Nursultan Nazarbaev. Uly dala ulaǵattary
Táýelsizdiktiń tal besigi
Qydyr qonyp, qut daryǵan kieli qonys, múbárak meken – Almaty! Biikke samǵaý, qiyrdy sharlaý, zamannan qalmai zaýlaý – myna bizderge óziń bergen tárbie, óziń kórsetken ónege, óziń tapsyrǵan tarihi amanat!
Jiyrmasynshy ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵy bizge meiirimin tókti. Tuǵyry bosap, turlaýy kete bastaǵan Keńes Odaǵynyń keregesi sógilip, shańyraǵy shaiqaldy. Toqyraýdan bastalyp, ydyraýǵa ulasqan inertti imperiia osylaisha kúireýdiń sońǵy kezeńine jetti.
Birazǵa deiin geosaiasi tepe-teńdikti ornyqtyryp kelgen 1945 jylǵy Ialta kelisimi de 1991 jyly qurdymǵa ketti. «Aiaǵy bar dúnieniń basy da bolady» degen abyzdar sóziniń aqiqaty ómirde máńgilik dáleldenýmen keledi.
Shynynda da, 1991 jyl kári tarihtyń qursaýly dóńgelegin keri ainaldyrǵandai boldy. «Eshqashan qulamaidy» dep dáriptelip kelgen kompartiia da, kóp eldiń kóńilin aýlap kelgen kommýnizmniń tátti elesi de osy jyly syr berdi. Táýelsizdiktiń tolǵaǵy tar sheńberde shiryǵyp jatqan talai eldiń tynyshyn ketirip, mazasyn aldy. Biz de úzeńgige aiaq artqandai edik. Sanany kernegen surapyl qushtarlyq pen alapat arman alǵy kúnge asyqtyrdy. Qanatyn qomdaǵan qyrandai tomaǵamyzdy sypyrýǵa ázir otyrdyq.
Sol kezdegi alań kóńildi Almaty san ǵasyrdy bastan keship, aqylman abyzdyq kezeńderdi sátti ótkerip, qazynaly qariiadai oiǵa shomyp otyrǵan dana qalaǵa uqsaityn. «Almaly» dáýirin artqa tastap, Jibek jolynyń boiyndaǵy uly qiyrlarǵa sozylǵan uzaq kóshterge teńin artyp, Qytai men Úndistanǵa asqan kire joldar men kúre dańǵyldardyń shýly shejiresin keiingi ǵasyrlarǵa jalǵady; Orynbordan ozǵan, Aqmeshitten asqan astanalyq estafetany asqarly Alataýdyń baýraiyna qonaqtatqan qala – bul. Án men jyrǵa arqaý bolǵan áz Almatynyń mańdaiyna ǵasyrlap kútken qýanysh – Táýelsizdikti jariialaý baqyty buiyrdy.
Iá, Almaty – táýelsizdiktiń tal besigi. Jeltoqsanda bulqynǵan jas qairattyń namysyn janyǵan jer de osy shahar. Bul qalada keńestik kezeńniń qatpar-qatpar tarihy túzildi. Bul qalada azattyqqa umtylǵan arystardyń aqyrǵy joldary aiaqtaldy. Bul qalada dala psihologiiasynyń qalalyq bolmysqa ainalýynyń uzaq úrdisi júrdi. Saýatsyzdyqpen kúresken jyldardyń syzbalary da osy jerde dúniege keldi. Ǵylym-bilim, ádebiet pen óner, rýhaniiat pen mádeniet alma aǵashtarymen astasa búr jardy.
Al, eń bastysy, Almaty ulttyq sanany qalyptastyrýdyń rýhani ortalyǵy, ulaǵatty ustahanasy boldy. Qazaq halqynyń óneri men mádenietiniń dástúrli dala filosofiiasynyń shynaiy kórinisi bolyp qana qoimai, ulttyń damý úderisindegi úlgi men mektepke ainaldy. Osynyń bárine kýá – arý Almaty.
Shamalǵannan keiingi jol talai qiyrdy sharlap kelip, Almatyǵa toǵysty. Al Almatyny armanǵa ainaldyrǵan basty aishyǵy – Alataý. Alataýsyz tek Almaty ǵana emes, jer jánnaty Jetisýdyń ózi de jetimsirep qalmas pa? Ol sondyqtan da asqarly ǵana emes, biiktiktiń bederindei aibarly.
Bala kezimde tańerteń tura sala Alataýǵa qaraýshy edim. Bizdiń úi taý jaqqa qaraǵan kósheniń boiynda edi. Taý da maǵan qarap turǵandai sezinetinmin. Bala qiialymda men anaý taýdyń aqbas shyńyna shyǵyp, zeńgir kókte qalqyǵan qyrannyń qasynda samǵai ushsam ǵoi dep armandaitynmyn. Sol bir ózim órgen tańǵajaiyp ertegimde shashasyna shań juqpaityn Shubarattyń jalyna jarmasqan kúii quiǵytyp shaýyp, Úshqońyrdyń úkili sailary men kók maisaly jazyǵynda tunǵan búldirgenge suǵyna kirip, tas bulaqtyń sýyna qos alaqandy toltyra simirip, qumardan shyqqandai bolatynmyn.
Tarih tylsymyna boilasaq, bul uly dalada alýan túrli órkeniet bolǵan. Biri qulap, qiraǵan, biri jutylǵan, endi biri iz-túzsiz joǵalyp, birqatary qonys aýdarýǵa dýshar bolǵan. Ár jeńimpaz óz tarihyn ózgeden biik qoiyp, burynǵyny mansuqtap otyrǵan. Biraq solai bolǵan kúnniń ózinde, uly dalada turǵan máńgilik eskertkishter boiyna qupiiasyn saqtap, ýaqytyn kútip jata bergen. Bular – bizdiń tarihi-rýhani oqýlyqtarymyz.
