Qazaq ejelgi musylmandyq Hijra esebin ustanǵan halyq. Soǵan orai ózine tán kúntizbesi, aptany ataý, aidy sanaý, jyldy esepteý siiaqty esebi bar. Hijra esebi dep bizdiń zamanymyzdyń 622 jyly Paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) Mekkeden Medinaǵa qonys aýdarǵan jylyn aitady. Musylmandar osy kúnnen bastap óz kúntizbesin jariialady. Jyl basyn Muharam aiy, kázirgishe Naýryz aiy dep atady. Mine, sodan beri qarai bul kúntizbe musylman esebi bolyp qalyptasty.
Bizdiń qazaq halqy da osy kóne esepti ustanyp, ǵasyrlar boiy paidalanyp keledi. Jyl basyn Naýryzdyń 22-sinde kún men túnniń teńelý kezinen bastaidy. Biraq Qazaqstannyń batys aimaǵy jyl basyn basqa jerlerdegidei 22-sinde emes, naýryzdyń 14-inde toilaidy. Mańǵystaýlyqtar berige deiin ailardyń (durysynda juldyzdardyń) arabsha ataýyn paidalanyp keldi. Olar: Dálý, Út, Amal, Sáýir, Saratan, Zaýza, Áset, Súmbile, Mizan, Aqyrap, Qaýys, Jedi dep atalady. Olar aidyń týýyn ár aidyń bizdiń esep boiynsha 14-inen bastaǵan. Iaǵni, bizshe 14 naýryzdy aidyń bir jańasy dep eseptegen. Ólkemizde osy eskishe (arabsha) ailardyń atalýyna bailanysty maqal-mátelder, estelikter bar. Ekinshi dúniejúlik soǵys ardageri, aýylsharýashylyq mamany Bisenbi Áripov óz eńbeginde mynadai mysal keltirgen: «Tarazyda tań sýyidy» deidi. Ásette (iiýl, shilde) tańda tarazy degen juldyz týady. Osy ýaqytta tańnyń salqyndaýyna bailanysty aitylǵan sóz. Nemese «Aqyrap, qaýys, kári qurtańdy taýys». Munyń maǵynasy aqyrap (oktiabr, qazan), qaýys (noiabr, qarasha) ailarynda kún salqyndaidy, kári, aqsaq maldaryńdy jaratatyn ýaqyt boldy degen sóz. Mine, osy qaýys (noiabr, qarasha), jedi (dekabr, jeltoqsan) ailarynda kún sýytyp burqaq, ótkinshi jańbyr jaýady. «Saratan (mai, mamyr), zaýza (iiýn, maýsym), senen de qorqam» deidi eken burynǵylar. Onyń sebebi zaýzada jelidegi bailaýly qulyn qyrylǵan, enesi yǵyp ketken, shai qainatym ýaqyt jańbyrly, jeldi burshaq jaýyp, kún sýytqan oqiǵalar da bolǵan» (B.Áripov, D.Áripov, «Mańǵystaý – mańǵaz mekenim»).
Murajai jumysyna bailanysty ólkemizge belgili ańshy Aldaberdi Aqshabaevpen birge júrgenimizde jedi aiyn ańshylardyń tekeniń kúni, moiyn jýary dep esepteitini jóninde aitqany bar-dy. Daladaǵy arqar, qaraquiryq, kiikterdiń úiirge túsý merzimderi ártúrli. Arqar aqyraptyń (oktiabr, qazan) 20-27 aralyǵynda, qaraquiryq qaýystyń (noiabr, qarasha) 14-21 aralyǵynda, al kiik jediniń (dekabr, jeltoqsan) 10-20 aralyǵynda úiirge túsedi.
Árine, Mańǵystaý turǵyndarynyń jyl basyn naýryzdyń 14-inen bastaýynda tek aidyń týýy ǵana emes, odan da tereńirek zańdylyqtar jatýy múmkin. Oǵan ártúrli derekter keltirýge bolady. Óitkeni tabiǵatpen bite qainasqan kóshpeli halyqtyń ǵasyrlar boiy jinaǵan tájiribesi, ilimi olardyń qatelespei, naqty sheshimge kelýine jaǵdai jasaidy. 1822-1915 jyldar aralyǵynda ómir súrgen qazaq dalasyna belgili ataqty juldyzshy Bekasyl áýlieniń «Juldyznama» kitabynda kóp nárse aitylady. Álem jaratylysyn, tarihi shejirelerdi tereń bilgen Bekasyl áýlie osy kitabyndaǵy «Naýryzdyń belgisi» degen taraýda:
Kók qarǵa on besinde keler,
Jiyrma ekisinde kún men tún teńeler,
Bul kezde jyl esebi beriler.
Hamal men sáýir
Otyz bir kúnnen keler,
Sáýir kirgende bábisek shaqyrar.
Jyl jaqsy bolsa
Onshaqty kún buryn shaqyrar, – degen bar.
(«Juldyznama». Astana, 2005 jyl. 101-102 better).
