى.
بۇدان ون جىلداي بۇرىن, كەزەكتٸ بٸر باسقوسۋدىڭ الدىندا, «انا تٸلٸ» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸنە ارنايى سۇحبات بەرگەنمٸن. سونداعى نەگٸزگٸ ەڭگٸمە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بٷگٸنگٸ جاي-كٷيٸ, ونىڭ دامۋ, پايدالانىلۋ, قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدٸڭ جولدارىن قاراستىرۋ, قابىلدانعان زاڭدار مەن مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسى, ەڭ باستىسى, «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە» دەگەن بەرٸك تە باياندى بايلامدى حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىپ, باعىت-باعدار سٸلتەۋ بولاتىن.
بٸزدە ەلٸ دە بويىمىزدان ارىلماي كەلە جاتقان بٸر جامان ەدەت بار. ول ەۋەلٸ باستاماعا بٸردەن ٷن قوسىپ, دٷركٸرەتٸپ ەكەتەمٸز, سوسىن ۋاقىت ٶتە كەلە ٸستٸڭ اياعىن سۇيىلتىپ, تٸپتٸ ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ كەيبٸر قاجەتتٸ ٸس-شارالاردىڭ ٸزٸنە سۋ قۇيامىز. ازاماتتىڭ قانداي ەكەنٸ ونىڭ باستاعان ٸسٸنەن عانا ەمەس, اياقتاعان ٸسٸنەن كٶرٸنەدٸ. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, موينىمىز جار بەرمەي, جارتى جولدا سولىقتاپ, ٸس اياعىن اقساتىپ كەتەتٸنٸمٸز بار. وسى كەمشٸلٸكتەن ارىلۋ كەرەك.
«قازاق قازاقپەن قازاقشا سٶيلەسسٸن» دەگەن سٶزدٸ ايتقانىما دا ون بەس جىلدان اسىپ بارادى. قازاق قازاقپەن ٶزگە تٸلدە سٶيلەسسە, جات جۇرت نە دەمەيدٸ? ون بەس جىل از ۋاقىت ەمەس. نە ٶزگەردٸ? قانداي بەلەسكە جەتتٸك? ۇلتىمىزدىڭ جانىن باۋرايتىن سٶزدٸڭ مەن-مازمۇنىن ەل جٷرەگٸنە جەتكٸزە الدىق پا?
ەرينە, بۇدان جيىرما بەس جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, بۇل باعىتتا كٶپ نەرسە العا جىلجىدى. ۇتقانىمىز دا, ۇققانىمىز دا بارشىلىق. ٶكٸنٸشكە قاراي, ۇمىتقانىمىز دا جەتٸپ جاتىر. ۇتىلمايتىن جەردە ۇتىلىپ, تۇتىلمايتىن جەردە تۇتىلىپ جاتاتىنىمىز دا جوق ەمەس.
مەملەكەت دامۋىنداعى ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – ٷش تۇعىرلى تٸل مەسەلەسٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس. جاھاندانۋ جاعدايىندا جالعىز تٸلمەن قالا المايسىڭ. ەلەمدٸك اقپارات, تەحنولوگييا, جاڭا يننوۆاتسييالىق يندۋسترييا اعىلشىن تٸلٸندە جٷرٸپ جاتىر. دەمەك بۇل تٸلدٸ دە بٸز ەركٸن مەڭگەرۋٸمٸز كەرەك. ۇلتارالىق قاتىناس تٸلٸ – ورىس تٸلٸ دە ەل دامۋىندا ٶزٸندٸك رٶلٸن جوعالتقان جوق. ونى تاريحىمىزدان سىزىپ تاستاي المايمىز. بۇرىن كٶپ تٸل بٸلۋشٸلٸك ماقتان بولسا, ەندٸ ول قاجەتتٸلٸككە اينالدى.
قاجەتتٸلٸگٸ سول, كٶپ تٸل بٸلسەڭ, كٶپ اقپاراتتى يگەرەسٸڭ, ٶزگەلەردٸڭ وزىعى مەن توزىعىن ايىراسىڭ. بٷگٸنگٸ ۋاقىتتاعى ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, عىلىمي-تەحنيكالىق پەرمەنٸ بار, قۋاتتى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردٸڭ ٷلگٸ-ٶنەگەسٸن تانيسىڭ. بەرٸمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدٸ. ونى زامان ايقىن كٶرسەتٸپ وتىر. جاس ۇرپاق وسىنى تەرەڭ تٷسٸنٸپ, جان-جاقتى بولۋى شارت. كٶپ تٸل بٸلگەننٸڭ زييانى جوق. دوسىڭ دا, ەرٸپتەسٸڭ دە, جولداسىڭ دا كٶپ بولادى. الايدا, قانداي جاعدايدا دا تۋعان تٸلٸمٸز – قازاق تٸلٸ ٶز مەرتەبەسٸن جوعارى ۇستاۋى تيٸس. تۋعان تٸلدٸڭ تۋى قاشاندا بيٸك بولۋى قاجەت.
تٸلدٸڭ قولدانىلۋ اياسىنا بايلانىستى ورتاعا سالار بٸرتالاي جايتتار دا بار. تٸل دامۋى ٷشٸن تٸلدٸك ورتا قاجەت. بۇل – ەڭ بٸرٸنشٸ شارت. سوسىن تٸلگە دەگەن قاجەتتٸلٸك كەرەك. ٷشٸنشٸ شارت, انا تٸلٸڭدٸ ارداقتايتىن ۇلتتىق نامىس كەرەك. قانداي زاڭ بولسا دا ونىڭ ٶمٸر سٷرۋ, قىزمەت ەتۋ اياسى ۋاقىتتىڭ قۇزىرىنا تٸكەلەي تەۋەلدٸ بولىپ جاتادى. مۇنداي جاعداي تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ العان, دامۋدىڭ جاڭا, ٶزٸندٸك جولىنا تٷسكەن مەملەكەتتەردٸڭ تاريحىندا كٶپ كەزدەسەدٸ. بٸزدٸڭ دە ەپ دەپ ازاتتىق العان تۇسىمىزدا تۋىنداعان, قابىلدانعان كٶپ زاڭدار ۋاقىت ٶتە كەلە ساپالىق ٶزگەرٸستەردٸ باستان كەشتٸ. ولار جەتٸلدٸرٸلدٸ, تولىقتىرىلدى, ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ ونىڭ جاڭا ەلەۋمەتتٸك-مەدەني بولمىستى بەينەلەۋدەگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ قاجەتتٸگٸ بولىپ وتىر. بۇل باعىتتا ناقتى, نىسانالى عىلىمي جۇمىستار, ساراپتامالىق ٸس-شارالار جٷرگٸزٸلۋٸ تيٸس. ەلٸ ورىس تٸلٸنٸڭ بٸلٸم مەن عىلىم, ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق سالالاردا باسىمدىعى انىق بايقالادى.
زاڭ بٸزگە تٸكەلەي تٸل ٷيرەتٸپ بەرمەيدٸ. بٸراق زاڭ بٸلگەن ادام زاماننىڭ قيىندىعىنان اسا ابىرجي قويمايدى. جاعدايدىڭ جٶنٸن بٸلەدٸ. ودان شىعاتىن جولدى جاڭىلماي تابا الادى. ەرينە, جۇرتتىڭ بەرٸنە زاڭدى جاتقا بٸل, باپتارىن باسىڭدا ۇستا دەپ تالاپ ەتە المايسىڭ. بٸراق قازاقستان زاڭى ەربٸر وتانداسىمىزدىڭ ارىن ارلاپ, بارىن قورعاۋعا قىزمەت ەتە الادى. سونىڭ ٸشٸندە تٸل تۋرالى تٷيتكٸلدەردٸڭ ٶزٸن زاڭدىق, قۇقىقتىق دەڭگەيدە تولىق رەتتەۋگە بولادى.