Almatyny saiyn daladaǵy qalalyq qalypqa áli de kele qoimaityn Aqmolaǵa aýystyrý týraly oi táýelsizdikpen birge keldi desem de bolady. Biraq alǵashqy alasapyran kezdegi qiynshylyqtar men problemalar bul týraly keńinen oilap, naqty pikir túiýge mursha bermedi. Biraq kókeide tunǵan oi men ańsarly arman únemi alańdatýmen boldy. Elordany Otanymyzdyń ortalyq bóligine kóshirýdiń asa mańyzdy strategiialyq, saiasi-áleýmettik, qoǵamdyq-rýhaniiattyq mańyzy daý týǵyzbaityn shyndyq edi.
Táýelsizdiktiń tolyq tarihyn jazyp shyǵý – óte kúrdeli is. Tipti múmkin de emes shyǵar? Qyrýar derek pen dáiekti tizip shyqqannyń ózinde, keibir mańyzdy sátter kóńilden qaǵaberis qalýy múmkin.
Al astanany kóshirý – qalyptasqan tarihty zaman talabyna sai jańasha jazyp, burynǵy ustanymǵa basqasha tyń paraqtar qosý degen sóz. Tabiǵaty janǵa jaily, jyldyń tórt mezgili de qolaily Almaty, aitary joq, bas qalaǵa laiyqty ekendigi daý týǵyzbaidy. Almaty ejelgi jurtymyzdyń ata qonysy ǵana emes, keiingi keńestik kezeńde baiqala bastaǵan otarlyq oidyń qursaýynda tunshyǵyp, Vernyi týraly jalǵan qaýesettiń irgetasyn qaitadan quiýǵa umtylǵan kelimsek pikirler, ógei piǵyldardy qiyp tastaýdyń utymdy sátin bastan keshti.
Mártebesi maidan dalasynda qalyptasqan batyr Babyrdyń estelik jazbalarynda shyǵystan jóńkilgen Shyńǵys han sarbazdarynyń at tuiaǵynda taptalyp, qiraǵan Almatý qalasy, endi bir jazbalarda Almalyq qalasy bolyp, tarih tylsymynan til qatyp, onyń kóne izi búgingi Almatynyń sanadaǵy syzbasyna túsedi.
Babyrdyń zamandasy, qolyna qylysh emes, qalam ustaǵan Muhammed Haidar Dýlati óziniń: «Tarih-i-Rashidi» atty tarihi eńbeginde Ázirettiń Alataýynyń eteginde jaily qonys tepken jarasymdy shahar – Almalyq qalasy týraly baiandaidy. Túp sózi «almadan» bastaý alatyn kóne kenttiń jalǵasqan tarihy onyń baýraiynda jupar ata jaiylatyn aporttyń ǵajaiyp iisindei bolyp, jan saraiymyzdy áli áldilep keledi.
Qala damyǵan jerde oi men sana damidy. Sana erkindigi ulttyń ózin-ózi taný protsesine alyp keledi. Ózin tanyǵan ult ózgege tanylýdyń jolyn izdeidi. Ol jol ár kez taqtaidai tegis bolmaidy: birde dańǵyl, birde taiǵaq… Almatyda qalyptasqan oi erkindigi talai jyl birde astarly, birde ashyq aityla júrip, 1986 jylǵy jeltoqsanda kúrkiregen kúndei bolyp, Jańa alańnyń ústinde jańǵyryp turdy.
Biz táýelsizdikke qol jetkizgen kezde eldiń turmystyq jaǵdaiy aýyr bolatyn. Qarjy da joq, qajetti taýar da joq sol bir qiyn kezeńniń de qisynyn taptyq. Joqqa jetpeitin júiriktiń babyn keltirip, shiderin sheshtik. Tirliktiń túndigin túrip, joqty barǵa, bardy bazarǵa, bazardy ajarǵa ainaldyra aldyq. Árine, bul aitýǵa ǵana ońai. Biraq kóppen birge jol taptyq, jurt bop jumylyp, azdy kópke ainaldyrdyq. Senim nesiesin ornyqtyrdyq, úmitti úkiledik.
Uly kóshtiń tizginin qaǵar tusta, alyp ushaqtyń baspaldaǵynda turyp, janym tolqyp, aiaýly Almatyǵa bas iip qoshtasqan sátimdi umytqan emespin. Alataýdyń ushar basyna kóterilgen altyn shapaqty arqalanyp turyp, sonaý zańǵar kókte qalqyǵan qyranǵa da qosh aitqandai bolǵanmyn. Alataý sonda aq saqaly aldyn japqan abyz qariiadai basyn shulǵyp, batasyn bergendei sezinip, qanattanyp attandym. Sóitip, elimizdiń erteńine jol tarttyq, bolashaǵymyzdy betke alyp, saparǵa shyqtyq. Qatelesken joqpyz. Buǵan adam da, zaman da kýá. Onymyzdy alys ta, jaqyn da kórip-bildi.
Almaty qazir alyp megapoliske ainaldy. Qala da adam sekildi. Ósedi, órkendeidi, ómirbaianyn jazady. Ony basqarǵan azamattar ózderine júktelgen mindetterdi oryndaý jolynda aianyp qalǵan joq. Olar da Almatymen birge ósti. Endi osynaý áz qalany basqaratyn jańa urpaq, jas tolqyn keldi. Biz oǵan senim artyp, onyń qolyna ata-anamyzdyń ardaqty qara shańyraǵyn tapsyrǵandai kúi keship jatyrmyz.
Saiasat saltanaty
Men úshin elimdi damyǵan memleketterdiń sapyna turǵyzyp, sanatyna qosýdan úlken maqsat joq.