Kóktem jarshysy kók qarǵanyń naýryzdyń 15-inde kelýi mańǵystaýlyqtardyń aidyń bir jańasy deýimen sáikes kelip turǵan joq pa? Qazaqtyń jańa jyly týraly aqyn Shákárim Qudaiberdiulynyń balasy Ahat ákesi týraly esteliginde bylai deidi. «14 mart kúni ákem: «Búgin eskishe 1 mart, qazaqsha jańa jyl, ulystyń uly kúni. Burynǵy aty – naýryz. Parsy tili. Jańa kún degen sóz», – dep aitqany esimde» deidi.
Al, belgili arhelog A.Astafev «Mańǵystaýlyqtardyń naýryzdy qarsy alý ereksheligi» atty eńbeginde Tushyqudyq aýylynyń mańynan arheologtar shartty túrde «Ótek» dep ataǵan tastan jasalǵan buiymnyń arshylyp alynǵanyn aitady. Sol Ótektiń betindegi qatar-qatar ornalasqan qiǵash tilik túrindegi qarapaiym oimysh ǵalymdar nazaryn ózine aýdarady. Ár qatardaǵy tilikti sanaý jáne olardy metematikalyq esepteý tańqalarlyq jańalyqtyń ashylýyna ákeledi. Ótekte aspan ailyq jyldyń kalendarlyq esebi syzylǵan eken. Bul tabylǵan zat kem degende 5 myń jyl buryn jasalǵanyna qaramastan kóne astronom óz esebin óte dál júrgizipti. 12 aidy 29 kúnnen eseptegende 6 kúnge jetpeitinin baiqaǵan. Sondyqtan 11 aidy 29, 12-shi aidy 36 tilikshemen belgilepti. Jalpy alǵanda, kóne mańǵystaýlyqtardyń aspanailyq kúntizbesi 355 aspankúndik táýlikten turǵan.
Sondai-aq A.Astafev Ońtústik Sibir túrkilerinde ýaqyt esebi toǵyzkúndiktermen júrgizilgenin aitady. Olardyń kúntizbesi negizinen jyldyń tórt mezgilimen sáikes keletin tórt temperatýralyq tsiklǵa bólektelgen. Esep kún uzarý bastalatyn qysqy qysqa kúnnen júrgizilgen. Qysqy sýyq toǵyz kúnnen turatyn toǵyz apta – bul aiazdyń «týýy» men «ólýi» (23 jeltoqsannan 14 naýryzǵa deiin). 14 naýryzdan bastap japyraq «eseiip» kókek keletin kóktem týady. «Múmkin osy dástúr Mańǵystaýǵa XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda Adailarmen birge kóship kelgen shyǵar» degen óz boljamyn da aitady.
Adamzat tarihynan jańa jyldy kóptegen halyqtardyń kóktemde toilaǵanyn bilemiz. Ejelgi Rýste Hristian dinin qabyldaǵanǵa deiin Jańa jyldy 1 mart kúni qarsy alǵan. Meiram kúnderi orystar Qut qudaiynyń qurmetine arnalǵan shyraqtardy shie aǵashyna ilgen. «Túrli aýrýlar men pále-jaladan saqtaidy» degen nanym-senimmen dastarhan basyna jinalǵan árbir sharýanyń aldyna úsh bas sarymsaq, ústeldiń qaq ortasyna betin shóppen japqan 12 tal piiaz qoiǵan. Al aǵylshyndar XVIII ǵasyrdyń bas kezine deiin jańa jyldy 26 martta toilap keldi. Bizdiń dáýirimizden burynǵy VIII ǵasyrdyń orta sheninen bastap qoldanylǵan kúntizbede rimdikterdiń jańa jyldy naýryz aiynan bastaǵany qazirgi kúntizbelerinde áli kúnge deiin saqtalǵan. Rimdikterdiń jyldyń birinshi aiyn soǵysqa tyiym salýshy qudai Martiýstyń atymen «mart» dep ataǵan.
Al odan beridegi elimizde bolyp ótken jailarǵa toqtalar bolsaq, Keńes ókimetiniń Halkom keńesi 1918 jyldyń 24 qańtarynda «Batys Eýropa kúntizbesiniń Keńes ókimetine engizilýi» týraly dekretimen qoldanysqa engizildi. Bul kezde eki kúntizbeniń aiyrmashylyǵy 13 kúnge jetken edi. Eski kúntizbeni 1918 jyldyń 31 qańtarynda jaýyp, kelesi kúndi 14 aqpannan bastap sanady.
Qalai bolǵanda da kóktemniń alǵashqy nyshany ólke jerinde naýryzdyń 14-inde belgili bolady. Olar osy kúndi jyl basy dep sanaǵan. Osy kúnniń aldynda (14 naýryzdan eki-úsh kún buryn) «Naýryzdyń aqsha qary» jaýady. Biraq ol tez eridi. Kei ýaqyttarda ony «Qus qanaty» dep te ataidy. Iaǵni, qus keler aldyndaǵy sońǵy qar. Tipti qar jaýmaǵan kúnniń ózinde salqyndyq baiqalady. Mańǵystaýdaǵy amal (naýryz) kúnderi sondai belginiń bolatynyn kez-kelgen adam baiqaǵan bolar dep oilaimyz. Naýryzdyń ekinshi onkúndiginde, naqtyraq aitqanda 16-21 aralyǵynda «Bes qonaq» bolady. Bul kúnderi tabiǵatta ózgeris bolyp, burqaq, jańbyr nemese qar aralas jańbyr jaýady. Mańǵystaý turǵyndary osy «Besqonaqty» ótkizip salǵannan keiin ǵana mal tóldetýge Ústirt ústine kóteriletin bolǵan.
