نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ۇلى دالا ۇلاعاتتارى
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تال بەسٸگٸ
قىدىر قونىپ, قۇت دارىعان كيەلٸ قونىس, مٷبەراك مەكەن – الماتى! بيٸككە سامعاۋ, قيىردى شارلاۋ, زاماننان قالماي زاۋلاۋ – مىنا بٸزدەرگە ٶزٸڭ بەرگەن تەربيە, ٶزٸڭ كٶرسەتكەن ٶنەگە, ٶزٸڭ تاپسىرعان تاريحي امانات!
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعى بٸزگە مەيٸرٸمٸن تٶكتٸ. تۇعىرى بوساپ, تۇرلاۋى كەتە باستاعان كەڭەس وداعىنىڭ كەرەگەسٸ سٶگٸلٸپ, شاڭىراعى شايقالدى. توقىراۋدان باستالىپ, ىدىراۋعا ۇلاسقان ينەرتتٸ يمپەرييا وسىلايشا كٷيرەۋدٸڭ سوڭعى كەزەڭٸنە جەتتٸ.
بٸرازعا دەيٸن گەوساياسي تەپە-تەڭدٸكتٸ ورنىقتىرىپ كەلگەن 1945 جىلعى يالتا كەلٸسٸمٸ دە 1991 جىلى قۇردىمعا كەتتٸ. «اياعى بار دٷنيەنٸڭ باسى دا بولادى» دەگەن ابىزدار سٶزٸنٸڭ اقيقاتى ٶمٸردە مەڭگٸلٸك دەلەلدەنۋمەن كەلەدٸ.
شىنىندا دا, 1991 جىل كەرٸ تاريحتىڭ قۇرساۋلى دٶڭگەلەگٸن كەرٸ اينالدىرعانداي بولدى. «ەشقاشان قۇلامايدى» دەپ دەرٸپتەلٸپ كەلگەن كومپارتييا دا, كٶپ ەلدٸڭ كٶڭٸلٸن اۋلاپ كەلگەن كوممۋنيزمنٸڭ تەتتٸ ەلەسٸ دە وسى جىلى سىر بەردٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تولعاعى تار شەڭبەردە شيرىعىپ جاتقان تالاي ەلدٸڭ تىنىشىن كەتٸرٸپ, مازاسىن الدى. بٸز دە ٷزەڭگٸگە اياق ارتقانداي ەدٸك. سانانى كەرنەگەن سۇراپىل قۇشتارلىق پەن الاپات ارمان العى كٷنگە اسىقتىردى. قاناتىن قومداعان قىرانداي توماعامىزدى سىپىرۋعا ەزٸر وتىردىق.
سول كەزدەگٸ الاڭ كٶڭٸلدٸ الماتى سان عاسىردى باستان كەشٸپ, اقىلمان ابىزدىق كەزەڭدەردٸ سەتتٸ ٶتكەرٸپ, قازىنالى قاريياداي ويعا شومىپ وتىرعان دانا قالاعا ۇقسايتىن. «المالى» دەۋٸرٸن ارتقا تاستاپ, جٸبەك جولىنىڭ بويىنداعى ۇلى قيىرلارعا سوزىلعان ۇزاق كٶشتەرگە تەڭٸن ارتىپ, قىتاي مەن ٷندٸستانعا اسقان كٸرە جولدار مەن كٷرە داڭعىلداردىڭ شۋلى شەجٸرەسٸن كەيٸنگٸ عاسىرلارعا جالعادى; ورىنبوردان وزعان, اقمەشٸتتەن اسقان استانالىق ەستافەتانى اسقارلى الاتاۋدىڭ باۋرايىنا قوناقتاتقان قالا – بۇل. ەن مەن جىرعا ارقاۋ بولعان ەز الماتىنىڭ ماڭدايىنا عاسىرلاپ كٷتكەن قۋانىش – تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋ باقىتى بۇيىردى.
يە, الماتى – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تال بەسٸگٸ. جەلتوقساندا بۇلقىنعان جاس قايراتتىڭ نامىسىن جانىعان جەر دە وسى شاھار. بۇل قالادا كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ قاتپار-قاتپار تاريحى تٷزٸلدٸ. بۇل قالادا ازاتتىققا ۇمتىلعان ارىستاردىڭ اقىرعى جولدارى اياقتالدى. بۇل قالادا دالا پسيحولوگيياسىنىڭ قالالىق بولمىسقا اينالۋىنىڭ ۇزاق ٷردٸسٸ جٷردٸ. ساۋاتسىزدىقپەن كٷرەسكەن جىلداردىڭ سىزبالارى دا وسى جەردە دٷنيەگە كەلدٸ. عىلىم-بٸلٸم, ەدەبيەت پەن ٶنەر, رۋحانييات پەن مەدەنيەت الما اعاشتارىمەن استاسا بٷر جاردى.
ال, ەڭ باستىسى, الماتى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ رۋحاني ورتالىعى, ۇلاعاتتى ۇستاحاناسى بولدى. قازاق حالقىنىڭ ٶنەرٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ دەستٷرلٸ دالا فيلوسوفيياسىنىڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ بولىپ قانا قويماي, ۇلتتىڭ دامۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ ٷلگٸ مەن مەكتەپكە اينالدى. وسىنىڭ بەرٸنە كۋە – ارۋ الماتى.
شامالعاننان كەيٸنگٸ جول تالاي قيىردى شارلاپ كەلٸپ, الماتىعا توعىستى. ال الماتىنى ارمانعا اينالدىرعان باستى ايشىعى – الاتاۋ. الاتاۋسىز تەك الماتى عانا ەمەس, جەر جەنناتى جەتٸسۋدىڭ ٶزٸ دە جەتٸمسٸرەپ قالماس پا? ول سوندىقتان دا اسقارلى عانا ەمەس, بيٸكتٸكتٸڭ بەدەرٸندەي ايبارلى.
بالا كەزٸمدە تاڭەرتەڭ تۇرا سالا الاتاۋعا قاراۋشى ەدٸم. بٸزدٸڭ ٷي تاۋ جاققا قاراعان كٶشەنٸڭ بويىندا ەدٸ. تاۋ دا ماعان قاراپ تۇرعانداي سەزٸنەتٸنمٸن. بالا قييالىمدا مەن اناۋ تاۋدىڭ اقباس شىڭىنا شىعىپ, زەڭگٸر كٶكتە قالقىعان قىراننىڭ قاسىندا سامعاي ۇشسام عوي دەپ ارماندايتىنمىن. سول بٸر ٶزٸم ٶرگەن تاڭعاجايىپ ەرتەگٸمدە شاشاسىنا شاڭ جۇقپايتىن شۇباراتتىڭ جالىنا جارماسقان كٷيٸ قۇيعىتىپ شاۋىپ, ٷشقوڭىردىڭ ٷكٸلٸ سايلارى مەن كٶك مايسالى جازىعىندا تۇنعان بٷلدٸرگەنگە سۇعىنا كٸرٸپ, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنا قوس الاقاندى تولتىرا سٸمٸرٸپ, قۇماردان شىققانداي بولاتىنمىن.
تاريح تىلسىمىنا بويلاساق, بۇل ۇلى دالادا الۋان تٷرلٸ ٶركەنيەت بولعان. بٸرٸ قۇلاپ, قيراعان, بٸرٸ جۇتىلعان, ەندٸ بٸرٸ ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ, بٸرقاتارى قونىس اۋدارۋعا دۋشار بولعان. ەر جەڭٸمپاز ٶز تاريحىن ٶزگەدەن بيٸك قويىپ, بۇرىنعىنى مانسۇقتاپ وتىرعان. بٸراق سولاي بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ۇلى دالادا تۇرعان مەڭگٸلٸك ەسكەرتكٸشتەر بويىنا قۇپيياسىن ساقتاپ, ۋاقىتىن كٷتٸپ جاتا بەرگەن. بۇلار – بٸزدٸڭ تاريحي-رۋحاني وقۋلىقتارىمىز.