Saiasat degenimiz ne? Bul ǵylym ba, tájiribe me, táýekel me, álde boljam ba? Nemese ishki túisik pen senim seziminiń ushtasqan jeri me? Bir sózben jaýap berý qiyn, árine. Menińshe, bul – osylardyń báriniń qosyndysy jáne maqsat pen murattyń aiqyndalýy. Mindet pen paryzdyń boi kórsetýi. Aqyl men ailanyń retine qarai qoldanylýy. Tipti, bulardan basqa da biz bile bermeitin san alýan qyrlary bar shyǵar?
Biraq qalai bolǵanda da, saiasat týǵan halqyńnyń búgini men bolashaǵy jolyndaǵy seniń ar men adaldyqqa sýarylǵan is-áreketiń bolsa, onda ol – elińniń baǵy men baqyty. Degenmen, ýaqyt, ár kezeń óz saiasi tulǵasyn ózi týdyrady. Dáýiri tańdaidy, zamany qoldaidy.
Biz – halyqtyq saiasattyń mártebeli mektebinen shyqqan elmiz. Osy elde týyp-ósken urpaqpyz. Babanyń dańqyn buldap, bura tartqan jerimiz joq. Uly dalanyń ulaǵatyn ulttyq tarihymyz dep baǵalai otyryp, jańa tarihtyń taraýlaryn jazyp jatyrmyz. Bul oraidaǵy berik ustanym – ulttyq yntymaqty tý etý.
Shamalǵan degen shaǵyn aýyldyń sol kezdegi tirligin búgingi kún turǵysynan oilasam, ol da birlik pen yntymaqtyń mektebi eken. Ár alýan ulttyń ókilinen turatyn aýyldyń yntymaǵy keremet bolatyn. Sol bir shaǵyn aýyl baitaq Qazaqstanym sekildi. Óz basym solai qabyldaimyn. Arba aidap, at sýarǵan, shalǵy tartyp, alma baqtyń tórine sý jetelegen sharýaqor jandar keledi kóz aldyma. Qulaǵyma óristen oralǵan siyrlar men mańyraǵan qoi-eshkiniń ý-shýyna qońyr daýystaryn qosyp, qurdastaryn ázilmen ádiptegen aýyl qarttarynyń úzik úni jetetindei. Sondai sátterde beibit ómirdiń saiasaty bárinen qymbat, kúrdeli bolsa da, qarapaiym ekenin túsinesiń.
Saiasatker bolý áý bastaǵy armanym emes edi. Tipti, bala kezimde munyń nendei nárse ekenin de oilap kórmeppin. Tek, áiteýir ákem men anamnyń kúndelikti qarapaiym ómiri men aýyldastarymnyń qońyr turmys-tirshiligi meni osy jolǵa – beimálim saparǵa bastap alyp kelipti. Aýyl aqsaqaldarynyń árbiri syralǵy saiasatker, syrbaz mámileger ekenin jyldar ótkende, talai elder men memleketterdiń tórinde elim týraly tolǵanǵanda tereń sezine túskendei boldym.
Mektepte saiasatty oqytpaidy. Bizdiń kezimizde ony joǵary oqý oryndarynda da oqytpaityn. Saiasattyń suńǵylasy men sumdyǵyn biz táýelsizdiktiń týyn kótergen jyldarda ǵana barynsha sezindik. Biletinimiz bir san, bilmeitinimiz myń san ekenin de osy kezde baǵamdadyq. Úirene júrip, óstik, qoldana júrip, qalyptastyq. Halqymyzda: «batyr bolyp týmaidy» degen sóz bar. Sol aitqandai, adam saiasatker bolyp ta týmaidy. Saiasattyń ózi siiaqty, saiasatker de qalyptasady. Muny biz uly ómirden úirenemiz. Ómir mektebi – máńgilik mektep. Onyń bir shákirti – táýelsiz memleketimiz.
Qazaqtyń «kishkentai úi úlken otaýǵa qaraidy» degen ádemi sózi jáne bar. Sol aitqandai, kishkentai halyqqa úlken saiasatker kerek ekenin biz keiingi jyldarda ábden uqqandaimyz.
Bizdiń halqymyzdyń ózi – saiasatker. Sonda saiasattyń eń mańyzdysy men eń kúrdelisi ne? Ol – halqyńa beibitshilik syilaý, jaqsy turmys keshtirý. Jurtyńdy ózgelerden ozdyrmasań da, qatarynan qaldyrmaý. Kórshińmen tatý bolý. Halqyńnyń tabanyna kirgen shóńge mańdaiyma qadalsyn dep kún keshý. Sonda sen halqyńmen birtutassyń. Bólinbes bir bútinsiń. Qabyrǵaly halqy bolmasa, qandai basshynyń da taýy shaǵylmai, taýany qaitpai turmaidy. Tamaǵyńdy taýyp jerlik kásip, odan da táýir qyzmet tabylar. Biraq ol qara ormanyń – qasietti elińniń ortasynda júrip ishken bir jutym qara sýǵa qaidan tatysyn?!
Qazaq sóziniń kóbi astarly, beineli. Sózimizdiń bári uiqasyp turǵan qara óleńdei áser etedi. Máselen, qara degen sózdiń mán-mazmuny keń. Ol kóp, qalyń, mol, úlken degen uǵymdardy beredi. Al osy sóz – qaiǵynyń qara bultyn serpitin jaýynger uǵym. Halqymyzdy qara ormanym deimiz. Úlken, bas úidi qara shańyraq deimiz. Túrki jurtynyń qara shańyraǵynda otyrǵan qazaqtyń árbir tirligi halyq tarihy – ulttyń urany, qarýy men quraly. Qara shańyraqtyń iesi de bizbiz, kiesi de bizde.