انا تٸلٸمٸز بەرٸمٸزدٸ ٶمٸرگە ەكەلگەن ارداقتى انامىزدىڭ اق سٷتٸمەن بويىمىزعا سٸڭگەن. ٸڭگەلاپ جاتقاندا ايتىلعان انامىزدىڭ بەسٸك جىرىمەن جٷرەگٸمٸزگە ەنگەن. ەكەمٸزدٸڭ جانىندا قۇلدىراڭداپ جٷگٸرٸپ, قامشىسىن ەكەلٸپ, قولعانات بولىپ جٷرگەندە سانامىزعا ۇيالاعان. مەكتەپ قابىرعاسىندا جٷرگەندە ۇستازدارىمىزدىڭ ۇلاعاتتى ساباقتارىندا حالقىمىزدىڭ قازىناسىن – ۇلت تٸلٸندەگٸ ەدەبيەتٸن وقىعاندا كٶكەيٸمٸزگە تۇنعان. بوزبالا بولىپ, بالاۋسا قىزدارعا كٶز سالا باستاعان شاقتا اقىنداردىڭ عاشىقتىق جىرلارى ارقىلى جٸگٸتتٸك جادىمىزعا جازىلعان.
قازاق تٸلٸنٸڭ قانىق بوياۋلارى – حالىق ەندەرٸندە. شٸركٸن, بٸزدٸڭ حالىق ەندەرٸ, ناعىز قازىنامىز عوي. بٸزدٸڭ حالىقتاي مىڭداعان مازمۇندى ەنٸ, كٷمبٸرلەگەن كٷيٸ بار, دالاسىنىڭ تاڭعاجايىپ ٷنٸ بار حالىق جەر بەتٸندە نەكەن-ساياق شىعار. كەيدە بٸر وي ٷستٸندە وتىرعان وڭاشا سەتتەردە, الىس جولدان ەلدٸ ساعىنىپ كەلە جاتقانىمدا قولىما قالام الىپ, كٶكەيگە كەلگەن ۇيقاستاردى قاعازعا تٷسٸرٸپ قوياتىنىم بار. سونداي بٸر كەزەكتٸ الىس ساپاردان كٶڭٸل كٷيٸم كٶتەرٸلٸپ, جانىم جادىراپ كەلە جاتقاندا ۇشاق ٸشٸندە «ەلٸم مەنٸڭ» دەگەن ٶلەڭ ٶمٸرگە كەلدٸ.
ارايلاپ تاڭىم, اسقاقتاپ تاۋىم,
ەن ويناپ كٶگٸم, كٷي تارتتى كٶلٸم.
قول جەتتٸ, مٸنە, اڭساعان كٷنگە,
جاساي بەر, جاسا, قازاعىم مەنٸڭ!
وسى العاشقى شۋماعى تۋعاندا باستان كەشكەن سەزٸمٸم كەرەمەت ەدٸ. ۇشاقتىڭ تەرەزەسٸنەن ەلٸمنٸڭ بايتاق دالاسىنا تەبٸرەنە كٶز سالىپ, جانىم ەندەتٸپ تۇرعانداي-تىن. اڭساعان كٷنگە جەتتٸك قوي دەگەن تەلەگەي سەزٸم بويىمدى قالاي شىمىرلاتتى دەسەڭٸزشٸ…
2005 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كٷندەرٸندە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كەزەڭٸندەگٸ مەملەكەتتٸك گيمندٸ اۋىستىرۋ تۋرالى يدەيانى تيٸستٸ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرمەن, بەلگٸلٸ مۋزىكا جەنە كٶركەمسٶز ماماندارىمەن اقىلداسا وتىرىپ جٷزەگە اسىرۋعا شەشٸم قابىلدادىق. سوندا كومپوزيتور شەمشٸ قالداياقوۆ پەن اقىن جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتٸڭ «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەنٸنٸڭ مەتٸنٸن جاڭا زامانعا لايىقتاپ, ونىڭ مازمۇندىق تٸنٸنە زييان كەلتٸرمەي, لەكسيكالىق نەگٸزٸن قالدىرىپ ەرٸ تەۋەلسٸزدٸك تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, ازداعان ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ تۋرالى ۇسىنىستار بولدى. بۇعان بەلگٸلٸ اقىندار دا, مامان تٸلشٸ-عالىمدار دا تارتىلدى.
مەملەكەتتٸك رەمٸزدەر جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ تالقىلاۋىنا, بەلگٸلٸ مامانداردىڭ ساراپتاۋىنا سەيكەس مەن ۇسىنعان قوسىمشا مەتٸن جاڭا ۋاقىت تالابىنا ساي دەپ تابىلدى. بۇل جەردە ەلباسىلىق تٶرەلٸگٸمدٸ پايدالانىپ, ەشكٸمگە سالماق تا سالمادىم, جاقسى اتاق, ارزان بەدەلگە دە ۇمتىلعانىم جوق. مەن دە ەلٸمنٸڭ قاتارداعى قاراپايىم بٸر ٶكٸلٸ رەتٸندە وسىناۋ تاريحي سەتتە ودان قالىس قالا المادىم. ويىمدى تەربەپ, جانىمدى كەرنەپ جٷرگەن سٶزدەردٸڭ ەڭ كٶركەم كەستەلەنگەن تٷرٸ دەپ سەزٸنٸپ, سٶزٸمدٸ كٶپ تالقىسىنا ۇسىندىم.
وسى مەسەلەگە قاتىسقان اتاقتى اقىندار مەن سٶز ماماندارى, تٸل عالىمدارى مەن ۇسىنعان قوسىمشانى قوعامدىق-ساياسي, يدەيالىق-كٶركەمدٸك جاعىنان ۇتىمدى, ورىندى, ەنۇراننىڭ بۇرىنعى جەلٸسٸنە تولىق ساي كەلەدٸ دەپ تاپتى. مۇنى ٶزٸمنٸڭ ٶمٸرٸمدەگٸ ەڭ بٸر قۋانىشتى دا سالتاناتتى ەرٸ باقىتتى سەتٸم دەپ ويلايمىن. ٶز ەلٸڭدە بولىپ جاتقان تاريحي جاڭالىقتارعا سول ەلدٸڭ پەرزەنتٸ رەتٸندە ٷلەس قوسۋ, شاماڭ كەلگەنشە ٶز قولتاڭباڭدى قالدىرۋ – ەربٸر ازاماتتىڭ ارمانى. ەڭ باستىسى, بۇل – مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ. مەملەكەتتٸك گيمننٸڭ مەرتەبەسٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دە جوعارى دەرەجەسٸ بولىپ قابىلدانادى. تۋعان تٸلٸمٸزدٸڭ اسقاقتىعى مەن ابىرويى دا وسى گيمننەن انىق كٶرٸنەدٸ دەپ بٸلەمٸن.
دٸن مەن دەستٷر
دٸن – رۋحسىزدىق پەن قاناعاتسىزدىقتىڭ الدىنا قويىلعان ەڭ بەرٸك قامالداردىڭ بٸرٸ.
دٸن تۋرالى سٶز, سايىپ كەلگەندە, ادامنىڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ تازالىعى مەن ادامگەرشٸلٸگٸ تۋرالى سٶز. دٸن – ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋ شارتىنىڭ قالىپتاسقان قاعيداتتارى ەرٸ ادامزات دامۋىنىڭ قۇبىلاناماسى.