الماتىنى سايىن دالاداعى قالالىق قالىپقا ەلٸ دە كەلە قويمايتىن اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى وي تەۋەلسٸزدٸكپەن بٸرگە كەلدٸ دەسەم دە بولادى. بٸراق العاشقى الاساپىران كەزدەگٸ قيىنشىلىقتار مەن پروبلەمالار بۇل تۋرالى كەڭٸنەن ويلاپ, ناقتى پٸكٸر تٷيۋگە مۇرشا بەرمەدٸ. بٸراق كٶكەيدە تۇنعان وي مەن اڭسارلى ارمان ٷنەمٸ الاڭداتۋمەن بولدى. ەلوردانى وتانىمىزدىڭ ورتالىق بٶلٸگٸنە كٶشٸرۋدٸڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگييالىق, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك, قوعامدىق-رۋحانيياتتىق ماڭىزى داۋ تۋعىزبايتىن شىندىق ەدٸ.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تولىق تاريحىن جازىپ شىعۋ – ٶتە كٷردەلٸ ٸس. تٸپتٸ مٷمكٸن دە ەمەس شىعار? قىرۋار دەرەك پەن دەيەكتٸ تٸزٸپ شىققاننىڭ ٶزٸندە, كەيبٸر ماڭىزدى سەتتەر كٶڭٸلدەن قاعابەرٸس قالۋى مٷمكٸن.
ال استانانى كٶشٸرۋ – قالىپتاسقان تاريحتى زامان تالابىنا ساي جاڭاشا جازىپ, بۇرىنعى ۇستانىمعا باسقاشا تىڭ پاراقتار قوسۋ دەگەن سٶز. تابيعاتى جانعا جايلى, جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸ دە قولايلى الماتى, ايتارى جوق, باس قالاعا لايىقتى ەكەندٸگٸ داۋ تۋعىزبايدى. الماتى ەجەلگٸ جۇرتىمىزدىڭ اتا قونىسى عانا ەمەس, كەيٸنگٸ كەڭەستٸك كەزەڭدە بايقالا باستاعان وتارلىق ويدىڭ قۇرساۋىندا تۇنشىعىپ, ۆەرنىي تۋرالى جالعان قاۋەسەتتٸڭ ٸرگەتاسىن قايتادان قۇيۋعا ۇمتىلعان كەلٸمسەك پٸكٸرلەر, ٶگەي پيعىلداردى قيىپ تاستاۋدىڭ ۇتىمدى سەتٸن باستان كەشتٸ.
مەرتەبەسٸ مايدان دالاسىندا قالىپتاسقان باتىر بابىردىڭ ەستەلٸك جازبالارىندا شىعىستان جٶڭكٸلگەن شىڭعىس حان ساربازدارىنىڭ ات تۇياعىندا تاپتالىپ, قيراعان الماتۋ قالاسى, ەندٸ بٸر جازبالاردا المالىق قالاسى بولىپ, تاريح تىلسىمىنان تٸل قاتىپ, ونىڭ كٶنە ٸزٸ بٷگٸنگٸ الماتىنىڭ ساناداعى سىزباسىنا تٷسەدٸ.
بابىردىڭ زامانداسى, قولىنا قىلىش ەمەس, قالام ۇستاعان مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ٶزٸنٸڭ: «تاريح-ي-راشيدي» اتتى تاريحي ەڭبەگٸندە ەزٸرەتتٸڭ الاتاۋىنىڭ ەتەگٸندە جايلى قونىس تەپكەن جاراسىمدى شاھار – المالىق قالاسى تۋرالى باياندايدى. تٷپ سٶزٸ «المادان» باستاۋ الاتىن كٶنە كەنتتٸڭ جالعاسقان تاريحى ونىڭ باۋرايىندا جۇپار اتا جايىلاتىن اپورتتىڭ عاجايىپ يٸسٸندەي بولىپ, جان سارايىمىزدى ەلٸ ەلديلەپ كەلەدٸ.
قالا دامىعان جەردە وي مەن سانا داميدى. سانا ەركٸندٸگٸ ۇلتتىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانۋ پروتسەسٸنە الىپ كەلەدٸ. ٶزٸن تانىعان ۇلت ٶزگەگە تانىلۋدىڭ جولىن ٸزدەيدٸ. ول جول ەر كەز تاقتايداي تەگٸس بولمايدى: بٸردە داڭعىل, بٸردە تايعاق… الماتىدا قالىپتاسقان وي ەركٸندٸگٸ تالاي جىل بٸردە استارلى, بٸردە اشىق ايتىلا جٷرٸپ, 1986 جىلعى جەلتوقساندا كٷركٸرەگەن كٷندەي بولىپ, جاڭا الاڭنىڭ ٷستٸندە جاڭعىرىپ تۇردى.
بٸز تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن كەزدە ەلدٸڭ تۇرمىستىق جاعدايى اۋىر بولاتىن. قارجى دا جوق, قاجەتتٸ تاۋار دا جوق سول بٸر قيىن كەزەڭنٸڭ دە قيسىنىن تاپتىق. جوققا جەتپەيتٸن جٷيرٸكتٸڭ بابىن كەلتٸرٸپ, شٸدەرٸن شەشتٸك. تٸرلٸكتٸڭ تٷندٸگٸن تٷرٸپ, جوقتى بارعا, باردى بازارعا, بازاردى اجارعا اينالدىرا الدىق. ەرينە, بۇل ايتۋعا عانا وڭاي. بٸراق كٶپپەن بٸرگە جول تاپتىق, جۇرت بوپ جۇمىلىپ, ازدى كٶپكە اينالدىردىق. سەنٸم نەسيەسٸن ورنىقتىردىق, ٷمٸتتٸ ٷكٸلەدٸك.
ۇلى كٶشتٸڭ تٸزگٸنٸن قاعار تۇستا, الىپ ۇشاقتىڭ باسپالداعىندا تۇرىپ, جانىم تولقىپ, اياۋلى الماتىعا باس يٸپ قوشتاسقان سەتٸمدٸ ۇمىتقان ەمەسپٸن. الاتاۋدىڭ ۇشار باسىنا كٶتەرٸلگەن التىن شاپاقتى ارقالانىپ تۇرىپ, سوناۋ زاڭعار كٶكتە قالقىعان قىرانعا دا قوش ايتقانداي بولعانمىن. الاتاۋ سوندا اق ساقالى الدىن جاپقان ابىز قاريياداي باسىن شۇلعىپ, باتاسىن بەرگەندەي سەزٸنٸپ, قاناتتانىپ اتتاندىم. سٶيتٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەرتەڭٸنە جول تارتتىق, بولاشاعىمىزدى بەتكە الىپ, ساپارعا شىقتىق. قاتەلەسكەن جوقپىز. بۇعان ادام دا, زامان دا كۋە. ونىمىزدى الىس تا, جاقىن دا كٶرٸپ-بٸلدٸ.
الماتى قازٸر الىپ مەگاپوليسكە اينالدى. قالا دا ادام سەكٸلدٸ. ٶسەدٸ, ٶركەندەيدٸ, ٶمٸربايانىن جازادى. ونى باسقارعان ازاماتتار ٶزدەرٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ جولىندا ايانىپ قالعان جوق. ولار دا الماتىمەن بٸرگە ٶستٸ. ەندٸ وسىناۋ ەز قالانى باسقاراتىن جاڭا ۇرپاق, جاس تولقىن كەلدٸ. بٸز وعان سەنٸم ارتىپ, ونىڭ قولىنا اتا-انامىزدىڭ ارداقتى قارا شاڭىراعىن تاپسىرعانداي كٷي كەشٸپ جاتىرمىز.
ساياسات سالتاناتى
مەن ٷشٸن ەلٸمدٸ دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ساپىنا تۇرعىزىپ, ساناتىنا قوسۋدان ٷلكەن ماقسات جوق.