Biz búgingi saiasatty ulttyq rýhtyń erkindigi negizinde júzege asyramyz. Óitkeni, rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alady. Bizdiń uly isimiz táýelsizdik alý, ony tuǵyrly etý boldy. Oryndadyq. Ulan-baitaq shekaramyzdy shegendep, jattyń ala kózi, jaýdyń suǵy qadalmaityndai etý maqsatyn ustandyq. Maqsat mejesine jettik. Álemdik órkeniet ólkesinde kósh sońynda qalyp salpaqtamai, kúshtige jaǵynyp, jalpaqtamai, qarýlydan qorqyp jaltaqtamai ómir súrý printsipin ornyqtyrýdy oiladyq. Oiymyz júzege asty. Azýyn aiǵa bilegen, ataǵy jer jarǵan halyqaralyq uiymdar men qurylymdardy tórimizge shaqyryp, tilin sheshtirýdi josparladyq. Jospar oryndaldy. Keńes ókimetiniń yǵyna jyǵylyp, tunshyǵyp kún keshken elimizdiń rýhani kúshin qaita jańǵyrtýda tyńnan jol salýǵa mindettendik. Ýáde údesinen shyqtyq. Tól teńgemizdiń baǵamyn, jańa aqshamyzdyń narqyn ózgelerge kórsetip, alarymyzdy alýdy, barar jerge jetýdi maqsat tuttyq. Ony da oryndadyq. Árine, osynyń bári birden oryndap tastaityn da tirlik emes. Eshqaisysyna toqmeiilsip otyrǵan joqpyz. Alǵa tartyp, abyroidy kóterip, jalǵastyra beremiz.
Qulshynysy kelisse, oryndalmaityn arman bolmaidy. Baby men kútimi kelisse, ozbaityn júirik bolmaidy. Ol úshin aiqyn maqsat, asqaq arman, ór talap, úkili úmit bolýy shart. Bul qasietterdiń bári halqymyzdyń boiynda bar. Osyǵan myń márte táýbe deimiz. «Qazaq tarihynda qazaq uialatyn eshteńe joq» degende, osy qasietterdi basty nazarǵa alamyz.
Solaqai saiasattyń tusynda mansap minberine kezdeisoq kóterilgen kesirler men zordan zobalań kórgen halqymyzdy kemsitkender bizdi kúni keshe ǵana paida bolǵan buratana halyq, buralqy el sanady. Biz joqtan bar bolǵan halyq emespiz. Qazaq handyǵy – budan bes jarym ǵasyr buryn shańyraq kóterse de, Eýraziianyń uly dalasynda ornaǵan arǵy dáýirdegi saq, ǵun, úisin memleketteriniń, bergi zamandaǵy Uly túrik qaǵandyǵy, Deshti Qypshaq pen Altyn Orda memleketteriniń zańdy murageri. Bular – bizdiń uly tarihymyzdyń kóne silemderi. Ejelgi izdiń súrleýleri bizdi jańa zamannyń minberinen sóz aitýǵa jetkizdi.
Arǵy dáýirlerge barmai-aq, taza túrkilik zamanymyzǵa zer salar bolsaq, áigili Rim imperiiasy qulap, Eýropadaǵy osy kúngi memleketterdiń nobaiy da áli qalyptasa qoimaǵan, al Qytaida úsh patshalyq pen alýan áýlet ózara tartysqa túsip jatqan altynshy ǵasyrda – 552 jyly Altaida Uly Túrik qaǵanaty atty qýatty, kúshti memleket dúniege keldi. Ol nebári jarty ǵasyr ishinde Altai men Kavkaz arasyndaǵy alyp dalada jeke dara bilik júrgizdi. Dáýirlep turǵan kezinde Vizantiia men Irannan, Qytaidyń eki patshalyǵynan alym alǵan er túriktiń berekesi ketip, óz ishinde bilikke talas bastalǵanda, áýeli batys pen shyǵysqa ajyrap, keiin oǵyz, qarluq, qypshaq bolyp bólinip, jaýlaryna jem boldy.
Demek, saiasattyń eń basty ustanymy – birlik. Birligi jetken el ozady, birligi ketken el tozady degen sózdiń de sorabyn dóp basyp aitqan halqymyz. Birlik – bizdiń barlyq jeńisterimizdiń qainar kózi, tynyshtyǵymyz ben beibit ómirimizdiń qorǵany. Birlik bar jerde – tirlik bar. Osyny árdaiym jadymyzda ustaýymyz kerek. Ata tarihymyzdyń tujyrymdaryn este ustap, shejire bolyp aitylar ulttyq ulaǵatty, tarihi aqiqatty jas urpaqtyń jadyna myqtap sińirýimiz qajet. Jas urpaq júregine sonda jol tabamyz, sonda ǵana bolashaǵyna baǵdar bere alamyz.
Biz ulttyq muradan eshqashan bas tartqan emespiz. Jaqsy bolsyn, jarty bolsyn, ol – bizdiń ortaq tarihymyz, júrip ótken jolymyz. Úirener mektebimiz, úlgi alar ónegemiz. Qalai bolǵanda da, sol murany jańa zaman yńǵaiyna laiyqtap, jas urpaqtyń qajetine jarata bilýimiz kerek. Mártebeli bolashaq týraly armandai otyryp, mereili ótkenimizdi de jadymyzda saqtaǵanymyz abzal. «Ótkenge topyraq shashsań, keleshek saǵan tas atar» degen támsildi kóńilge toqyp qoiǵanymyz jón.