Qazaq úshin Naýryz «Ulystyń uly kúni» bolyp eseptelgen. Óitkeni alǵashqy mal tóldep, aýyzdyń aqqa tietin ýaqyty da osy. Qys yzǵary qaitady, mal aýyzy kókke tiedi. Halyq arasynda bul kúni «Samarqannyń kók tasy da eridi» degen sóz bar. Iaǵni, jeti qat jer astynan jyly bý kóteriledi, jeti qat kókten nur jaýady. Sonymen qatar osy kúni uiada jatqan qustar da, indegi janýar da, sýdaǵy balyq ta basyn kóterip, bir sát qozǵalmai turyp, naýryzǵa qurmet qylady degen uǵym da bar.
Sonymen qatar ulystyń uly kúnine bailanysty aitylatyn ańyzdardyń birinde naýryz kúni jańbyr jaýady. Ony halyq arasynda «Rahmet jańbyry» dep te ataidy. Sol jańbyrdan ósimdikterdiń boiyna nár júgirip, oǵan jer betindegi tirlik ataýlynyń ieleri qatty qýanady eken. Osy kezde tereń dariianyń túbinde kún keshetin «sadap» dep atalatyn balyq ta sý betine shyǵyp: «Ei, Jaratqan, meni de qur qaldyrmai óz nesibemdi bere gór?!» – dep jaýyp turǵan jańbyrǵa aýzyn tosatyn kórinedi. Sonda aýzyna tamǵan bir tamshyǵa riza bolyp: «Shapaǵatyńa rahmet, men boldym, toidym», – dep qaitadan sý túbine ketip qozǵalmai jata beredi. Kóp uzamai onyń ishinde álgi aýzyna tamǵan jalǵyz tamshydan gaýhar tas paida bolady eken. Dúr gaýhar naýryz aiynyń alǵashqy jańbyrynan paida bolatyn qubylys kórinedi. Sol gaýhardan jer betindegi tirshilik etetin ósimdik, jan-janýarlarǵa tuqym taraidy dep te aitylatyn.
Bul kúni «Naýryz kóje» (kei jerlerde «Tileý kóje» dep te atalady) pisiriledi. Mańǵystaý turǵyndary qysqy soǵymda naýryzǵa arnaiy saqtap qoiǵan etin asatyn. Bul «osy kúnge aman jetkenimizge» degen qurmettiń belgisi.
Árine, naýryzǵa bailanysty yrymdar óte kóp. Kóshpeli halyq sol yrymǵa sengen, qurmet tutqan.
- Jańa kúnge qarap betin sipaǵan. Onysy basyma baqyt, yrys darysyn degeni.
- Naýryz kúni jaýǵan qardy kúremeidi, sypyrmaidy. Óitkeni basqa qarlarǵa qaraǵanda erekshe appaq, erekshe taza, kóp uzamai erip ketedi.
- Naýryz kúni ydys-aiaqty syldyrlatpaýǵa, shańyraq astynda orynsyz daýys kótermeýge tyrysady. Áiel quty, er quty, úi quty – ydys-aiaqta dep esepteidi.
- Qydyryp kelgen balany úiden qur jibermeidi. Óitkeni bala – baqyt, bala – perishte. Bala úiden ókpelep shyqsa, baladan buryn baqyt esikten shyǵady dep eseptegen.
- Naýryzdan buryn saparǵa ketken jolaýshyǵa sybaǵa saqtaidy. Bul óz oshaǵyna aman oralsyn degen tilekten týǵan.
- Jasy kishiler Naýryz kúni aýyldaǵy úlkenderge baryp sálemdesýdi, qolyn ustap, batasyn alýdy mindeti sanaǵan. Sonymen qatar ómirden ótkenderdiń basyna baryp Quran oqýdy tirilerdiń paryzy dep eseptegen. Bul qurmettiń belgisi.
Mańǵystaýlyqtar Naýryz kúni úi ishindegi kermege sandyqtaǵy bar qymbat matalaryn, kiimderin shyǵaryp ilip qoiatyn. Bul birinshiden jasyryp qoisa kiimdi peri ielenedi degen oidan týyndasa, ekinshiden halqymyzdyń jarylǵan júgeridei appaq kóńilin bildiredi. Qysqasy, halqymyz qai ýaqytta da Naýryzdy asyǵa kútip, ony jaqsylyqtyń bastaýy, jyl on eki aidaǵy eń negizgi mereke retinde qurmet tutqan.
Otynshy KÓShBAIULY,
ólketanýshy. Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi,
Mańǵystaý oblystyq tarihi-ólketaný mýzeiiniń bólim meńgerýshisi.