ساياسات دەگەنٸمٸز نە? بۇل عىلىم با, تەجٸريبە مە, تەۋەكەل مە, ەلدە بولجام با? نەمەسە ٸشكٸ تٷيسٸك پەن سەنٸم سەزٸمٸنٸڭ ۇشتاسقان جەرٸ مە? بٸر سٶزبەن جاۋاپ بەرۋ قيىن, ەرينە. مەنٸڭشە, بۇل – وسىلاردىڭ بەرٸنٸڭ قوسىندىسى جەنە ماقسات پەن مۇراتتىڭ ايقىندالۋى. مٸندەت پەن پارىزدىڭ بوي كٶرسەتۋٸ. اقىل مەن ايلانىڭ رەتٸنە قاراي قولدانىلۋى. تٸپتٸ, بۇلاردان باسقا دا بٸز بٸلە بەرمەيتٸن سان الۋان قىرلارى بار شىعار?
بٸراق قالاي بولعاندا دا, ساياسات تۋعان حالقىڭنىڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى جولىنداعى سەنٸڭ ار مەن ادالدىققا سۋارىلعان ٸس-ەرەكەتٸڭ بولسا, وندا ول – ەلٸڭنٸڭ باعى مەن باقىتى. دەگەنمەن, ۋاقىت, ەر كەزەڭ ٶز ساياسي تۇلعاسىن ٶزٸ تۋدىرادى. دەۋٸرٸ تاڭدايدى, زامانى قولدايدى.
بٸز – حالىقتىق ساياساتتىڭ مەرتەبەلٸ مەكتەبٸنەن شىققان ەلمٸز. وسى ەلدە تۋىپ-ٶسكەن ۇرپاقپىز. بابانىڭ داڭقىن بۇلداپ, بۇرا تارتقان جەرٸمٸز جوق. ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن ۇلتتىق تاريحىمىز دەپ باعالاي وتىرىپ, جاڭا تاريحتىڭ تاراۋلارىن جازىپ جاتىرمىز. بۇل ورايداعى بەرٸك ۇستانىم – ۇلتتىق ىنتىماقتى تۋ ەتۋ.
شامالعان دەگەن شاعىن اۋىلدىڭ سول كەزدەگٸ تٸرلٸگٸن بٷگٸنگٸ كٷن تۇرعىسىنان ويلاسام, ول دا بٸرلٸك پەن ىنتىماقتىڭ مەكتەبٸ ەكەن. ەر الۋان ۇلتتىڭ ٶكٸلٸنەن تۇراتىن اۋىلدىڭ ىنتىماعى كەرەمەت بولاتىن. سول بٸر شاعىن اۋىل بايتاق قازاقستانىم سەكٸلدٸ. ٶز باسىم سولاي قابىلدايمىن. اربا ايداپ, ات سۋارعان, شالعى تارتىپ, الما باقتىڭ تٶرٸنە سۋ جەتەلەگەن شارۋاقور جاندار كەلەدٸ كٶز الدىما. قۇلاعىما ٶرٸستەن ورالعان سيىرلار مەن ماڭىراعان قوي-ەشكٸنٸڭ ۋ-شۋىنا قوڭىر داۋىستارىن قوسىپ, قۇرداستارىن ەزٸلمەن ەدٸپتەگەن اۋىل قارتتارىنىڭ ٷزٸك ٷنٸ جەتەتٸندەي. سونداي سەتتەردە بەيبٸت ٶمٸردٸڭ ساياساتى بەرٸنەن قىمبات, كٷردەلٸ بولسا دا, قاراپايىم ەكەنٸن تٷسٸنەسٸڭ.
ساياساتكەر بولۋ ەۋ باستاعى ارمانىم ەمەس ەدٸ. تٸپتٸ, بالا كەزٸمدە مۇنىڭ نەندەي نەرسە ەكەنٸن دە ويلاپ كٶرمەپپٸن. تەك, ەيتەۋٸر ەكەم مەن انامنىڭ كٷندەلٸكتٸ قاراپايىم ٶمٸرٸ مەن اۋىلداستارىمنىڭ قوڭىر تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ مەنٸ وسى جولعا – بەيمەلٸم ساپارعا باستاپ الىپ كەلٸپتٸ. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ەربٸرٸ سىرالعى ساياساتكەر, سىرباز مەمٸلەگەر ەكەنٸن جىلدار ٶتكەندە, تالاي ەلدەر مەن مەملەكەتتەردٸڭ تٶرٸندە ەلٸم تۋرالى تولعانعاندا تەرەڭ سەزٸنە تٷسكەندەي بولدىم.
مەكتەپتە ساياساتتى وقىتپايدى. بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە ونى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا وقىتپايتىن. ساياساتتىڭ سۇڭعىلاسى مەن سۇمدىعىن بٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تۋىن كٶتەرگەن جىلداردا عانا بارىنشا سەزٸندٸك. بٸلەتٸنٸمٸز بٸر سان, بٸلمەيتٸنٸمٸز مىڭ سان ەكەنٸن دە وسى كەزدە باعامدادىق. ٷيرەنە جٷرٸپ, ٶستٸك, قولدانا جٷرٸپ, قالىپتاستىق. حالقىمىزدا: «باتىر بولىپ تۋمايدى» دەگەن سٶز بار. سول ايتقانداي, ادام ساياساتكەر بولىپ تا تۋمايدى. ساياساتتىڭ ٶزٸ سيياقتى, ساياساتكەر دە قالىپتاسادى. مۇنى بٸز ۇلى ٶمٸردەن ٷيرەنەمٸز. ٶمٸر مەكتەبٸ – مەڭگٸلٸك مەكتەپ. ونىڭ بٸر شەكٸرتٸ – تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸز.
قازاقتىڭ «كٸشكەنتاي ٷي ٷلكەن وتاۋعا قارايدى» دەگەن ەدەمٸ سٶزٸ جەنە بار. سول ايتقانداي, كٸشكەنتاي حالىققا ٷلكەن ساياساتكەر كەرەك ەكەنٸن بٸز كەيٸنگٸ جىلداردا ەبدەن ۇققاندايمىز.
بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ٶزٸ – ساياساتكەر. سوندا ساياساتتىڭ ەڭ ماڭىزدىسى مەن ەڭ كٷردەلٸسٸ نە? ول – حالقىڭا بەيبٸتشٸلٸك سىيلاۋ, جاقسى تۇرمىس كەشتٸرۋ. جۇرتىڭدى ٶزگەلەردەن وزدىرماساڭ دا, قاتارىنان قالدىرماۋ. كٶرشٸڭمەن تاتۋ بولۋ. حالقىڭنىڭ تابانىنا كٸرگەن شٶڭگە ماڭدايىما قادالسىن دەپ كٷن كەشۋ. سوندا سەن حالقىڭمەن بٸرتۇتاسسىڭ. بٶلٸنبەس بٸر بٷتٸنسٸڭ. قابىرعالى حالقى بولماسا, قانداي باسشىنىڭ دا تاۋى شاعىلماي, تاۋانى قايتپاي تۇرمايدى. تاماعىڭدى تاۋىپ جەرلٸك كەسٸپ, ودان دا تەۋٸر قىزمەت تابىلار. بٸراق ول قارا ورمانىڭ – قاسيەتتٸ ەلٸڭنٸڭ ورتاسىندا جٷرٸپ ٸشكەن بٸر جۇتىم قارا سۋعا قايدان تاتىسىن?!
قازاق سٶزٸنٸڭ كٶبٸ استارلى, بەينەلٸ. سٶزٸمٸزدٸڭ بەرٸ ۇيقاسىپ تۇرعان قارا ٶلەڭدەي ەسەر ەتەدٸ. مەسەلەن, قارا دەگەن سٶزدٸڭ مەن-مازمۇنى كەڭ. ول كٶپ, قالىڭ, مول, ٷلكەن دەگەن ۇعىمداردى بەرەدٸ. ال وسى سٶز – قايعىنىڭ قارا بۇلتىن سەرپيتٸن جاۋىنگەر ۇعىم. حالقىمىزدى قارا ورمانىم دەيمٸز. ٷلكەن, باس ٷيدٸ قارا شاڭىراق دەيمٸز. تٷركٸ جۇرتىنىڭ قارا شاڭىراعىندا وتىرعان قازاقتىڭ ەربٸر تٸرلٸگٸ حالىق تاريحى – ۇلتتىڭ ۇرانى, قارۋى مەن قۇرالى. قارا شاڭىراقتىڭ يەسٸ دە بٸزبٸز, كيەسٸ دە بٸزدە.