Astana tórinde biz san márte halyqaralyq forýmdar, sammitter, simpoziýmdar, quryltailar ótkizdik. «Bosqa shyǵyndanyp osynyń ne qajeti bar?» degen sózder de aitylyp qalyp jatty. Tipti budan da ótken, shymbaiǵa batatyn sózderdi de estýge týra keldi. Biraq ár nárseniń qaiyrymy, árbir istiń nátijesi, ár basqan qadamnyń jeter jeri bolady. «Júrgenge jórgem ilinedi» degen halyqtyń balasymyz. Biz osynaý uly basqosýlardyń arqasynda ai astyndaǵy abyroily Alash jurtynyń dańqyn asqaqtattyq. Ózimizdi tanyttyq, memlekettik ǵumyrnamamyzdy baiyttyq.
Biz keshe kim edik, búgin kimbiz? Erteń qai jerde bolamyz? Bular – máńgilik suraqtar. Olarǵa birden jaýap qaitara qoiý da qiyn. Tipti oǵan birden jaýap beremin dep ózińdi de, ózgeni de qinaýdyń qajeti joq.
Ainalasy on-on bes jyldyń ishinde Qazaqstandy álem tegis tanydy, túgel moiyndady, teń áriptes sanaityn dárejege jetti. Eger biz alysty jaqyndatpasaq, jaqyndy janymyzǵa tartpasaq, joǵaryda aitylǵandai álemdik basqosýlardy uiymdastyrmasaq, tomaǵa-tuiyqtyq ne berer edi? Ondai tirliktiń paidasy qane? Qorshaý ishindegi qur baibalam kimge kerek? Elordamyzdyń irgetasyn myqtap qalap alǵanymyzdyń ózi bile bilgenge, asa mańyzdy, máńgilik máni bar tarihi sheshim boldy.
Bir kezderi álemdik geosaiasi kartadaǵy kesheýildep damyp kele jatqan eldermen shatastyratyn shalaǵai saiasatkerlerdiń ózderi búginde Qazaqstannyń álemdik saiasattaǵy óz jolyn ózgege úlgi etýdiń kórneki quralyna ainaldyrdy.
«Táýelsizdikti aldyq, endi bizdiń ne istesek te óz erkimiz» dep arqany keńge salatyn zaman emes qazir. Damyldap, shalqaiyp jatatyn da ýaqyt emes. Biz «áreket bar jerde – bereket bar» degen qanatty qaǵidany ustana otyryp, igi maqsat jolynda jumyla eńbek etetin bolamyz. «Dúnieniń kilti – sabyrda» degen paiǵambarlardan qalǵan ósietti ónege tutyp, jasampazdyqtyq pen tózimdilikti teń ustadyq. Sóitip, memlekettiń qalyptasý, turaqtylyq, damý úrdisterin tuǵyrǵa qondyra aldyq. Buǵan qanaǵat etpeýge bola ma? Kózge uryp turǵan nárseni kórmeýge bola ma?
Keńestik kezeńde qaǵajý kórip, shetkeri jatqan kóp respýblikanyń biri boldyq. Ol da bir zeinetinen beineti kóp tirlik edi. Búkil aýyl sharýashylyǵy ónimderi ortalyqtyń eki alyp qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýge jumsaldy. Sol úshin-aq mańdai teri zaia bolǵan elimizdiń arada az ǵana ýaqyt ótkende Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymyna (EQYU) tóraǵalyq jasap, tóbe bidei tórelik aitaryna kúni keshe kim sener edi? Kezinde ult tarihynyń bastaýyndai bolǵan Ulytaýdan sóz uzatsaq, endi uly tór – Aqordadan álemge til qatyp jatyrmyz. Qazaq sózi ǵaryshqa deiin jetti.
Álemniń damyǵan 56 memleketiniń basyn qosyp, jahandyq damýdyń jariia jaǵdailary men dúniejúzilik dúrbeleńderdi ymyraǵa keltirýdiń jón-josyǵyn oilastyrdyq. Álemdik yntymaqshyl is-áreketke baǵa berip qana qoimai, basshylyq jasaǵanymyz da aidai álemge aian. Keńestik respýblikalar arasynan birinshi bolyp osyndai halyqaralyq bedeldi uiymǵa tóraǵalyq etýimizge elimizdiń beibitshil de gýmanistik ustanymy negiz qalady. Bul – biz júrgizip kele jatqan saiasattyń jáne bir ozǵan jeri.
«Halyqtyq reformalardan asqan sheksiz mańyzy bar qoǵamdyq másele joq» dep kezinde uly dala perzenti Shoqan Ýálihanov jazǵandai, biz halyq igiligi jolyndaǵy barlyq is-áreketterdi eshqashan kún tártibinen túsirmeimiz.
Ozatynymyz sol – qolynda jappai qyryp-joiatyn qaharly iadrolyq qarýy bar Qazaqstan táýelsizdigin alǵanda álem saqtana qarap, alańdap otyrǵanda, iadrolyq joiqyn qarý-jaraǵymyzdan óz erkimizben bas tartyp, álemdik qoǵamdastyqtan beibit tirligimizge kepildik aldyq. Bul tereńnen oilanǵan saiasi qadam bolatyn. Qazir osy qadamnyń tynyshtyqqa tirek bolǵanyn kórip otyrmyz.
Búginde eshkimdi qarýmen qorqyta almaisyń. Álemde qarý-jaraqtyń san myń túri bar. Onyń bárine birdei ie elder de bar. Biraq eń úlken kúsh – qarý emes, tatýlyq. Tatýlyqty surap ta, satyp ta ala almaisyń. Ony saiasi kóregendikpen ǵana qalyptastyrýǵa bolady. Táýelsizdigin endi ǵana alyp, óshkeni janyp, ólgeni tirilip otyrǵan alageýim shaqta el ishindegi tynyshtyqty biz osylai qalyptastyrdyq. Demek, biz – tatýlyq, birlik atty biregei jasampazdyqqa súiengen elmiz.
Baiaǵyda jańa shańyraq kótergen jas otaýǵa búkil aýyl asarlata úiin kóterip, úielmeni qinalmasyn dep aldyna mal salyp beretinin talai kórgenbiz. Bizdiń jas, táýelsiz memleketimizdiń de alǵashqy kúnderdegi bolmysy osyǵan uqsas bolatyn. Asarlatyp úi salǵanda, onyń qabyrǵasyn qalap, tóbesin japqanda sol aýyldyń bir tizgin ustar aǵasy, ne is tetigin biler ustasy jón-joba kórsetip, bárin rettep turýshy edi. Sonda álgi úige búkil aýyldyń jan shýaǵy men júrek jylýy daryǵandai bolyp, jastar óz boilaryndaǵy paryz ben qaryzdy tereń túsinip, úi bola, úiirilip, qaz turyp, qadam basyp ketetin. Analarymyz sharýalaryn jailai júrip án salǵanda, ázildesip, ainalasyn aqshýaq kúlkige bólegende, aspanymyz sháidai ashylyp, kóńilimiz kókke jetip qalatyn.
Bir erekshe este qalǵany, bizdiń aýylda janjal degen múlde bolmaityn. Álde, aýyl aǵalary boldyrmai ma eken? Áiteýir jurt jumylyp, bir-birine súieý bolyp, aiadai aýyldyń ortaq abyroiyn qyzǵyshtai qorityn. Sonysymen máre-sáre tirligin jasap, tútinin túzý tútetip jatar edi. Jurttyń kóbi, ásirese aǵa urpaq jaqsy úi salýdyń ońai emes ekenin biledi. Al bizdiń ortaq úiimiz – Qazaqstan siiaqty jas memleketti quryp, ornyqtyrý budan áldeqaida qiyn boldy. Memleket qurylysy bizdiń bolashaqta qandai memlekette ómir súretinimizdiń naqty bas jospary bolýyn talap etti.
Halqymyzdyń aqyl-parasaty nátijesinde biz óz jolymyzdy – Qazaqstan jolyn jasai aldyq. Danalyq dańǵyly bizdiń halqymyzdyń júreginen bastaldy. Áýeli – ekonomika, sosyn saiasat degen ustanymdy daýryǵa aitpasaq ta, sanany turmys bileitinin saiasi turǵydan baǵamdai otyryp, konstitýtsiialyq qaǵidattardy, saiasi júieni, dinaralyq únqatysýdy, mádeni-rýhani birlikti, ulttyq infraqurylymdy bir maqsat sheńberinde qurýdyń utymdy jolyn taptyq.
Búginde qazaqstandyq damý jolynyń tiimdiligin búkil álem moiyndap otyr, bizdegi qoǵamdyq kelisimdi jáne Qazaqstannyń birtutas halqyn quraityn ulttar men ulystardyń yntymaqty tirligin Birikken Ulttar Uiymy ultaralyq tatýlyqtyń úlgi modeli retinde joǵary baǵalady. Bul maqtanysh pa? Árine, maqtanysh. Jetistik pe? Árine, jetistik. Qalai aitsaq ta, bul bizdiń – ortaq jetistigimiz, ortaq jeńisimiz. Barar baǵytymyz, jeter jerimiz ben shyǵar tórimiz bir. Eger de «bas-basymyzǵa bi bolyp», óńkei qiqymnyń ortasyna tússek, kóshimizdiń qazir qai jerde júretinin kim bilsin?!
Osy jiyrma bes jyl el úshin de, men úshin de ońai bolǵan joq. Biz júrgizip kele jatqan saiasattyń máni men maqsatyn júrekpen uǵynyp, túsinip, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp kele jatqan halqymyzdyń sap buzbaǵan sanaly tirligi. Elmen birge kórgen toilardyń bári bizdiń rýhymyzdyń oianý, órkendeý kezeńin aiqyn kórsetedi. Biz kúni keshe kisi qolyna qarap kelsek, endi bizge de súisine qaraityn elder bar.
Qazaqstannyń halyqaralyq bedeline bailanysty biylǵy bir jyldaǵy birli-jarym jetistikterine toqtala ketsek, elimiz 2016 jylǵy 28 maýsymda Birikken Ulttar Uiymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp sailandy. Bul Keńes – BUU-nyń Jarǵysymen «halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdiktiń basty jaýapkershiligi» júktelgen, turaqty jumys isteitin organ.
Elimizdiń oǵan múshe bolýy – Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy bedeli men eńbeginiń moiyndalýy degen sóz. Bizdiń elimiz beibitshilikti, qaýipsizdikti jáne ornyqty damýdy jaqtaitynyn táýelsizdik jyldarynyń bárinde óziniń naqty isterimen dáleldep keledi. Semei iadrolyq synaq poligonyn jabý jáne qýaty jóninen álemdegi tórtinshi zymyrandyq-iadrolyq arsenaldan bas tartý týraly sheshimderimizdi búkil Jer shary biledi ári barynsha baǵalap, qoldaidy.
Bizge álemdik qoǵamdastyqtyń mundai senim kórsetýi memleketimizdiń qarqyndy damýy men bereke-birligimizge de bailanysty, sondai-aq bul – tek bizdiń elimizdiń ǵana emes, sonymen qatar, buǵan deiin eshqashan halyqaralyq beibitshilik pen qaýipsizdikke jaýap beretin organda ókilettik etpegen búkil Ortalyq Aziia óńiriniń de tabysy.
Taiaý bolashaqtaǵy jyldar halyqaralyq qarym-qatynastardaǵy ahýal úshin asa kúrdeli kezeń bolmaq. Dúnie sozylmaly janjaldarmen qatar, qaýipsizdikke tónetin qaterdiń buryn-sońdy bolyp kórmegen keń aýqymymen betpe-bet kelip otyr. Álemniń ár túkpirinde oryn alyp jatqan jantúrshigerlik qaiǵyly oqiǵalar radikaldy toptar men olardyń imansyz ideologiiasyna órkenietti qoǵamda jol berilmeýge tiis ekenin taǵy da dáleldei túsýde.
Sondyqtan da Qazaqstan jahan jurtyna, álemdik qaýipsizdikke qater tóndiretin halyqaralyq terrorizm men ekstremizm áreketterin qatań aiyptaýmen keledi. Memleketimiz baiandy bolashaqtyń qazirgiden de senimdirek jáne igiliktirek bolýy úshin ózine berilgen múmkindikti paidalanyp qalýǵa umtylady. Óitkeni, turaqty ári qaýipsiz álem – azamattarymyz ben keleshek urpaqtarymyz úshin asa qajetti qasietti qundylyq.
Biz jappai qyryp-joiý qarýlary men soǵys indetterinen jáne qaqtyǵys-janjaldardan azat álem qurýǵa baǵyttalǵan baiypty is-sharalarymyzdy odan ári jalǵastyra beremiz. Qazaqstan, sondai-aq, sý, energetikalyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerin sheshýge de ózindik serpin beretin bolady. Elordamyz Astanada ótkiziletin «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmesi – sonyń bir bóligi. Bolashaqtyń energiiasy, jasyl ekonomika siiaqty árkimge de qatysy bar tolǵaqty problemalar sonda qamtylady.
Elimizdiń eńsesin kóterýdegi sharalarymyzdyń taǵy bir parasy – shaǵyn memleket pe, uly derjava ma – túitkildi teketirester, tyǵyryqqa tiregen túsinispeýshilikter tusyndaǵy araaǵaiyndyq abzal isterimiz. Sońǵy birer jyl bederinde ǵana Resei men Ýkraina, Ázerbaijan men Armeniia, sondai-aq Máskeý men Ankara arasyn dánekerleý turǵysyndaǵy tirligimiz tabysty boldy.
Bul Qazaqstan Respýblikasynyń álemdegi asa damyǵan memleketter qataryna qosylý, qaýipsiz ári ósip-órkendegen bolashaq qurý jolyndaǵy taǵy bir tarihi qadamy bolmaq. Sonymen bir mezgilde, qazirgi zamanǵy óte zárý jáne tym shetin problemalardy sheshýge qatysý bizdiń aldymyzdan kóptegen eldermen, bútindei óńirlermen qarym-qatynastarymyz ben tyǵyz bailanystarymyzdy damytý úshin aýqymdy múmkindikter týǵyzbaq.
2016 jylǵy 17 maýsymda Qazaqstan Ortalyq Aziiada alǵashqy bolyp Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń (EYDU) Básekelestik jónindegi komitetiniń músheligine qabyldandy. Álemdik úrdisterdi eskeretin bolsaq, Qazaqstan úshin jahandyq ekonomikany qalyptastyrýǵa áser etetin osy uiymnyń bir bóligine ainalý óte mańyzdy.
Bular, eń aldymen, ultymyzdyń uiysqandyǵynyń, jurtymyzdyń tolysqandyǵynyń kórsetkishi. Sonymen qatar, eren eldigimizge, tuǵyrly táýelsizdigimizge degen qurmet pen jarqyn bolashaǵymyzǵa degen qaltqysyz senim dep bilemin. Halqymyz osynaý zor senimniń údesinen shyǵyp, Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy abyroiynyń asqaqtai túsetinine esh kúmán joq.
Eńbekqor halqy bar Qazaqstan alǵa qarai alshań adymdap keledi. Eńbek endikteri men bereke boilyqtarynda eren eńbektiń qarqynyn kóremiz, bul – Táýelsizdiktiń tynymsyz qainap jatqan yrys qazany. «Qazanshynyń erki bar, qaidan qulaq shyǵarsa» degen mátel bizdiń ulttyq múddege kele bermeidi. Óz erkimiz ózimizde eken dep ózeýreitin zaman emes. Ózgeniń de qas-qabaǵyna qaraýdyń máni bar. Kórshińmen araz bolsań, qaqysy buzylady, eńbekpen araz bolsań, aqysy buzylady.
Bizdi qazir júz oilandyryp, myń tolǵandyratyn bir kesel bar. Ol – sybailas jemqorlyq. Sybailas jemqorlyq – jegi qurt. Halyqtyń qazynasyn tonap jatqan, is basyna kelgenshe mináiim, qolǵa bilik tigesin «qudaiym» adamdar aramyzda áli de kezdesip jatyr. «Mal alasy syrtynda, adam alasy ishinde» dep halqymyz qalai dóp aitqan.
Uly babamyz Maiqy biden qalǵan: «Han – halyqtyń qazyǵy» degen sózde úlken maǵyna jatyr. Qazaqstan qoǵamynyń altyn qazyǵyna ainalǵan prezidenttik bilik jeń ushyna jemir piǵylyn tyqqan suǵanaqtyń suǵyn qaitaryp, uzynda óshi, qysqada kegi ketken keń kóńil jurtynyń kókeidegisin taýyp, retke keltirý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaidy.
Biz, árine, jazaqumar el emespiz. Bala kezimizde óz qatarlastarymyzben talai ret shekisip qalǵan jaǵdailarymyz bolatyn. Bizdiń qurdastarymyz shetinen namysqoi, ór bolatyn. Sondai kezde álsizderge kúshtiler, kishkentailarǵa úlken uldar kómekke keletin. Ádil tórelik aityp, balalyq tazalyqpen sheshim qabyldaityn. Osyndai kezderde ákelerimiz ben analarymyz eshqandai shý kótermei, ár nárseniń baiybyna bara biletin. Eshqaisysy óz balasyna bura tartpai, ádildikke qol berer edi. Bizdiń balań janjalymyzdy kórgen ákelerimiz kúlimsirep turyp, kimdiki durys ekenin jiktep, lezde tatýlastyryp jiberetin.