دٸني نانىم-سەنٸم ادامزاتپەن بٸرگە پايدا بولعان. ادامنىڭ تابيعات تىلسىمدارى مەن جۇمباقتارىن قابىلداۋ كەزٸندەگٸ العاشقى ٸس-ەرەكەتتەرٸ ونىڭ تانىمىن تۋعىزدى. دٸننٸڭ قاينار كٶزٸ سول باعزى زامانداردان باستاۋ الىپ, ۋاقىت ٶتە كەلە ول ەرتٷرلٸ اعىم, سان-سالالى سەنٸم سٷرلەۋٸ رەتٸندە قالىپتاسا باستادى. دٸندٸ زەردەلەۋ, ونى تٷسٸنۋ باعىتىنداعى باستاپقى ٸزدەنٸستەر العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس كەزٸندە قالىپتاسا باستاعانى داۋسىز. بٸزدٸڭ زامانىمىزدا ول وراسان زور عىلىمي-ەلەۋمەتتٸك نىسانعا, فيلوسوفييالىق كاتەگوريياعا اينالىپ, ەسەپسٸز عىلىمي ەڭبەكتەر مەن سان جەتپەس ساراپتاۋ-پايىمداۋلار جارييالانىپ جاتىر.
جالپى, شاريعات تۋرالى قازٸر بٸرنەشە اعىم بار سىڭايلى. سولاردىڭ بٸرٸ – قۇدايسىزدىق پٸكٸرٸن ۇستاناتىندار. ەكٸنشٸسٸ, يسلام دٸنٸنە تازا ۇلتشىلدىق تۇرعىسىنان قارايتىندار. ەندٸ بٸرەۋلەرٸ – يسلام دٸنٸنٸڭ نەگٸزدەرٸن حالىقشىل-مەملەكەتشٸل تۇرعىدان تەرەڭ تٷسٸنٸپ, ونىڭ قادٸرٸن بٸلەتٸندەر. وسى ٷش باعىتتا دا ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر.
قازٸر العاشقى ەكٸ باعىتتىڭ ٸشٸندە دٸني اعىمداردى دەرٸپتەيتٸندەر, ول تۋراسىندا ٶتە جيٸ جازىپ, تىنباستان قىزمەت جاساپ جٷرگەندەر كٶپ. بۇلاردىڭ كٸتاپتارى مەن جيناقتارىن وقىپ العان دٸني ساۋاتى ەلٸ كەمشٸن ادام نەگٸزگٸ دٸن وسى ەكەن دەپ ويلايدى. سودان قاتەلٸككە ۇرىنادى. ٶيتكەنٸ, دٸني ساۋاتتىڭ ازدىعى, دٸني ورىنداردىڭ تازا دٸندٸ جالعان دٸننەن اجىراتۋ باعىتىنداعى دەرمەنسٸز جۇمىستارى وسىنداي جاعداي تۋعىزىپ وتىر.
يسلام دٸنٸن, ونداي ەلدەردەگٸ تۇرعىندار تولىق حابارى بولماعاندىقتان, قۇبىجىق دٸن, زورلىق-زومبىلىقتى ۇستاناتىن اعىم دەپ قابىلدايدى. سىرتتان تاڭىلعان ناسيحات تا سونى ۋاعىزداۋدا. اراب ەلەمٸن ايتپاي-اق قويالىق, ٶزٸمٸز بٸلەتٸن دەرەككە جٷگٸنسەك, يسلام دٸنٸ تۋرالى: تاريحى مەن فيلوسوفيياسى, قۇقىعى مەن ەكونوميكاسى, ٶركەنيەتٸ مەن ٶنەرٸ, مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸ دەگەن تاقىرىپتىق-تانىمدىق ەرٸ عىلىمي-ساراپتامالىق ەڭبەكتەر ەلٸ جان-جاقتى تالدانىپ, جارىق كٶرگەن جوق. بٸز اللاعا قۇلشىلىقتىڭ جالپى باستاۋىش كانوندارى نەگٸزٸندە جٷرٸپ جاتىرمىز. حالىقتىڭ يسلام دٸنٸ تۋرالى بٸلٸم-تٷسٸنٸگٸ ەلٸ العاشقى كەزەڭدە قابىلدانعاننان كٶپ اسا قويعان جوق. دٸني سەزٸمنٸڭ بالاڭدىعى كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە ەركەز بوي كٶرسەتٸپ جاتادى.
حالىقتىڭ دٸني ساناسى بەرٸك, كٶزقاراسى تۇراقتى ەرٸ سەنٸمدٸ بولعان جاعدايدا, ونىڭ ىنتىماعى مەن بٸرلٸگٸ, ٶز ەلٸنٸڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸنە دەگەن سەنٸمٸ بەرٸك بولا تٷسٸپ, بٸر ماقساتقا جۇمىلۋدىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى قالىپتاسادى. بٸز حالىقتار دوستىعىن دامۋدىڭ العىشارتى رەتٸندە ۇستانىپ كەلەمٸز. بۇل دا – بەرٸك تۇجىرىم. ەندٸ وسىنى دٸني نانىم-سەنٸمدەر تۇرعىسىنان بەكٸتە تٷسسەك, حالىقتىڭ پاتريوتتىق سەزٸمٸ جالاڭ ۇراننان گٶرٸ جالىندى رۋحقا اينالار ەدٸ.
كەلەشەكتەن كٷدەر ٷزبەۋ سيياقتى ٶتكەندەگٸنٸڭ بەرٸن بٸردەي ٶزەككە تەبۋگە دە بولمايدى. يسلام دٸنٸنە دەيٸن دە وسىناۋ بايتاق دالادا يماني نيەت پەن ادامگەرشٸلٸك ٸزگٸ قارىم-قاتىناستار بولعان. ەجەلگٸ عۇن پاتشالىعىنان بەرمەن قاراي ەلٸمٸز كٶك تەڭٸرٸنە تابىنىپ ٶمٸر سٷردٸ. مۇنىڭ دەستٷرلٸ ەلەمەنتتەرٸ حالقىمىزدىڭ ٶمٸرٸندە ەلٸ دە بار.
نانىمىمىزداعى تابيعاتقا دەگەن قۇرمەتتٸ كٶزقاراس, كٷن مەن ايدى قاسيەت تۇتۋ بٸزدٸڭ اتا-بابا دٸنٸمٸزدٸڭ تاريحي كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە ەلٸ كٷنگە حالقىمىزبەن بٸرگە جاساپ كەلەدٸ. بٸز بۇل نانىم-سەنٸمدەردٸ ٶز ٶمٸرٸمٸزدەن سىزىپ تاستاي المايمىز. قيسىندىق جەنە ٶمٸرشەڭدٸك جاعىنان ونىڭ قازاق بالاسىن جاقسىلىققا, ٸزگٸلٸككە, ادامگەرشٸلٸككە تەربيەلەۋدەگٸ رٶلٸ ٶزٸنٸڭ رۋحاني كٷشٸن جويعان جوق. رۋحاني تازالىعىمىزدى ساقتاۋداعى تەڭٸرلٸك تٷسٸنٸكتەردٸ ەلٸ دە ٸزگٸ دٸننٸڭ امالدارى رەتٸندە تۇتىنۋدامىز.
بۇل جاعىنان كەلگەندە, يسلام دٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى مەن ۇستانىمدارى بٸزدٸڭ بابالارىمىز ۇستانعان نانىم-سەنٸمدەرمەن ۇشتاسىپ جاتادى. سونىمەن قاتار يسلام دٸنٸندەگٸ قوناقجايلىق, مەيماندوستىق, كەمتار مەن كەدەيگە كٶمەك قولىن سوزۋشىلىق, باۋىرمالدىق سەكٸلدٸ جاقسى ەدەتتەردٸ ٶزگەلەرگە ٶنەگە رەتٸندە ايتىپ جەتكٸزۋ جاعى دا ٷندەس كەلەدٸ. ەرٸ ولاردىڭ مۇسىلماندىق قاعيداتتارمەن سەيكەس كەلەتٸندٸگٸنٸڭ ٶزٸ كەرەمەت ەمەس پە?! مەنٸڭ بٸلۋٸمدە, مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرٸنٸڭ بٸرٸندە قۇران سٷرەلەرٸ مەن اياتتارىندا ناقتى امالى ايتىلماعان مەسەلەنٸ ۇلتتىق دەستٷرلەردەن ٸزدەگەن جٶن دەگەنگە ساياتىن ۇعىم دا بار. دەمەك, ارۋاقتى قۇرمەتتەۋ, بەيٸت باسىنا بارىپ دۇعا باعىشتاۋدىڭ, ناۋرىزدى قۋانا قارسى الىپ, جاڭا تۋعان ايمەن امانداسۋدىڭ دٸن الدىندا ەشقانداي دا ايىبى جوق. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا اللا تاعالانىڭ ٶزٸ جاراتقان يگٸلٸكتەرٸنە جاسالاتىن دەستٷرلٸ قۇرمەت قانا.
دانىشپان ابايدىڭ «قۇدايشىلىق – جٷرەكتە. قالپىڭدى تازا ساقتا» دەۋٸ دە سودان.
بۇل مەسەلەنٸ دە بٸزدٸڭ دٸنباسىلار مەن وسى سالامەن اينالىسىپ جٷرگەن تەولوگ ماماندارىمىز دەندەپ اشىپ, دەيەكتەپ, دەرەكتەپ بەرۋٸ قاجەت.
كٶنە تاريحي يسلام دٸنٸنٸڭ ٶركەنيەتتٸك, گۋمانيستٸك قالىپتارىن جان-جاقتى بٸلمەگەندٸكتەن, ونى تەك كٷش كٶرسەتۋ, زورلىق جاساۋ دٸنٸ دەپ تٷسٸنۋشٸلٸك ەرتە زاماننان بار ەكەنٸن ايتادى. بۇل – بٸلمەستٸك سالدارى. بۇعان بٸز ٶرە تٷرەگەلٸپ داۋ ايتپاي, قايتا بايىپتى, تاريحي, عىلىمي تۇرعىدان دەلەل كەلتٸرٸپ, پاراساتتى دەڭگەيدە تٷسٸنٸك بەرۋٸمٸز كەرەك. مۇنداي جاڭساقتىق قازٸرگٸدەي تەرروريزم مەن ەكسترەميزم سەكٸلدٸ جاڭا عاسىردىڭ جويقىن ٸندەتتەرٸ ٶرشٸپ تۇرعان كەزدە تٸپتەن قاۋٸپتٸ.
يسلام دٸنٸ ەشقانداي دا قۇبىجىق دٸن ەمەس. بۇل پٸكٸردٸ كەز كەلگەن مۇسىلمان بالاسى قانداي جەردە, قانداي جاعدايدا بولماسىن, ايتىپ, تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك. بۇل – يماندىلىق پارىزى.
ٶز دٸنٸڭدٸ قورعاپ, وعان دەلەلسٸز كەلتٸرگەن زيياندى تٷسٸنٸكپەن قايتارۋ ماقساتىندا يگٸ ەرەكەت جاساساڭ, بۇل – ٷلكەن ساۋاپ. بٸر ادام بٸر مۇسىلماندى ٶلتٸرسە, ول جەر بەتٸندەگٸ بارلىق مۇسىلماندى ٶلتٸرگەنگە تەڭ دەگەن قاعيداتتى قۇران ايتادى. سول سەكٸلدٸ يسلام دٸنٸنٸڭ ٸزگٸ جاعى مەن يگٸ قاسيەتتەرٸن ايتقان ەربٸر مۇسىلمان بارلىق مۇسىلمانعا تيەسٸلٸ ساۋاپتى الادى. بٸز وسى پٸكٸردٸ ٷنەمٸ نازارىمىزدا, جٷرەگٸمٸزدە ۇستاۋىمىز كەرەك. بٸراق بۇل يسلام دٸنٸ باسقا دٸندەردەن جوعارى تۇرادى دەگەن بٸرجاقتى كٶزقاراستى بٸلدٸرمەيدٸ. الايدا, بٸزدٸڭ دٸنٸمٸزگە بەرٸلٸپ جاتقان جوسىقسىز باعا مەن جٶنسٸز ويلاردى اۋىزدىقتاۋ ٷشٸن ەربٸر مۇسىلمان بۇلاردى بٸلۋٸ قاجەت.
قازٸر يسلامداعى ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلمەي ايتىپ جٷرگەن مەسەلە: جيھاد تۋرالى مەسەلە. جيھاد – يسلام دٸنٸندە ايتىلاتىن ۇعىم ەكەنٸ راس. بٸراق مۇنىڭ اياسىن تەك قانا لاڭكەستٸكپەن شەكتەيتٸن بولساق, قاتتى قاتەلەسەمٸز. ونىڭ قازاقشا ۇعىمى بەلگٸلٸ بٸر نەتيجەگە, ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن كٷش-قايرات جۇمساۋ, ىنتا-جٸگەر تانىتۋ, ماقسات ٷشٸن كٷرەسۋ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. بۇل سٶزدٸ قازٸر قارۋ الىپ سوعىسۋ, ٶزٸن قۇرباندىققا شالۋ ماعىناسىندا قولدانىپ جٷر. قۇراندا «جيھاد» سٶزٸ 35 جەردە كەزدەسەدٸ. سونىڭ تٶرتەۋٸندە عانا «سوعىس» ۇعىمىندا قولدانىلعان. كٶپ ادام ٶزٸن مۇسىلمان ساناعانمەن, قۇراننىڭ جالپى مەن-مازمۇنىمەن دە تولىقتاي تانىس ەمەس. سوندىقتان شولاق تٷسٸنٸك شالا ۇعىمدى تۋعىزادى.
دٸني عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرٸندە ول سٶز اللانى تانۋدىڭ جولىنداعى ساپار, ۇمتىلىس رەتٸندە بەرٸلەدٸ. وسى ماعىنا شىندىققا جاقىن. كەڭٸنەن تۇجىرىمداعاندا ونىڭ ماعىناسى ادامنىڭ ٶزٸمەن كٷرەسٸ, ٶز بويىنداعى جاعىمسىز ەرەكەتتەردٸ جويۋ, ناداندىقپەن مايدانى, تۇرمىستىڭ جاقسارۋى جولىنداعى ەرٸك-جٸگەر, سانانىڭ سٸلكٸنۋٸ سەكٸلدٸ قاسيەتتەر بولسا كەرەك. شاريعاتتا ول سٶز جاراتۋشىنىڭ شاپاعاتىن سەزٸنۋ دەپ تە قولدانىلادى. يمان زاڭدىلىقتارىن زەرتتەۋشٸلەر «جيھاد» مەجبٷرلٸك جاعدايدان دا بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايدى. مٸنە, وسى جاعداي كەلە-كەلە قيت ەتسە, قارۋ الىپ سوعىسىپ, جازىقسىز جانداردىڭ قانىن تٶگٸپ, اۋىر كٷنە ارقالاۋدىڭ سيپاتىنا اينالدى. بٸز مۇنداي تٷسٸنٸكتٸ قىلمىس ەرٸ كٷنە دەپ ەسەپتەيمٸز. دەمەك, بۇل تۇرعىدا ناداندىققا قارسى ەرەكەت جاساعانىمىز ابزال.
كەڭەستٸك كەزەڭدەگٸ قىزىل تەرروردىڭ حالىقتاردى قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتۋداعى زورلىق-زومبىلىعىن ٶز ٶمٸرٸندەگٸ تۇرمىستىق تاۋقىمەتتەرمەن بٸرگە بٶلٸسكەن قازاق حالقىنىڭ سول كەزدەگٸ جان دٷنيەسٸندەگٸ ٷنسٸز قارسىلىعى بولادى. قازاقتاردىڭ بوسىپ كەلگەن حالىقتاردى پانالاتۋى مەن ادامگەرشٸلٸك قولىن سوزۋى سول نەۋبەتكە ٸشتەي قارسىلىق بولعان شىعار? قارا كٷشكە قارسى قاراپايىم اقىل-پاراساتتى قولدانۋ – ۇلى كٷرەس, يماني مايدان. دەمەك, بٸزدٸڭ حالقىمىز – زايىرلى جيھادتىڭ ٷزدٸك ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن جۇرت. بۇل بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن مەڭگٸلٸك ماقتان, ٶمٸرلٸك ٶنەگە بولسا كەرەك.
يسلامداعى سول ەدەمٸ ەدٸپتٸ قازٸر دٸن بۇزارلار مەن باس بۇزارلار مٷلدەم تەرٸس قولدانىپ جٷر. جيھاد – ادامدى ٶلتٸرۋدٸڭ امالى ەمەس, دۇشپاندىق جاعدايلاردا دا جول تابۋدىڭ قيياناتتان تىس ەرەكەتٸ بولۋى تيٸس. «جەكە ادامنىڭ جيھادى» دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ تىم شارتتى. بٸر ەل نەمەسە مەملەكەت رەسمي تٷردە ەكٸنشٸ بٸر ەلگە سوعىس جارييالاعاندا بولاتىن ەرەكشە ٸس-ەرەكەتتٸ سوعان جاتقىزۋعا بولاتىن شىعار, ال جەكە ادامنىڭ وزبىرلىعى بولماسا ادام ٶلتٸرۋ ەرەكەتٸ شاريعاتقا ساي كەلمەيدٸ. ەلەمدٸك لاڭكەستٸك ٶرشي تٷسكەن قازٸرگٸ جاعدايدا ۇجىمدىق ۇرىسقا شىقتىق دەپ جٷرگەن وزبىر توبىردىڭ تاعىلىق ەرەكەتٸن ەشبٸر دٸننٸڭ زاڭدىلىقتارىمەن اقتاپ الۋعا بولمايدى.
كەيٸنگٸ كەزدەردە سىرتتان ەنگەن سان تٷرلٸ اعىمداردىڭ اۋانىمەن باس-كٶزگە قاراماي ەلدٸ, جۇرت مٷددەسٸنە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن جەكە ازاماتتاردى ايىپتاۋ, تٸپتٸ تۇقىرتا ەسە قايتارۋ سيياقتى كەلەڭسٸز ەرەكەتتەر بوي كٶرسەتٸپ قالىپ جٷر. «جاماندى جاسىر, جاقسىنى اسىر» دەمەي-اق قويايىق, بٸراق كٶپكە كٷل شاشۋعا بولمايدى عوي. جاۋىردى جابا توقۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. «سىن تٷزەلمەي, مٸن تٷزەلمەيدٸ» دەگەندٸ دە ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ياعني, ايتىلعان سىن-ەسكەرتپە ساليقالى بولىپ, ونىڭ قوعام دامۋىنا سەپتٸگٸ تيگەنٸ جٶن. ال كٶلگٸرسٸگەن سىن-سىماق كٶلدەنەڭ كٶك اتتىنىڭ اۋجايىندا اداسىپ, سولاردىڭ ۇپايىن تٷگەندەپ جاتسا, ول – بارىپ تۇرعان قىلمىس. سونى ويدان شىعارماۋ كەرەك.
سودان كەيٸن, دەموكراتييا دەگەن تەك قانا قۇقىقتار ەمەس, سونىمەن بٸرگە ايتارلىقتاي مٸندەتتەر جٷكتەيتٸنٸن دە ۇمىتۋعا بولمايدى. ەندەشە, ەركٸم اعات باسقان ارانداتۋ ەرەكەتٸ ٷشٸن جاۋاپ بەرۋگە تيٸس. يگٸلٸكتٸ ٸس قانا ٸزگٸلٸكتٸ مۇراتقا جەتكٸزبەك. مەملەكەت ماعان كٶمەك كٶرسەتپەدٸ دەپ كٸنەلاۋدان بۇرىن, «مەن قوعامعا قانداي قولداۋ كٶرسەتتٸم?» دەگەندٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ الۋدىڭ دا ارتىقتىعى جوق.
وسىندايدا ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ەيگٸلٸ اقىنداردىڭ بٸرٸ ا.س.پۋشكيننٸڭ: «مەن ٶز وتانىمدى, جەمە-جەمگە كەلگەندە, جەردەن الىپ, جەرگە سالۋىم مٷمكٸن. بٸراق ونى بٶگدە ەشكٸمنٸڭ تٸلدەۋٸنە ەشقاشان دا جول بەرە المايمىن!», دەگەنٸ ەرٸكسٸز ەسكە ورالادى. ال ورالاتىن سەبەبٸ, جات جۇرتتىقتار كٸنە تاعىپ, كٷندەيتٸن ەمەس, تاڭدانىپ, مٷلتٸكسٸز مويىندايتىن ەل بولساق ەكەن دەگەن ارمان ۇلتتىڭ يماني ٸزگٸ قاسيەتتەرٸن كٶرسەتۋدٸڭ ٷلگٸ-تۇعىرى بولۋى شارت.
وسىلاردى سوناۋ سيرييادا سودىرلاردىڭ سويىلىن سوعىپ, تەك ٶزٸ عانا ەمەس, بٷكٸل وتباسىن قۇرباندىققا شالىپ جٷرگەن, جەر-جەرلەردە قولدارىنا قارۋ الىپ, ەل امان, جۇرت تىنىشتا مويىندارىنا قان جٷكتەپ جٷرگەن, ەڭبەك ەتپەي-اق جاقسى تۇرمىس كەشكٸسٸ كەلٸپ, قىلمىسقا بارىپ, اداسىپ جٷرگەن جانسەبٸل جاستار ۇقسا يگٸ ەدٸ. ولاردى تەك تەلەارنالار مەن ينتەرنەتتەن, باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان قۇيىلىپ جاتقان ەسٸرە مەنسٸز مەلٸمەتتەر تەربيەلەمەسە ەكەن. تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن جٸگٸتتٸڭ قولىنا قاندىاۋىز قارۋ الىپ, وق جاۋدىرۋى, سٶيتٸپ, قوعام تىنىشتىعىن بۇزۋى كٸمگە قاجەت? بەيكٷنە جانداردى جەر جاستاندىرىپ, انانى جەسٸر, بالانى جەتٸم اتاندىرعاندا ولار نە وپا تاپپاق? ٶزٸنٸڭ ادامگەرشٸلٸككە, يماندىلىققا جات قىلىعىمەن, جانتٷرشٸگەرلٸك جاۋىزدىعىمەن ونداعان وتباسىنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا تٷسٸرە ويرانداپ, قايعىدان قان جۇتقىزعان پەندەنٸڭ كٷنەسٸن قۇداي قالاي كەشٸرەدٸ?!
مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدىڭ قانداي العىشارتتارى بار جەنە جاستار اراسىنداعى جۇمىستى جەتٸلدٸرە جٷرگٸزۋدٸڭ قانداي تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸ بار دەگەن سۇراقتار كٸم-كٸمدٸ دە تولعاندىراتىنى سٶزسٸز. بۇل تۇرعىداعى ٸس-شارالار مەن ونىڭ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياسىمەن ەلٸمٸز جان-جاقتى ەرٸ تۇراقتى تٷردە اينالىساتىن بولادى. ەيتسە دە, كەمەلەتكە تولعان ەربٸر ازامات ٶزٸنٸڭ كەز كەلگەن ەرەكەتٸن ويلانىپ ٸستەۋٸ, قوعامدىق تەرتٸپ نورمالارىنا بۇقپانتايسىز باعىنۋى تيٸس. ەشكٸمنٸڭ دە وبال مەن ساۋاپتى, زاڭدىلىق پەن ادامگەرشٸلٸكتٸ ۇمىتىپ, ناقاق كٶزدٸڭ جاسىنان ٶز جاعدايىن جاقسارتۋعا قۇقى جوق!
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بەس رەت ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر جەتەكشٸلەرٸنٸڭ سەزدەرٸن ٶتكٸزدٸ. مۇنداعى ماقساتىمىز, ەڭ الدىمەن, قازٸرگٸ ٶزگەرمەلٸ ەلەمدەگٸ تٷرلەنٸپ جاتقان ادام پيعىلىن ٸزگٸلەندٸرۋ بولاتىن. ول ٷشٸن كلاسسيكالىق دٸني اعىمداردىڭ بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعىن قالىپتاستىرىپ, ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى نەگٸزٸندە بٸر ارناعا جۇمىلدىرۋدى ماقسات تۇتتىق. بۇل تۇرعىدا اتقارىلعان جۇمىستاردى بٸز ادامزات ٶمٸرٸن جاقسى جاعىنان تٷزەۋگە باعىتتالعان ادامي ٸس-ەرەكەتكە قوسقان قازاقستان حالقىنىڭ ٷلەسٸ دەپ باعالايمىز. زور دا ساۋاپتى ٸس اتقاردىق دەپ ماقتانباي-اق قويالىق, بٸراق دٸندەر اراسىنداعى ديپلوماتييانىڭ تٸلٸ ٸزگٸلٸك پەن يماندىلىق ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋگە بارىنشا ەرەكەت جاسادىق.
قازاقستان – ٶزٸنٸڭ اتا زاڭىندا اشىق جازعانىنداي, زايىرلى مەملەكەت. دٸن مەن مەملەكەت بٸر-بٸرٸنەن تەۋەلسٸز. بٸراق قانداي دٸن بولماسىن, ول سول ايماقتاعى مەملەكەت دامۋىنا ٶزٸنٸڭ تەرٸس ەسەرٸن تيگٸزەتٸن بولسا, بٸز بۇعان جول بەرە المايمىز. بٸز ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ تۇراقتىلىعى, تىنىشتىعى, بەرەكە-بٸرلٸگٸ – ەڭ باستى قۇندىلىق. قاي دٸننٸڭ دە ٸزگٸ دە يگٸ قاسيەتتەرٸن پايدالانا وتىرىپ, حالىقتىڭ بەيبٸت ٶمٸرٸ مەن قالىپتى تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ ٷشٸن ورتاق مەمٸلە جولىندا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزەمٸز. بۇل مٸندەتتٸ ورىنداۋعا تەك بيلٸكتٸڭ كٷشٸن عانا ەمەس, اقىلدىڭ ٸسٸن, پاراساتتىڭ پايىمىن پايدالانامىز.
بٸز 2015 جىلدىڭ قاراشاسىندا پاريجدە بولعان, 2016 جىلعى شٸلدەدە نيتستسەدەگٸ, سونىمەن قاتار ەلەمنٸڭ ەر شالعايىندا جيٸ قايتالانىپ جاتقان تەررورلىق قانتٶگٸستٸ وقيعالاردى دەر كەزٸندە باتىل ايىپتاي وتىرىپ, ەلەمدٸك لاڭكەستٸك پەن تەررورشىلدىققا قارسى كٷرەستە بٸتٸسپەس قاعيدات ۇستاناتىنىمىزدى رەسمي تٷردە مەلٸمدەيمٸز. بۇل جەكەلەگەن قاسكٶي جانداردىڭ جاۋىزدىق ەرٸ ناداندىق ەرەكەتٸ دەپ تٷسٸنەمٸز. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە, اشىق ايتقانىمىزداي, بۇل جەردە يسلامنىڭ ەش كٸنەسٸ جوق. يسلامدا مۇنداي جوسىقسىز ەرەكەتتەرگە بارۋ ەڭ اۋىر كٷنە دەپ سانالاتىنىن ەرقاشان اتاپ ايتۋدامىز. قازاقستان بۇل تۇرعىداعى ٶزٸنٸڭ ۇستانىمىن قاشاندا بٸلدٸرٸپ كەلەدٸ. قازاقستان – تەررورلىق تەرٸس ەرەكەتتەردٸڭ كەز كەلگەنٸنە ۋاقتىلى ەرٸ تايسالماستان قارسى تۇراتىن مەملەكەت.
بالا جاستان ەكە-شەشەدەن كٶرگەن تەربيەمٸز بار, العان تەلٸمٸمٸز بار, بٸزدەگٸ تٷسٸنٸك يسلام دٸنٸنٸڭ نەگٸزگٸ شارتتارى مەن قاعيداتتارىنا تولىق ساي كەلەدٸ. قاي دٸن بولسىن, ونىڭ قاي-قايسىسىندا دا ادامعا ارنالعان يگٸ قاسيەتتەر انىق جازىلعان. بٸر دٸننٸڭ ەكٸنشٸ دٸننەن باسىمدىعى جوق. بٸراق دٸنارالىق كەلٸسپەۋشٸلٸكتٸ قوزدىراتىن دٸنسٸزدەر, ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ ماقسات-مٷددەسٸن كٶزدەگەن كٶرسوقىر جاندار دٸننٸڭ اتىن جامىلىپ, زورلىق-زومبىلىق جاساپ, كٷپٸرلٸككە بارادى. جالعاندىق سەكٸلدٸ جاعىمسىز ەرەكەتتەردٸ اقتاپ الۋعا تىرىسادى. بۇل ەدەت قازٸرگٸ لاڭكەستٸك دەرتٸ ٶرشٸگەن تۇستا تٸپتەن ۋشىعا تٷستٸ. حالىقارالىق تەرروريزم تەرمينٸ سٶزدٸك قورعا تٷپكٸلٸكتٸ كٸرگەن كەزدە وعان قارسى جەكە مەملەكەتتٸڭ قاۋقارسىزدىعى دا انىق كٶرٸنٸپ وتىر.
جالپى, قانداي دا بٸر باستامانىڭ مەنٸ مەن ماقساتى ٸزگٸلٸك پەن يگٸلٸكتٸ كٶزدەسە, ونى تٷسٸنبەيتٸن ادام, تىڭدامايتىن قۇلاق بولمايدى. ەلەم تاريحىندا دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ باسشىلارى بٸر جەردە وتىرىپ, بٸر جەڭنەن قول شىعارىپ, دٸننٸڭ ادامزات ٶركەنيەتٸندەگٸ گۋمانيستٸك قىزمەتٸن قايتادان جاڭعىرتۋ, دٸنارالىق ارازدىقتى جويۋ, دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى بٷكٸل ادامزاتقا پايدالى پٸكٸرلەستەر الاڭىنا اينالدىرۋ تۇرعىسىندا ۇجىمدىق ۇلاعات تانىتۋ – بۇرىن بولماعان تاريحي وقيعا.
بٸزدٸڭ حالقىمىز ەجەلدەن ٸزگٸلٸك پەن ادامگەرشٸلٸكتٸ بويىنا سٸڭٸرگەن, جاقسىلىق پەن باۋىرمالدىق سەزٸمٸن جوعارى قويعان. ەشكٸمنٸڭ الا جٸبٸن اتتاماۋدىڭ قاعيداتىن بالا جاستان جادىنا سٸڭٸرگەن, اتا-بابانىڭ ۇلى تەلٸم-تەربيەسٸن ۇرپاعىنا اماناتتاپ, سالت-دەستٷردٸڭ وزىق ٷلگٸسٸن ۇستانعان حالىق. قازاقتىڭ بالا تەربيەسٸنە بايلانىستى ايتىلعان سٶزدەرٸ مەن ىرىم-نيەتتەرٸن قاراپ وتىرساق, مۇندا تەك جاقسىلىق پەن ٸزگٸلٸككە تەربيەلەۋ عانا بار. تەرەڭ ادامگەرشٸلٸك, بايىپتى يماني قاسيەت, كٸمگە دە بولسىن, ادامي قامقورلىقپەن قاراۋ حالىقتىق قاعيدالاردان باستاۋ الىپ, عاسىرلار بويى ۇلتىمىزدىڭ ۇعىمى بولىپ جالعاسىپ وتىردى.
مٷمكٸن, بٸز وسىناۋ الىپ ايماقتا, اتا-بابانىڭ بٸزگە قالدىرعان ۇلان-عايىر جەرٸندە ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قول جەتكٸزٸپ, تىنىشتىقتا باقىتتى عۇمىر كەشٸپ جاتساق, سول جاقسىلىقتاردىڭ قايتارىمى, اللانىڭ بٸزگە بەرگەن ريزاشىلىعى مەن مارحاباتى شىعار. «جاقسىلىق كٶرسەم – ٶزٸمنەن, جاماندىق كٶرسەم – ٶزٸمنەن» دەپ ٶسكەن حالىقتىڭ بالاسىمىز. وسى دەستٷردٸ ۇستانا بەرسەك, كەڭ بولساق, كەم بولمايمىز.
ەلەم كٷن سايىن قۇبىلىپ جاتىر. كٷش كٶرسەتۋ كٶبەيٸپ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ قارا نيەتٸ قاتىگەز سيپات الا باستادى. دٸني ەكسترەميزم دەگەن دەرت شىقتى. لاڭكەستٸكتٸڭ جازىقسىز جانداردى قۇربان ەتۋٸ كەزەكتٸ بٸر قىزىقتى وقيعا رەتٸندە قابىلدانا باستادى. ەڭ الاڭداتارلىعى, ەلەم بۇعان ەلەڭدەپ, بۇل نەگە بۇلاي بولادى دەپ قاتال ساۋال قويماي, ەر ەل ٶزٸمٸز عانا امان بولايىق دەگەن توڭتەرٸس ساياسات ۇستانا باستادى.
تەرروريزم – ەلەمدٸك دەرت. بۇل زاۋالعا قارسى ادامزات بالاسى, بارلىق مەملەكەتتەر ماقساتتى تٷردە كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, قارسى تۇرماسا, جاعداي جىل ٶتكەن سايىن, تٸپتٸ اي ٶتكەن سايىن ۋشىعىپ, دٷنيە ٶرت قۇشاعىنا اينالا بەرەدٸ. قايعىنىڭ بۇلتىن جامىلىپ, قاراقان باسىڭنىڭ قامىمەن بٷركەنٸپ عۇمىر كەشەتٸن بەيتاراپ ساياسات ەندٸ ورىندى امال, ورايلى ٸس-ەرەكەت بولا المايدى. ەلەمدٸك تاجالعا بارا-بار قارسىلىق, دٸن تٸلٸمەن ايتقاندا, زۇلىمدىققا قارسى زايىرلى جيھاد قاجەت.
قازٸر ٶركەنيەتتەر قاقتىعىسىندا يسلام فۋندامەنتاليزمٸ تۋرالى الىپقاشپا سٶز كٶپ. ادامزات يسلامنان ٷرەيلەنە باستادى. بۇرىن «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق» دەۋشٸ ەدٸ, ەندٸ قۇدايدان قورقاتىنداردان قورقۋ باستالدى. بۇل – كەرەعارلىق. لاڭكەستەردە ۇلت, دٸن بولمايدى. ولار دٸن اتىن جامىلادى, بٸراق جٷرەكتەرٸندە يماني قاسيەتتەر جوق. بارى – سٶنگەن. جٷرەكتەگٸ ٸزگٸلٸك سٶنگەن كەزدە ٶشپەندٸلٸك باس كٶتەرەدٸ. ٶشپەندٸلٸكتٸڭ ٶكتەم كٷشٸ يماني قۇندىلىقتاردى قيراتىپ, ادام ساناسىن تەرٸس ەرەكەتتەر تۇيىعىنا ەكەلٸپ تٸرەيدٸ. تۇيىقتان شىعۋدىڭ جولى – يماني تۇراقتىلىق, دٸني سالاۋاتتىلىق.
2001 جىلعى 11 قىركٷيەكتەن كەيٸن جاڭا دەۋٸر باستالدى دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. شىنىمەن سولاي ما? بۇعان كەڭ اۋقىمدا قاراۋ كەرەك. قازٸر دٸني ەرەكەتتەن دە سوراقى جاعدايلار بولىپ جاتىر. گەندٸك ينجەنەرييا, ادامدى كلونداۋ, باكتەريولوگييالىق, حيمييالىق جويقىن قارۋلار سەكٸلدٸ ادامزاتتىڭ جەر بەتٸندەگٸ تٸرلٸگٸنە اسا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن يمانسىز جاعدايلار عىلىمنىڭ جەتٸستٸگٸ دەپ باعالانىپ, وسىدان شاش ەتەكتەن پايدا تاۋىپ جاتقاندار كٶپ. قۇراندا بۇلاردىڭ بەرٸ كٷپٸرلٸك, كٷنە دەپ سانالادى. اللا قۇدٸرەتٸنە شەك كەلتٸرۋدٸڭ ورىنسىز كٶرٸنٸسٸ دە وسى بولار. ادام ادامعا دوس دەگەن ۇلى قاعيدانى ۇستانۋ – اللاعا مەڭگٸلٸك ماداق ايتۋدىڭ ايرىقشا كٶرٸنٸسٸ.
امەريكانى ابىرجىتىپ, دٷنيەنٸ شۋلاتقان قىركٷيەكتٸڭ قاندى وقيعاسى بۇرىنعى دٸني فۋندامەنتاليزم دەگەن تەرميندٸ يسلام فۋندامەنتاليزمٸ دەگەن ۇعىمعا اۋىستىردى. تاريحقا جٷگٸنسەك, فۋندامەنتاليزم يسلامعا عانا ەمەس, كاتوليككە دە, حريستياندىققا دا قاتىستى. ورتا عاسىرلارداعى ەۋروپا تاريحىن ەسكە الساق, نەبٸر سۇمدىق جاعدايلار بوي كٶرسەتٸپ شىعا كەلەدٸ. سول كەزدەگٸ دٸني سوعىستار ادام ساناسىندا جٷردٸ. اراب ەلەمٸن, يراندى ناعىز يسلام فۋندامەنتاليزمٸ دەپ قابىلداۋ ٷردٸسٸ كەيدە شىندىق شەكاراسىنان اسىپ كەتٸپ جاتتى. ٶيتكەنٸ, جالعىزكٸندٸكتٸ ەلەم باقىلاۋدان شىعىپ بارادى.
ەلەمدٸك دەستٷرلٸ دٸندەردٸڭ, جالپى دٸني اعىمداردىڭ كانوندارى ۇقساس. ولار – ٶلتٸرمە, ٶتٸرٸك ايتپا, نەپسٸڭدٸ تىي, ادامعا جاقسىلىق جاسا. كٶكتەن تٷسكەن تٶرت كٸتاپتىڭ دا نەگٸزگٸ ۇستانىمدارى وسى. ولار زامانىنا قاراي بٸر-بٸرٸن تولىقتىرىپ, دامىپ وتىرعان. بۇل اسىل جيناقتاردىڭ نەگٸزگٸ شارتتارى, تۇجىرىمدارى, جالپى يدەياسى, دٸني ۋاعىزدارى بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرا وتىرىپ, ۇلى جاراتۋشىنىڭ ۇلىق پەرمەنٸمەن سوڭعى كٸتاپتىڭ – قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمنٸڭ تٷسۋٸنە جول اشتى. ايقىن نەرسە – دٸن ادامزاتتىڭ يماني قاسيەتتەرٸنٸڭ شاپاعاتتى شىندىققا بەيٸمدەلگەن تۇجىرىمداماسى.
وسى ورايدا جەنە بٸر ايتا كەتەتٸن مەسەلە دە بار. قازٸرگٸ جاستار يماني شاپاعاتتى قاسيەتتەردٸ قالاي تٷسٸنٸپ, قانداي دەڭگەيدە قابىلدايدى? قازٸر ەلٸمٸزدە مەشٸتتەر كٶبەيدٸ. سونىمەن بٸرگە, مەشٸتكە باراتىن, نامازعا جىعىلعان جاستارىمىز دا مولايدى. يسلام دٸنٸنٸڭ سان تاراۋ سٷرلەۋلەرٸ بار. ونىڭ بەرٸن اقىلمەن تاڭداماي, جٷرەكپەن تالعاماي قابىلداي بەرۋ دە بوي كٶرسەتٸپ جاتىر. اللا دا, يمان دا – جٷرەكتە. ەڭ الدىمەن, جاستار جٷرەگٸن تازا ۇستاۋى قاجەت. ەرينە, جاس كەزدە ەلٸكتەۋ باسىم بولادى. بٸراق جات دٸني اعىمعا ەلٸكتەۋ, ەلٸگۋ قاۋٸپتٸ ەكەنٸن ۇمىتپاعان جٶن.
اتا-بابا دەستٷرٸن ەلدەبٸر جات اعىمعا مانسۇق ەتٸپ, دٸني تەرٸس اعىمنىڭ بايىبىنا بويلاماي, ٶز ۇستانعان باعىتىن دۇرىس دەپ قابىلدايتىندار پايدا بولدى. كٶپكە توپىراق شاشىپ, كٶكٸرەكتەرٸن تەرٸس پيعىل-نيەتكە جٷگٸندٸرگەن جاستاردىڭ رۋحاني-يماني كٶزدەرٸن اشۋ – بەرٸمٸزدٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە وسى سالاعا تٸكەلەي جاۋاپتى جانداردىڭ ابزال بورىشى. اداسقاندى دۇرىس جولعا سالۋ, كٷمەندٸنٸ اقيقاتتىڭ ارناسىنا باعىتتاۋ تۇرعىسىندا بٸز اتقارار جۇمىستار قازٸر وراسان زور. بۇل – ەرٸ پارىز, ەرٸ مٸندەت, ەرٸ ساۋاپ.
كەيبٸر جاستارىمىز جيھادتىڭ نەگٸزگٸ شارتتارىن بٸلمەگەندٸكتەن ارام ويلى توپتاردىڭ ىقپالىنا ەرٸپ, وتباسىنان بەزٸپ, تٸپتٸ اتا-اناسىنان بويلارىن اۋلاق سالىپ, لاڭكەستٸك نەمەسە سودىرلىق ەرەكەتتەرگە باراتىن جەرلەردەن تابىلىپ, جاڭىلۋدا. اراب ەلەمٸندە بولىپ جاتقان قاندى وقيعالاردى دۇرىس دەپ ساناپ, سونداي جانكەشتٸ ەرەكەتتەردٸ شاريعاتپەن اقتاپ الۋعا تىرىسۋشىلىق دٸننٸڭ ادامگەرشٸل قاعيداتتارىمەن مٷلدەم قابىسپايدى.
دٸني مەيرامداردا, قۇربان ايت, ورازا ايت, قادٸر تٷنٸندە مەشٸتكە كەلەتٸن حالىقتىڭ قاراسى قازٸر ٶتە كٶپ. بۇل – جاقسىلىق. بۇل – يماندىلىق. نامازعا جىعىلعان جاستاردى قاراپ تۇرساڭىز, ولاردىڭ دا ۇستانعان دٸني نانىم-سەنٸمدەرٸ ەركەلكٸ ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. جاستارعا ايتارىمىز: ٶز دٸنٸڭدٸ قادٸر تۇت, ٶگەي دٸنگە باس ۇرما. اللا – ادال نيەتتە, جٷرەگٸڭدٸ تازا ۇستا. ٸزگٸلٸكتٸ قايىرىمدىلىقپەن ۇشتاستىر, يگٸلٸكتٸ ەلٸڭە جاسا. توپشىل بولما, كٶپشٸل بول, حالقىڭدى قادٸرلە, جۇرتىڭنىڭ سالت-دەستٷرٸن قۇرمەتتە. دٸن – عىلىم, جان دٷنيە جاراسىمىن تابيعاتپەن ٷيلەستٸر. عىلىمنىڭ عيبراتتى جولىن تاڭدا, بٸلٸمٸڭدٸ جاقسىلىققا پايدالان. زاماننىڭ بولمىسىن اڭدا, تويشىل بولما, ويشىل بول.
ۇرپاققا دەگەن العاۋسىز مەيٸرٸم مەن ىستىق ىقىلاس بٸزگە كٷن سايىن عانا ەمەس, ساعات سايىن قاجەت. ول ٷشٸن ادامگەرشٸلٸك قاسيەتتەردٸ ەۋەلٸ ٶز بويىمىزعا جيناقتاپ, سودان سوڭ سول يماني قاسيەتتەردٸ پەرٸشتە پەيٸل پەرزەنتتەرٸمٸزدٸڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋگە تيٸسپٸز. سوندا عانا جاس جەتكٸنشەك قايسٸبٸر قارابايىر قاتەلٸكتەردەن ادا بوپ, قاتىگەزدٸكتەن الىس جٷرەر ەدٸ. تەك سونداي ۇرپاق قانا وبال مەن ساۋاپتى ساناسىندا سالماقتاي الماق.
بۇلاردىڭ بارلىعى دا بٸلگەنگە – مارجان, بٸلمەسكە – ارزان. ارزاندى قىمباتقا اينالدىراتىن – اقىل مەن پاراسات. جاراتۋشى بٸزدٸ اقىل مەن پاراساتتان ايىرماسىن. سوندا عانا دوسقا كٷلكٸ, دۇشپانعا تابا بولمايمىز.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
.jpeg)