بٸز بٷگٸنگٸ ساياساتتى ۇلتتىق رۋحتىڭ ەركٸندٸگٸ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرامىز. ٶيتكەنٸ, رۋحى ەركٸن حالىق قانا ۇلى ٸستەردٸ اتقارا الادى. بٸزدٸڭ ۇلى ٸسٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك الۋ, ونى تۇعىرلى ەتۋ بولدى. ورىندادىق. ۇلان-بايتاق شەكارامىزدى شەگەندەپ, جاتتىڭ الا كٶزٸ, جاۋدىڭ سۇعى قادالمايتىنداي ەتۋ ماقساتىن ۇستاندىق. ماقسات مەجەسٸنە جەتتٸك. ەلەمدٸك ٶركەنيەت ٶلكەسٸندە كٶش سوڭىندا قالىپ سالپاقتاماي, كٷشتٸگە جاعىنىپ, جالپاقتاماي, قارۋلىدان قورقىپ جالتاقتاماي ٶمٸر سٷرۋ پرينتسيپٸن ورنىقتىرۋدى ويلادىق. ويىمىز جٷزەگە استى. ازۋىن ايعا بٸلەگەن, اتاعى جەر جارعان حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قۇرىلىمداردى تٶرٸمٸزگە شاقىرىپ, تٸلٸن شەشتٸرۋدٸ جوسپارلادىق. جوسپار ورىندالدى. كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ ىعىنا جىعىلىپ, تۇنشىعىپ كٷن كەشكەن ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني كٷشٸن قايتا جاڭعىرتۋدا تىڭنان جول سالۋعا مٸندەتتەندٸك. ۋەدە ٷدەسٸنەن شىقتىق. تٶل تەڭگەمٸزدٸڭ باعامىن, جاڭا اقشامىزدىڭ نارقىن ٶزگەلەرگە كٶرسەتٸپ, الارىمىزدى الۋدى, بارار جەرگە جەتۋدٸ ماقسات تۇتتىق. ونى دا ورىندادىق. ەرينە, وسىنىڭ بەرٸ بٸردەن ورىنداپ تاستايتىن دا تٸرلٸك ەمەس. ەشقايسىسىنا توقمەيٸلسٸپ وتىرعان جوقپىز. العا تارتىپ, ابىرويدى كٶتەرٸپ, جالعاستىرا بەرەمٸز.
قۇلشىنىسى كەلٸسسە, ورىندالمايتىن ارمان بولمايدى. بابى مەن كٷتٸمٸ كەلٸسسە, وزبايتىن جٷيرٸك بولمايدى. ول ٷشٸن ايقىن ماقسات, اسقاق ارمان, ٶر تالاپ, ٷكٸلٸ ٷمٸت بولۋى شارت. بۇل قاسيەتتەردٸڭ بەرٸ حالقىمىزدىڭ بويىندا بار. وسىعان مىڭ مەرتە تەۋبە دەيمٸز. «قازاق تاريحىندا قازاق ۇيالاتىن ەشتەڭە جوق» دەگەندە, وسى قاسيەتتەردٸ باستى نازارعا الامىز.
سولاقاي ساياساتتىڭ تۇسىندا مانساپ مٸنبەرٸنە كەزدەيسوق كٶتەرٸلگەن كەسٸرلەر مەن زوردان زوبالاڭ كٶرگەن حالقىمىزدى كەمسٸتكەندەر بٸزدٸ كٷنٸ كەشە عانا پايدا بولعان بۇراتانا حالىق, بۇرالقى ەل سانادى. بٸز جوقتان بار بولعان حالىق ەمەسپٸز. قازاق حاندىعى – بۇدان بەس جارىم عاسىر بۇرىن شاڭىراق كٶتەرسە دە, ەۋرازييانىڭ ۇلى دالاسىندا ورناعان ارعى دەۋٸردەگٸ ساق, عۇن, ٷيسٸن مەملەكەتتەرٸنٸڭ, بەرگٸ زامانداعى ۇلى تٷرٸك قاعاندىعى, دەشتٸ قىپشاق پەن التىن وردا مەملەكەتتەرٸنٸڭ زاڭدى مۇراگەرٸ. بۇلار – بٸزدٸڭ ۇلى تاريحىمىزدىڭ كٶنە سٸلەمدەرٸ. ەجەلگٸ ٸزدٸڭ سٷرلەۋلەرٸ بٸزدٸ جاڭا زاماننىڭ مٸنبەرٸنەن سٶز ايتۋعا جەتكٸزدٸ.
ارعى دەۋٸرلەرگە بارماي-اق, تازا تٷركٸلٸك زامانىمىزعا زەر سالار بولساق, ەيگٸلٸ ريم يمپەريياسى قۇلاپ, ەۋروپاداعى وسى كٷنگٸ مەملەكەتتەردٸڭ نوبايى دا ەلٸ قالىپتاسا قويماعان, ال قىتايدا ٷش پاتشالىق پەن الۋان ەۋلەت ٶزارا تارتىسقا تٷسٸپ جاتقان التىنشى عاسىردا – 552 جىلى التايدا ۇلى تٷرٸك قاعاناتى اتتى قۋاتتى, كٷشتٸ مەملەكەت دٷنيەگە كەلدٸ. ول نەبەرٸ جارتى عاسىر ٸشٸندە التاي مەن كاۆكاز اراسىنداعى الىپ دالادا جەكە دارا بيلٸك جٷرگٸزدٸ. دەۋٸرلەپ تۇرعان كەزٸندە ۆيزانتييا مەن يراننان, قىتايدىڭ ەكٸ پاتشالىعىنان الىم العان ەر تٷرٸكتٸڭ بەرەكەسٸ كەتٸپ, ٶز ٸشٸندە بيلٸككە تالاس باستالعاندا, ەۋەلٸ باتىس پەن شىعىسقا اجىراپ, كەيٸن وعىز, قارلۇق, قىپشاق بولىپ بٶلٸنٸپ, جاۋلارىنا جەم بولدى.
دەمەك, ساياساتتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى – بٸرلٸك. بٸرلٸگٸ جەتكەن ەل وزادى, بٸرلٸگٸ كەتكەن ەل توزادى دەگەن سٶزدٸڭ دە سورابىن دٶپ باسىپ ايتقان حالقىمىز. بٸرلٸك – بٸزدٸڭ بارلىق جەڭٸستەرٸمٸزدٸڭ قاينار كٶزٸ, تىنىشتىعىمىز بەن بەيبٸت ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قورعانى. بٸرلٸك بار جەردە – تٸرلٸك بار. وسىنى ەردايىم جادىمىزدا ۇستاۋىمىز كەرەك. اتا تاريحىمىزدىڭ تۇجىرىمدارىن ەستە ۇستاپ, شەجٸرە بولىپ ايتىلار ۇلتتىق ۇلاعاتتى, تاريحي اقيقاتتى جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا مىقتاپ سٸڭٸرۋٸمٸز قاجەت. جاس ۇرپاق جٷرەگٸنە سوندا جول تابامىز, سوندا عانا بولاشاعىنا باعدار بەرە الامىز.
بٸز ۇلتتىق مۇرادان ەشقاشان باس تارتقان ەمەسپٸز. جاقسى بولسىن, جارتى بولسىن, ول – بٸزدٸڭ ورتاق تاريحىمىز, جٷرٸپ ٶتكەن جولىمىز. ٷيرەنەر مەكتەبٸمٸز, ٷلگٸ الار ٶنەگەمٸز. قالاي بولعاندا دا, سول مۇرانى جاڭا زامان ىڭعايىنا لايىقتاپ, جاس ۇرپاقتىڭ قاجەتٸنە جاراتا بٸلۋٸمٸز كەرەك. مەرتەبەلٸ بولاشاق تۋرالى ارمانداي وتىرىپ, مەرەيلٸ ٶتكەنٸمٸزدٸ دە جادىمىزدا ساقتاعانىمىز ابزال. «ٶتكەنگە توپىراق شاشساڭ, كەلەشەك ساعان تاس اتار» دەگەن تەمسٸلدٸ كٶڭٸلگە توقىپ قويعانىمىز جٶن.
استانا تٶرٸندە بٸز سان مەرتە حالىقارالىق فورۋمدار, سامميتتەر, سيمپوزيۋمدار, قۇرىلتايلار ٶتكٸزدٸك. «بوسقا شىعىندانىپ وسىنىڭ نە قاجەتٸ بار?» دەگەن سٶزدەر دە ايتىلىپ قالىپ جاتتى. تٸپتٸ بۇدان دا ٶتكەن, شىمبايعا باتاتىن سٶزدەردٸ دە ەستۋگە تۋرا كەلدٸ. بٸراق ەر نەرسەنٸڭ قايىرىمى, ەربٸر ٸستٸڭ نەتيجەسٸ, ەر باسقان قادامنىڭ جەتەر جەرٸ بولادى. «جٷرگەنگە جٶرگەم ٸلٸنەدٸ» دەگەن حالىقتىڭ بالاسىمىز. بٸز وسىناۋ ۇلى باسقوسۋلاردىڭ ارقاسىندا اي استىنداعى ابىرويلى الاش جۇرتىنىڭ داڭقىن اسقاقتاتتىق. ٶزٸمٸزدٸ تانىتتىق, مەملەكەتتٸك عۇمىرنامامىزدى بايىتتىق.
بٸز كەشە كٸم ەدٸك, بٷگٸن كٸمبٸز? ەرتەڭ قاي جەردە بولامىز? بۇلار – مەڭگٸلٸك سۇراقتار. ولارعا بٸردەن جاۋاپ قايتارا قويۋ دا قيىن. تٸپتٸ وعان بٸردەن جاۋاپ بەرەمٸن دەپ ٶزٸڭدٸ دە, ٶزگەنٸ دە قيناۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
اينالاسى ون-ون بەس جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاندى ەلەم تەگٸس تانىدى, تٷگەل مويىندادى, تەڭ ەرٸپتەس سانايتىن دەرەجەگە جەتتٸ. ەگەر بٸز الىستى جاقىنداتپاساق, جاقىندى جانىمىزعا تارتپاساق, جوعارىدا ايتىلعانداي ەلەمدٸك باسقوسۋلاردى ۇيىمداستىرماساق, توماعا-تۇيىقتىق نە بەرەر ەدٸ? ونداي تٸرلٸكتٸڭ پايداسى قانە? قورشاۋ ٸشٸندەگٸ قۇر بايبالام كٸمگە كەرەك? ەلوردامىزدىڭ ٸرگەتاسىن مىقتاپ قالاپ العانىمىزدىڭ ٶزٸ بٸلە بٸلگەنگە, اسا ماڭىزدى, مەڭگٸلٸك مەنٸ بار تاريحي شەشٸم بولدى.
بٸر كەزدەرٸ ەلەمدٸك گەوساياسي كارتاداعى كەشەۋٸلدەپ دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرمەن شاتاستىراتىن شالاعاي ساياساتكەرلەردٸڭ ٶزدەرٸ بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى ٶز جولىن ٶزگەگە ٷلگٸ ەتۋدٸڭ كٶرنەكٸ قۇرالىنا اينالدىردى.
«تەۋەلسٸزدٸكتٸ الدىق, ەندٸ بٸزدٸڭ نە ٸستەسەك تە ٶز ەركٸمٸز» دەپ ارقانى كەڭگە سالاتىن زامان ەمەس قازٸر. دامىلداپ, شالقايىپ جاتاتىن دا ۋاقىت ەمەس. بٸز «ەرەكەت بار جەردە – بەرەكەت بار» دەگەن قاناتتى قاعيدانى ۇستانا وتىرىپ, يگٸ ماقسات جولىندا جۇمىلا ەڭبەك ەتەتٸن بولامىز. «دٷنيەنٸڭ كٸلتٸ – سابىردا» دەگەن پايعامبارلاردان قالعان ٶسيەتتٸ ٶنەگە تۇتىپ, جاسامپازدىقتىق پەن تٶزٸمدٸلٸكتٸ تەڭ ۇستادىق. سٶيتٸپ, مەملەكەتتٸڭ قالىپتاسۋ, تۇراقتىلىق, دامۋ ٷردٸستەرٸن تۇعىرعا قوندىرا الدىق. بۇعان قاناعات ەتپەۋگە بولا ما? كٶزگە ۇرىپ تۇرعان نەرسەنٸ كٶرمەۋگە بولا ما?
كەڭەستٸك كەزەڭدە قاعاجۋ كٶرٸپ, شەتكەرٸ جاتقان كٶپ رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸ بولدىق. ول دا بٸر زەينەتٸنەن بەينەتٸ كٶپ تٸرلٸك ەدٸ. بٷكٸل اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ورتالىقتىڭ ەكٸ الىپ قالاسىن ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالدى. سول ٷشٸن-اق ماڭداي تەرٸ زايا بولعان ەلٸمٸزدٸڭ ارادا از عانا ۋاقىت ٶتكەندە ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) تٶراعالىق جاساپ, تٶبە بيدەي تٶرەلٸك ايتارىنا كٷنٸ كەشە كٸم سەنەر ەدٸ? كەزٸندە ۇلت تاريحىنىڭ باستاۋىنداي بولعان ۇلىتاۋدان سٶز ۇزاتساق, ەندٸ ۇلى تٶر – اقوردادان ەلەمگە تٸل قاتىپ جاتىرمىز. قازاق سٶزٸ عارىشقا دەيٸن جەتتٸ.
ەلەمنٸڭ دامىعان 56 مەملەكەتٸنٸڭ باسىن قوسىپ, جاھاندىق دامۋدىڭ جارييا جاعدايلارى مەن دٷنيەجٷزٸلٸك دٷربەلەڭدەردٸ ىمىراعا كەلتٸرۋدٸڭ جٶن-جوسىعىن ويلاستىردىق. ەلەمدٸك ىنتىماقشىل ٸس-ەرەكەتكە باعا بەرٸپ قانا قويماي, باسشىلىق جاساعانىمىز دا ايداي ەلەمگە ايان. كەڭەستٸك رەسپۋبليكالار اراسىنان بٸرٸنشٸ بولىپ وسىنداي حالىقارالىق بەدەلدٸ ۇيىمعا تٶراعالىق ەتۋٸمٸزگە ەلٸمٸزدٸڭ بەيبٸتشٸل دە گۋمانيستٸك ۇستانىمى نەگٸز قالادى. بۇل – بٸز جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان ساياساتتىڭ جەنە بٸر وزعان جەرٸ.
«حالىقتىق رەفورمالاردان اسقان شەكسٸز ماڭىزى بار قوعامدىق مەسەلە جوق» دەپ كەزٸندە ۇلى دالا پەرزەنتٸ شوقان ۋەليحانوۆ جازعانداي, بٸز حالىق يگٸلٸگٸ جولىنداعى بارلىق ٸس-ەرەكەتتەردٸ ەشقاشان كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسٸرمەيمٸز.
وزاتىنىمىز سول – قولىندا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قاھارلى يادرولىق قارۋى بار قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن العاندا ەلەم ساقتانا قاراپ, الاڭداپ وتىرعاندا, يادرولىق جويقىن قارۋ-جاراعىمىزدان ٶز ەركٸمٸزبەن باس تارتىپ, ەلەمدٸك قوعامداستىقتان بەيبٸت تٸرلٸگٸمٸزگە كەپٸلدٸك الدىق. بۇل تەرەڭنەن ويلانعان ساياسي قادام بولاتىن. قازٸر وسى قادامنىڭ تىنىشتىققا تٸرەك بولعانىن كٶرٸپ وتىرمىز.
