قازاق ەجەلگٸ مۇسىلماندىق حيجرا ەسەبٸن ۇستانعان حالىق. سوعان وراي ٶزٸنە تەن كٷنتٸزبەسٸ, اپتانى اتاۋ, ايدى ساناۋ, جىلدى ەسەپتەۋ سيياقتى ەسەبٸ بار. حيجرا ەسەبٸ دەپ بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ 622 جىلى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) مەككەدەن مەديناعا قونىس اۋدارعان جىلىن ايتادى. مۇسىلماندار وسى كٷننەن باستاپ ٶز كٷنتٸزبەسٸن جارييالادى. جىل باسىن مۇحارام ايى, كەزٸرگٸشە ناۋرىز ايى دەپ اتادى. مٸنە, سودان بەرٸ قاراي بۇل كٷنتٸزبە مۇسىلمان ەسەبٸ بولىپ قالىپتاستى.
بٸزدٸڭ قازاق حالقى دا وسى كٶنە ەسەپتٸ ۇستانىپ, عاسىرلار بويى پايدالانىپ كەلەدٸ. جىل باسىن ناۋرىزدىڭ 22-سٸندە كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەلۋ كەزