Názipa Quljanova HH-ǵasyrdyń bas kezinen bastap qazaqtyń bilim salasynyń, qazaq jýrnalistikasynyń, etnografiia ǵylymynyń, sondai aq, mádenieti men ádebietiniń damýyna zor úles qosqan qoǵam qairatkeri. N.Quljanova sonymen birge Alash partiiasy men Alashorda úkimetiniń qurylýy týraly 1917-jyly Semei qalasynda ótken siezge qatysyp, onyń qyzmetterine belsene aralasqan, Alash orda partiiasynyń Semei qalasyndaǵy bólimshesiniń tóralqa múshesi bolǵan Alashtyń qairatker qyzy.
Názipa Quljanovanyń alǵashqy tegi - Segizbaeva. 1902 jyly ol Qostanai orys qazaq gimnaziiasyn bitirip, sol jyly Torǵaidaǵy eki jyldyq orys qazaq ýchilishesiniń muǵaliminiń kómekshisi qyzmetin atqarǵan. Odan keiin Orynbordyń eki jyldyq muǵalimder mektebin aiaqtaǵan. Osy kezde Názipa Orynbor muǵalimder mektebin bitirip, qyzmet istep júrgen jerlesi, aǵaiyny Nurǵali Quljanovqa kezdesedi. Ekeýiniń kóńilderi jarasyp, qosylǵannan keiin, olar 1905 jyly Semei qalasyna kelip, ekeýi de osy Semei qalasyndaǵy seminariiada sabaq berip, ustazdyq jasaǵan.
Eki jas osy kezde qazaqtyń salt dástúri, mádenieti týraly Orys geografiialyq qoǵamynyń vestnigine maqalalaryn jii jazyp turǵan. Osy eńbekteri úshin Názipa Quljanova men Nurǵali Quljanov Orys geografiialyq qoǵamyna múshe bolyp qabyldanǵan. Názipa Quljanovanyń túrli mádeni sharalar uiymdastyryp, eńbegimen Semeide ataǵy shyqqany osy kez. Semeidegi oqyǵan qazaq jastarynyń Názipa Quljanovadan tálim alyp, onyń mańyna úiirile bastaǵany osy kez. 1910 jyly Ahmet Baitursynovtyń «Abai Qunanbaev qazaqtyń bas aqyny»maqalasy shyqqannan keiin, Abaidy qazaq oqi bastaǵan ýaqyt edi.
1914 jyly Abai Qunanbaevtyń qaitys bolǵanynyń on jyldyǵyna orai, Názipa Quljanova Semei qalasynda úlken mádeni, ádebi kesh ótkizedi. Jastar Abaidyń óleńderin oqyp, ánderin oryndaǵan. Sodan keiin Názipa Quljanovanyń uiymdastyrýymen sol kezdegi eń jas jazýshy Muhtar Áýezovtyń «Eńilik Kebek» pesasyn sahnalaǵan. Ondaǵy rólderdi oinaýǵa M.Áýezov, Júsipbek Aimaýytov, Q.Sátpaev, jáne basqa da sol Semeidegi ónerpaz jastar qatysqan. N.Quljanovanyń úlken entýazizmmen uiymdastyrǵan A.Qunanbaevqa arnaǵan osy mádeni sharasy osy kúnge deiin ańyz bolyp aitylady. N.Quljanova 1915-1919 jyldary da osy Semei qalasynda Abai shyǵarmashylyǵyna arnap ádebi keshter ótkizgen. Osy kezeńderde Semeide dańqy shyǵyp turǵan N.Quljanovaǵa A.Baitursynov, S.Toraiǵyrov, S.Seifýllin óleń arnap jazǵan. Sol kezderi ataǵy shyǵyp júrgen jas aqyn Sultanmahmut Toraiǵyrov N.Quljanovaǵa arnaǵan óleńinde:
«...Neshe kúnde qydyrsań da taba almaisyń,
Semeide odan óter adal janyn...» degen joldar bar edi. Aqyn bul óleńinde N.Quljanovanyń adami tulǵasyn beinelegeni kórinip tur ǵoi.
A.Baitursynov 1910-jyldary jergilikti ókimet qýdalap júrgende Názipa qaryndasyna arnap jazǵan óleńinde:
«Rahatsyz ótse de ómir jasym,
Bul jónimnen qudaiym aiyrmasyn.
Uzaq jolǵa niet qyp bir shyqqasyn,
Jarym jolda qaitpaspyn, qaryndasym!...» dep muńyn shaqqany bar edi.
N.Quljanovanyń dombyramen án aitatyn óneri de bolǵan. Ol Semeige qazaq halqynyń ánderin jinaýshy A.Zataeevich kelgende oǵan qazaqtyń «Ǵaini-aý, sáýlem», «Qadyr zary» aty ánderin notaǵa túsirtken.
Názipa Quljanova qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh jýrnalist. Ol sonaý 1913-jyldan beri «Qazaq» gazetine áielder teńdigi jáne basqa da eldik máselelerge maqalardy jii jazyp turǵan. 1922-jyly jańa irgesi qalanǵan «Eńbekshi qazaq» gazetiniń redaktsiialyq kollegiiasynyń múshesi bolǵan. N.Quljanovanyń Qazaq avtonomiiasy kezinde shyqqan barlyq gazet jýrnaldarda maqalalary ǵana emes, ádebi eńbekteri, onyń ishinde aýdarmalary da jariialanyp turǵan. N.Quljanova L.Tolstoidyń, V.Korolenkonyń, M.Gorkiidiń shyǵarmalaryn aýdaryp, qazaq oqyrmandaryna tanystyrǵan.
1920 jyly Qazaq avtonomiiasy qurylǵannan bastap, ondaǵy Halyq aǵartý komissariatynyń oqýlyqtar jónindegi komissiiasynyń múshesi qyzmetin atqarǵan. N.Quljanovanyń bala tárbiesine qatysty birneshe metodikalyq oqýlyqtary osy kezde baspadan basylyp shyqty. N.Quljanovanyń osy saladaǵy eńbekteri áli de bala tárbiesinde paidalanýǵa bolatyn qundy eńbekter.
Názipa Quljanovanyń ómiri, onyń túrli saladaǵy eńbekteri táýelsizdik alǵannan keiin naqty zerttelip, jazyla bastady. Osy 2000-jyldarǵa deiin Názipa Quljanovanyń ómirin, shyǵarmashylyǵyn, memlekettik jáne qoǵamdyq deńgeide atqarǵan qyzmetterin birshama zerdelegen, ári birneshe maqalalar jazyp nasihattaǵan kisiniń biri -arqalyqtyq Muratqali Kamalov edi. Muratqali N.Quljanovanyń jaqyn týysy bolatyn. Ári Názipa men Nurǵali Quljanovtyń ómirin búge shigesine deiin biletin adam edi. Mukeń qatarynan eki úsh jyl qala ákimine qaita qaita kirip júrip, Arqalyq pedagogika ýchilishesine Názipa Quljanovanyń esimin bergizdi. Sol ýchilisheniń ózinde Názipa Quljanova men Nurǵali Quljanovqa arnalǵan shaǵyn murajai bar. Oǵanda biraz qujattar jinap bergen Muratqali Kamalov bolatyn
Alashorda qozǵalysynyń qairatkeri, qazaqtyń tuńǵysh jýrnalisi,etnograf, aýdarmashy, ulyqty ustazy Názipa Quljanovanyń ómiri men artynda qalǵan mol murasy búginde jas urpaqqa ónege bolyp tur.
Jumat ÁNESULY, jazýshy, tarihshy