بٷگٸندە ەشكٸمدٸ قارۋمەن قورقىتا المايسىڭ. ەلەمدە قارۋ-جاراقتىڭ سان مىڭ تٷرٸ بار. ونىڭ بەرٸنە بٸردەي يە ەلدەر دە بار. بٸراق ەڭ ٷلكەن كٷش – قارۋ ەمەس, تاتۋلىق. تاتۋلىقتى سۇراپ تا, ساتىپ تا الا المايسىڭ. ونى ساياسي كٶرەگەندٸكپەن عانا قالىپتاستىرۋعا بولادى. تەۋەلسٸزدٸگٸن ەندٸ عانا الىپ, ٶشكەنٸ جانىپ, ٶلگەنٸ تٸرٸلٸپ وتىرعان الاگەۋٸم شاقتا ەل ٸشٸندەگٸ تىنىشتىقتى بٸز وسىلاي قالىپتاستىردىق. دەمەك, بٸز – تاتۋلىق, بٸرلٸك اتتى بٸرەگەي جاسامپازدىققا سٷيەنگەن ەلمٸز.
باياعىدا جاڭا شاڭىراق كٶتەرگەن جاس وتاۋعا بٷكٸل اۋىل اسارلاتا ٷيٸن كٶتەرٸپ, ٷيەلمەنٸ قينالماسىن دەپ الدىنا مال سالىپ بەرەتٸنٸن تالاي كٶرگەنبٸز. بٸزدٸڭ جاس, تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دە العاشقى كٷندەردەگٸ بولمىسى وسىعان ۇقساس بولاتىن. اسارلاتىپ ٷي سالعاندا, ونىڭ قابىرعاسىن قالاپ, تٶبەسٸن جاپقاندا سول اۋىلدىڭ بٸر تٸزگٸن ۇستار اعاسى, نە ٸس تەتٸگٸن بٸلەر ۇستاسى جٶن-جوبا كٶرسەتٸپ, بەرٸن رەتتەپ تۇرۋشى ەدٸ. سوندا ەلگٸ ٷيگە بٷكٸل اۋىلدىڭ جان شۋاعى مەن جٷرەك جىلۋى دارىعانداي بولىپ, جاستار ٶز بويلارىنداعى پارىز بەن قارىزدى تەرەڭ تٷسٸنٸپ, ٷي بولا, ٷيٸرٸلٸپ, قاز تۇرىپ, قادام باسىپ كەتەتٸن. انالارىمىز شارۋالارىن جايلاي جٷرٸپ ەن سالعاندا, ەزٸلدەسٸپ, اينالاسىن اقشۋاق كٷلكٸگە بٶلەگەندە, اسپانىمىز شەيداي اشىلىپ, كٶڭٸلٸمٸز كٶككە جەتٸپ قالاتىن.
بٸر ەرەكشە ەستە قالعانى, بٸزدٸڭ اۋىلدا جانجال دەگەن مٷلدە بولمايتىن. ەلدە, اۋىل اعالارى بولدىرماي ما ەكەن? ەيتەۋٸر جۇرت جۇمىلىپ, بٸر-بٸرٸنە سٷيەۋ بولىپ, اياداي اۋىلدىڭ ورتاق ابىرويىن قىزعىشتاي قوريتىن. سونىسىمەن مەرە-سەرە تٸرلٸگٸن جاساپ, تٷتٸنٸن تٷزۋ تٷتەتٸپ جاتار ەدٸ. جۇرتتىڭ كٶبٸ, ەسٸرەسە اعا ۇرپاق جاقسى ٷي سالۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنٸن بٸلەدٸ. ال بٸزدٸڭ ورتاق ٷيٸمٸز – قازاقستان سيياقتى جاس مەملەكەتتٸ قۇرىپ, ورنىقتىرۋ بۇدان ەلدەقايدا قيىن بولدى. مەملەكەت قۇرىلىسى بٸزدٸڭ بولاشاقتا قانداي مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرەتٸنٸمٸزدٸڭ ناقتى باس جوسپارى بولۋىن تالاپ ەتتٸ.
حالقىمىزدىڭ اقىل-پاراساتى نەتيجەسٸندە بٸز ٶز جولىمىزدى – قازاقستان جولىن جاساي الدىق. دانالىق داڭعىلى بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ جٷرەگٸنەن باستالدى. ەۋەلٸ – ەكونوميكا, سوسىن ساياسات دەگەن ۇستانىمدى داۋرىعا ايتپاساق تا, سانانى تۇرمىس بيلەيتٸنٸن ساياسي تۇرعىدان باعامداي وتىرىپ, كونستيتۋتسييالىق قاعيداتتاردى, ساياسي جٷيەنٸ, دٸنارالىق ٷنقاتىسۋدى, مەدەني-رۋحاني بٸرلٸكتٸ, ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدى بٸر ماقسات شەڭبەرٸندە قۇرۋدىڭ ۇتىمدى جولىن تاپتىق.
بٷگٸندە قازاقستاندىق دامۋ جولىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن بٷكٸل ەلەم مويىنداپ وتىر, بٸزدەگٸ قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ جەنە قازاقستاننىڭ بٸرتۇتاس حالقىن قۇرايتىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ىنتىماقتى تٸرلٸگٸن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ ٷلگٸ مودەلٸ رەتٸندە جوعارى باعالادى. بۇل ماقتانىش پا? ەرينە, ماقتانىش. جەتٸستٸك پە? ەرينە, جەتٸستٸك. قالاي ايتساق تا, بۇل بٸزدٸڭ – ورتاق جەتٸستٸگٸمٸز, ورتاق جەڭٸسٸمٸز. بارار باعىتىمىز, جەتەر جەرٸمٸز بەن شىعار تٶرٸمٸز بٸر. ەگەر دە «باس-باسىمىزعا بي بولىپ», ٶڭكەي قيقىمنىڭ ورتاسىنا تٷسسەك, كٶشٸمٸزدٸڭ قازٸر قاي جەردە جٷرەتٸنٸن كٸم بٸلسٸن?!
وسى جيىرما بەس جىل ەل ٷشٸن دە, مەن ٷشٸن دە وڭاي بولعان جوق. بٸز جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان ساياساتتىڭ مەنٸ مەن ماقساتىن جٷرەكپەن ۇعىنىپ, تٷسٸنٸپ, بٸر جەڭنەن قول, بٸر جاعادان باس شىعارىپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ ساپ بۇزباعان سانالى تٸرلٸگٸ. ەلمەن بٸرگە كٶرگەن تويلاردىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ رۋحىمىزدىڭ ويانۋ, ٶركەندەۋ كەزەڭٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ. بٸز كٷنٸ كەشە كٸسٸ قولىنا قاراپ كەلسەك, ەندٸ بٸزگە دە سٷيسٸنە قارايتىن ەلدەر بار.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلٸنە بايلانىستى بيىلعى بٸر جىلداعى بٸرلٸ-جارىم جەتٸستٸكتەرٸنە توقتالا كەتسەك, ەلٸمٸز 2016 جىلعى 28 ماۋسىمدا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولىپ سايلاندى. بۇل كەڭەس – بۇۇ-نىڭ جارعىسىمەن «حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ باستى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ» جٷكتەلگەن, تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن ورگان.
ەلٸمٸزدٸڭ وعان مٷشە بولۋى – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸ مەن ەڭبەگٸنٸڭ مويىندالۋى دەگەن سٶز. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز بەيبٸتشٸلٸكتٸ, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جەنە ورنىقتى دامۋدى جاقتايتىنىن تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنىڭ بەرٸندە ٶزٸنٸڭ ناقتى ٸستەرٸمەن دەلەلدەپ كەلەدٸ. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جەنە قۋاتى جٶنٸنەن ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ تۋرالى شەشٸمدەرٸمٸزدٸ بٷكٸل جەر شارى بٸلەدٸ ەرٸ بارىنشا باعالاپ, قولدايدى.
بٸزگە ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ مۇنداي سەنٸم كٶرسەتۋٸ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قارقىندى دامۋى مەن بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزگە دە بايلانىستى, سونداي-اق بۇل – تەك بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, بۇعان دەيٸن ەشقاشان حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸككە جاۋاپ بەرەتٸن ورگاندا ٶكٸلەتتٸك ەتپەگەن بٷكٸل ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸنٸڭ دە تابىسى.