Osylaisha, ókpeniń arty ókinish, daýdyń sońy daýryǵý ekenin ata-analarymyz kishkentaiymyzdan boiymyzǵa sińirip, oiymyzǵa turaqtatty. Sol kezderden bastap kishige qamqor, úlkenge izetti bolyp, adamdar arasyndaǵy qarapaiym diplomatiianyń dáristerin sanaǵa sińirip óstik. Kishiliktiń keleshegi úlkendiktiń úlgisinde jatqanyn uǵynyp erjettik. Memlekettik saiasatta da osyny berik ustaný qajet. Memlekettik diplomatiia men adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastyń uqsas jerleri kóp. Biraq únemi osylai deý de durys bola bermeidi. Memlekettik qarym-qatynastyń aýqymy da, salmaǵy da, sabaǵy da úlken jaýapkershilikke kelip tireledi.
Qazaqstan – kórshisimen tatý, alyspen de, jaqynmen de beibit qatar ómir súre alatyn el. Ol qoǵamdyq turǵydan myzǵymas tuǵyry bar memleket retinde qabyldanyp, osy syndarly saiasatymyzdyń arqasynda bul baǵa birjola bekidi. Álemdik qaýymdastyq endi bizdiń eldi iadrolyq qarý-jaraqtan óz erkimen bas tartqan el ǵana emes, álemdik janjaldar men aýmaqtyq kikiljińderdi, aimaqtyq soǵystardy araaǵaiyndyq bitimgershilikke shaqyrýǵa adamgershilik turǵydan quqy bar memleket retinde qabyldap, ónege tutady. Biz – osylaisha «úrei imperiiasynan úmit imperiiasynyń» saraiyna beibit qadammen kirgen memleketpiz.
1992 jyldyń kúzindegi AQSh-qa alǵashqy saparym kezinde Birikken Ulttar Uiymynyń Bas Assambleiasynda álemdik minberde birinshi ret baiandama jasaǵanda, kúlli dúnie júzi bizge «mynaý qandai el, bular kimder, qandai maqsaty bar, bolashaǵy qandai?» degen saýaldar kerneýinde otyrdy. Tosyrqap ta, jatyrqap ta otyrǵandar boldy. Biraq biz jaspyz dep jasqanyp, jolymyzdan jańylyp qalǵan joqpyz.
Ol tusta biz álemdik órkeniet kóshine qosylǵan jańa memleket bolǵanymyzben, arǵy túbimiz tarih tereńinde jatqan, ulttyq qundylyqtary bar ulaǵatty el ekenimizdi aitýǵa múmkindik taptyq. Álemdegi eń úlken aýmaqtardyń birin alyp jatqan jurt ekenimizdi bildire otyryp, jeri baidyń – eli bai ekenin de jatqa jetkize túsindirdik. Shańyraǵymyzdy shaiqaltpastan, bailyǵymyzdy eselei alatyn el ekenimizdi az sózben uǵyndyrdyq. Oǵan da mine, shirek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótti.
Búginde ótken kezeńge zer salsaq, HH ǵasyrdyń qasiretti jyldary az bolǵan joq. Asharshylyq týraly qoǵamda qalyptasqan qordaly oidy jańasha qorytý júzege asty. 2012 jyly qazaq halqynyń tarihyndaǵy qasiretti zulmatqa 80 jyl toldy. Keńestik kúshtep ujymdastyrý men tárkileýdiń eń aýyr kezeńi, ásirese, 1932-1933 jyldarǵa tap keldi. Osynaý adamgershilikke múlde jat qatygezdiktiń saldarynan milliondaǵan adam qurban bolyp, millionnan astam qandasymyz tarihi Otanynan bosyp, jyraq ketýge májbúr boldy. Bul zulmat kezeńdi halyq jadynda saqtaý úshin júieli jumystar júrgizildi. Olar jas urpaqqa úlgi bererlik keleli ister edi.
Osy qasiretti kezeńge arnalǵan is-sharalardyń saiasi jáne jan tebirenterlik kórinisi 2012 jylǵy 30 mamyrda Astana qalasynda Asharshylyq qurbandaryna qoiylǵan eskertkishti ashý boldy. Osylaisha, asharshylyq taqyryby tóńiregindegi qajetsiz, jalǵan ǵylymi belsendilik pen saiasi saýdaǵa salýshylyqqa tosqaýyl qoiyldy. Sol surqiia zulmatqa bailanysty oǵan shynaiy qoǵamdyq jáne saiasi baǵa berýdiń ustanymy qalyptasty. Bul Qazaqstan halqynyń eldigi men birliginiń odan ári nyǵaia túsýine yqpal etti.
Elimiz úshin jańa, syndarly kezeń bolyp tabylatyn Dúniejúzilik saýda uiymynyń damý jáne ózara yqpaldasý múmkindikteri men demokratiialyq damý úrdisterin jalǵastyra beremiz. Konstitýtsiiada tujyrymdalǵan basty qaǵidattardy negizge ala otyryp, Qazaqstannyń úshinshi myńjyldyqtaǵy ornynyń tek qana tórden tabylýyna bar kúsh-jigerimizdi, aqyl-parasatymyzdy jumsaityn bolamyz. Serttei sózimiz – osy. Serpindi isimiz de sondai bolmaq. Serttiń syny men serpinin ýaqyt kórsetedi. Sol kezde biz ýaqyttyń betine uialmai týra qarai alamyz dep senemiz.
«Egemen Qazaqstan» gazeti
.jpeg)