تاياۋ بولاشاقتاعى جىلدار حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارداعى احۋال ٷشٸن اسا كٷردەلٸ كەزەڭ بولماق. دٷنيە سوزىلمالى جانجالدارمەن قاتار, قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنەتٸن قاتەردٸڭ بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن كەڭ اۋقىمىمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىر. ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندە ورىن الىپ جاتقان جانتٷرشٸگەرلٸك قايعىلى وقيعالار راديكالدى توپتار مەن ولاردىڭ يمانسىز يدەولوگيياسىنا ٶركەنيەتتٸ قوعامدا جول بەرٸلمەۋگە تيٸس ەكەنٸن تاعى دا دەلەلدەي تٷسۋدە.
سوندىقتان دا قازاقستان جاھان جۇرتىنا, ەلەمدٸك قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزم ەرەكەتتەرٸن قاتاڭ ايىپتاۋمەن كەلەدٸ. مەملەكەتٸمٸز باياندى بولاشاقتىڭ قازٸرگٸدەن دە سەنٸمدٸرەك جەنە يگٸلٸكتٸرەك بولۋى ٷشٸن ٶزٸنە بەرٸلگەن مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ قالۋعا ۇمتىلادى. ٶيتكەنٸ, تۇراقتى ەرٸ قاۋٸپسٸز ەلەم – ازاماتتارىمىز بەن كەلەشەك ۇرپاقتارىمىز ٷشٸن اسا قاجەتتٸ قاسيەتتٸ قۇندىلىق.
بٸز جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارى مەن سوعىس ٸندەتتەرٸنەن جەنە قاقتىعىس-جانجالداردان ازات ەلەم قۇرۋعا باعىتتالعان بايىپتى ٸس-شارالارىمىزدى ودان ەرٸ جالعاستىرا بەرەمٸز. قازاقستان, سونداي-اق, سۋ, ەنەرگەتيكالىق جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە دە ٶزٸندٸك سەرپٸن بەرەتٸن بولادى. ەلوردامىز استانادا ٶتكٸزٸلەتٸن «ەكسپو-2017» حالىقارالىق كٶرمەسٸ – سونىڭ بٸر بٶلٸگٸ. بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى, جاسىل ەكونوميكا سيياقتى ەركٸمگە دە قاتىسى بار تولعاقتى پروبلەمالار سوندا قامتىلادى.
ەلٸمٸزدٸڭ ەڭسەسٸن كٶتەرۋدەگٸ شارالارىمىزدىڭ تاعى بٸر پاراسى – شاعىن مەملەكەت پە, ۇلى دەرجاۆا ما – تٷيتكٸلدٸ تەكەتٸرەستەر, تىعىرىققا تٸرەگەن تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەر تۇسىنداعى ارااعايىندىق ابزال ٸستەرٸمٸز. سوڭعى بٸرەر جىل بەدەرٸندە عانا رەسەي مەن ۋكراينا, ەزەربايجان مەن ارمەنييا, سونداي-اق مەسكەۋ مەن انكارا اراسىن دەنەكەرلەۋ تۇرعىسىنداعى تٸرلٸگٸمٸز تابىستى بولدى.
بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەمدەگٸ اسا دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋ, قاۋٸپسٸز ەرٸ ٶسٸپ-ٶركەندەگەن بولاشاق قۇرۋ جولىنداعى تاعى بٸر تاريحي قادامى بولماق. سونىمەن بٸر مەزگٸلدە, قازٸرگٸ زامانعى ٶتە زەرۋ جەنە تىم شەتٸن پروبلەمالاردى شەشۋگە قاتىسۋ بٸزدٸڭ الدىمىزدان كٶپتەگەن ەلدەرمەن, بٷتٸندەي ٶڭٸرلەرمەن قارىم-قاتىناستارىمىز بەن تىعىز بايلانىستارىمىزدى دامىتۋ ٷشٸن اۋقىمدى مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزباق.
2016 جىلعى 17 ماۋسىمدا قازاقستان ورتالىق ازييادا العاشقى بولىپ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) بەسەكەلەستٸك جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ مٷشەلٸگٸنە قابىلداندى. ەلەمدٸك ٷردٸستەردٸ ەسكەرەتٸن بولساق, قازاقستان ٷشٸن جاھاندىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا ەسەر ەتەتٸن وسى ۇيىمنىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالۋ ٶتە ماڭىزدى.
بۇلار, ەڭ الدىمەن, ۇلتىمىزدىڭ ۇيىسقاندىعىنىڭ, جۇرتىمىزدىڭ تولىسقاندىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. سونىمەن قاتار, ەرەن ەلدٸگٸمٸزگە, تۇعىرلى تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە دەگەن قۇرمەت پەن جارقىن بولاشاعىمىزعا دەگەن قالتقىسىز سەنٸم دەپ بٸلەمٸن. حالقىمىز وسىناۋ زور سەنٸمنٸڭ ٷدەسٸنەن شىعىپ, قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ابىرويىنىڭ اسقاقتاي تٷسەتٸنٸنە ەش كٷمەن جوق.
ەڭبەكقور حالقى بار قازاقستان العا قاراي الشاڭ ادىمداپ كەلەدٸ. ەڭبەك ەندٸكتەرٸ مەن بەرەكە بويلىقتارىندا ەرەن ەڭبەكتٸڭ قارقىنىن كٶرەمٸز, بۇل – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ تىنىمسىز قايناپ جاتقان ىرىس قازانى. «قازانشىنىڭ ەركٸ بار, قايدان قۇلاق شىعارسا» دەگەن مەتەل بٸزدٸڭ ۇلتتىق مٷددەگە كەلە بەرمەيدٸ. ٶز ەركٸمٸز ٶزٸمٸزدە ەكەن دەپ ٶزەۋرەيتٸن زامان ەمەس. ٶزگەنٸڭ دە قاس-قاباعىنا قاراۋدىڭ مەنٸ بار. كٶرشٸڭمەن اراز بولساڭ, قاقىسى بۇزىلادى, ەڭبەكپەن اراز بولساڭ, اقىسى بۇزىلادى.
بٸزدٸ قازٸر جٷز ويلاندىرىپ, مىڭ تولعاندىراتىن بٸر كەسەل بار. ول – سىبايلاس جەمقورلىق. سىبايلاس جەمقورلىق – جەگٸ قۇرت. حالىقتىڭ قازىناسىن توناپ جاتقان, ٸس باسىنا كەلگەنشە مٸنەيٸم, قولعا بيلٸك تيگەسٸن «قۇدايىم» ادامدار ارامىزدا ەلٸ دە كەزدەسٸپ جاتىر. «مال الاسى سىرتىندا, ادام الاسى ٸشٸندە» دەپ حالقىمىز قالاي دٶپ ايتقان.
ۇلى بابامىز مايقى بيدەن قالعان: «حان – حالىقتىڭ قازىعى» دەگەن سٶزدە ٷلكەن ماعىنا جاتىر. قازاقستان قوعامىنىڭ التىن قازىعىنا اينالعان پرەزيدەنتتٸك بيلٸك جەڭ ۇشىنا جەمٸر پيعىلىن تىققان سۇعاناقتىڭ سۇعىن قايتارىپ, ۇزىندا ٶشٸ, قىسقادا كەگٸ كەتكەن كەڭ كٶڭٸل جۇرتىنىڭ كٶكەيدەگٸسٸن تاۋىپ, رەتكە كەلتٸرۋ ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسايدى.
بٸز, ەرينە, جازاقۇمار ەل ەمەسپٸز. بالا كەزٸمٸزدە ٶز قاتارلاستارىمىزبەن تالاي رەت شەكٸسٸپ قالعان جاعدايلارىمىز بولاتىن. بٸزدٸڭ قۇرداستارىمىز شەتٸنەن نامىسقوي, ٶر بولاتىن. سونداي كەزدە ەلسٸزدەرگە كٷشتٸلەر, كٸشكەنتايلارعا ٷلكەن ۇلدار كٶمەككە كەلەتٸن. ەدٸل تٶرەلٸك ايتىپ, بالالىق تازالىقپەن شەشٸم قابىلدايتىن. وسىنداي كەزدەردە ەكەلەرٸمٸز بەن انالارىمىز ەشقانداي شۋ كٶتەرمەي, ەر نەرسەنٸڭ بايىبىنا بارا بٸلەتٸن. ەشقايسىسى ٶز بالاسىنا بۇرا تارتپاي, ەدٸلدٸككە قول بەرەر ەدٸ. بٸزدٸڭ بالاڭ جانجالىمىزدى كٶرگەن ەكەلەرٸمٸز كٷلٸمسٸرەپ تۇرىپ, كٸمدٸكٸ دۇرىس ەكەنٸن جٸكتەپ, لەزدە تاتۋلاستىرىپ جٸبەرەتٸن.
وسىلايشا, ٶكپەنٸڭ ارتى ٶكٸنٸش, داۋدىڭ سوڭى داۋرىعۋ ەكەنٸن اتا-انالارىمىز كٸشكەنتايىمىزدان بويىمىزعا سٸڭٸرٸپ, ويىمىزعا تۇراقتاتتى. سول كەزدەردەن باستاپ كٸشٸگە قامقور, ٷلكەنگە ٸزەتتٸ بولىپ, ادامدار اراسىنداعى قاراپايىم ديپلوماتييانىڭ دەرٸستەرٸن ساناعا سٸڭٸرٸپ ٶستٸك. كٸشٸلٸكتٸڭ كەلەشەگٸ ٷلكەندٸكتٸڭ ٷلگٸسٸندە جاتقانىن ۇعىنىپ ەرجەتتٸك. مەملەكەتتٸك ساياساتتا دا وسىنى بەرٸك ۇستانۋ قاجەت. مەملەكەتتٸك ديپلوماتييا مەن ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ۇقساس جەرلەرٸ كٶپ. بٸراق ٷنەمٸ وسىلاي دەۋ دە دۇرىس بولا بەرمەيدٸ. مەملەكەتتٸك قارىم-قاتىناستىڭ اۋقىمى دا, سالماعى دا, ساباعى دا ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸككە كەلٸپ تٸرەلەدٸ.
قازاقستان – كٶرشٸسٸمەن تاتۋ, الىسپەن دە, جاقىنمەن دە بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرە الاتىن ەل. ول قوعامدىق تۇرعىدان مىزعىماس تۇعىرى بار مەملەكەت رەتٸندە قابىلدانىپ, وسى سىندارلى ساياساتىمىزدىڭ ارقاسىندا بۇل باعا بٸرجولا بەكٸدٸ. ەلەمدٸك قاۋىمداستىق ەندٸ بٸزدٸڭ ەلدٸ يادرولىق قارۋ-جاراقتان ٶز ەركٸمەن باس تارتقان ەل عانا ەمەس, ەلەمدٸك جانجالدار مەن اۋماقتىق كيكٸلجٸڭدەردٸ, ايماقتىق سوعىستاردى ارااعايىندىق بٸتٸمگەرشٸلٸككە شاقىرۋعا ادامگەرشٸلٸك تۇرعىدان قۇقى بار مەملەكەت رەتٸندە قابىلداپ, ٶنەگە تۇتادى. بٸز – وسىلايشا «ٷرەي يمپەريياسىنان ٷمٸت يمپەريياسىنىڭ» سارايىنا بەيبٸت قاداممەن كٸرگەن مەملەكەتپٸز.
1992 جىلدىڭ كٷزٸندەگٸ اقش-قا العاشقى ساپارىم كەزٸندە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىندا ەلەمدٸك مٸنبەردە بٸرٸنشٸ رەت بايانداما جاساعاندا, كٷللٸ دٷنيە جٷزٸ بٸزگە «مىناۋ قانداي ەل, بۇلار كٸمدەر, قانداي ماقساتى بار, بولاشاعى قانداي?» دەگەن ساۋالدار كەرنەۋٸندە وتىردى. توسىرقاپ تا, جاتىرقاپ تا وتىرعاندار بولدى. بٸراق بٸز جاسپىز دەپ جاسقانىپ, جولىمىزدان جاڭىلىپ قالعان جوقپىز.
ول تۇستا بٸز ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸنە قوسىلعان جاڭا مەملەكەت بولعانىمىزبەن, ارعى تٷبٸمٸز تاريح تەرەڭٸندە جاتقان, ۇلتتىق قۇندىلىقتارى بار ۇلاعاتتى ەل ەكەنٸمٸزدٸ ايتۋعا مٷمكٸندٸك تاپتىق. ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن اۋماقتاردىڭ بٸرٸن الىپ جاتقان جۇرت ەكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرە وتىرىپ, جەرٸ بايدىڭ – ەلٸ باي ەكەنٸن دە جاتقا جەتكٸزە تٷسٸندٸردٸك. شاڭىراعىمىزدى شايقالتپاستان, بايلىعىمىزدى ەسەلەي الاتىن ەل ەكەنٸمٸزدٸ از سٶزبەن ۇعىندىردىق. وعان دا مٸنە, شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتتٸ.
بٷگٸندە ٶتكەن كەزەڭگە زەر سالساق, حح عاسىردىڭ قاسٸرەتتٸ جىلدارى از بولعان جوق. اشارشىلىق تۋرالى قوعامدا قالىپتاسقان قوردالى ويدى جاڭاشا قورىتۋ جٷزەگە استى. 2012 جىلى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى قاسٸرەتتٸ زۇلماتقا 80 جىل تولدى. كەڭەستٸك كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ مەن تەركٸلەۋدٸڭ ەڭ اۋىر كەزەڭٸ, ەسٸرەسە, 1932-1933 جىلدارعا تاپ كەلدٸ. وسىناۋ ادامگەرشٸلٸككە مٷلدە جات قاتىگەزدٸكتٸڭ سالدارىنان ميلليونداعان ادام قۇربان بولىپ, ميلليوننان استام قانداسىمىز تاريحي وتانىنان بوسىپ, جىراق كەتۋگە مەجبٷر بولدى. بۇل زۇلمات كەزەڭدٸ حالىق جادىندا ساقتاۋ ٷشٸن جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. ولار جاس ۇرپاققا ٷلگٸ بەرەرلٸك كەلەلٸ ٸستەر ەدٸ.
وسى قاسٸرەتتٸ كەزەڭگە ارنالعان ٸس-شارالاردىڭ ساياسي جەنە جان تەبٸرەنتەرلٸك كٶرٸنٸسٸ 2012 جىلعى 30 مامىردا استانا قالاسىندا اشارشىلىق قۇرباندارىنا قويىلعان ەسكەرتكٸشتٸ اشۋ بولدى. وسىلايشا, اشارشىلىق تاقىرىبى تٶڭٸرەگٸندەگٸ قاجەتسٸز, جالعان عىلىمي بەلسەندٸلٸك پەن ساياسي ساۋداعا سالۋشىلىققا توسقاۋىل قويىلدى. سول سۇرقييا زۇلماتقا بايلانىستى وعان شىنايى قوعامدىق جەنە ساياسي باعا بەرۋدٸڭ ۇستانىمى قالىپتاستى. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ ەلدٸگٸ مەن بٸرلٸگٸنٸڭ ودان ەرٸ نىعايا تٷسۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
ەلٸمٸز ٷشٸن جاڭا, سىندارلى كەزەڭ بولىپ تابىلاتىن دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ دامۋ جەنە ٶزارا ىقپالداسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ مەن دەموكراتييالىق دامۋ ٷردٸستەرٸن جالعاستىرا بەرەمٸز. كونستيتۋتسييادا تۇجىرىمدالعان باستى قاعيداتتاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ مىڭجىلدىقتاعى ورنىنىڭ تەك قانا تٶردەن تابىلۋىنا بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ, اقىل-پاراساتىمىزدى جۇمسايتىن بولامىز. سەرتتەي سٶزٸمٸز – وسى. سەرپٸندٸ ٸسٸمٸز دە سونداي بولماق. سەرتتٸڭ سىنى مەن سەرپٸنٸن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ. سول كەزدە بٸز ۋاقىتتىڭ بەتٸنە ۇيالماي تۋرا قاراي الامىز دەپ سەنەمٸز.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
.jpeg)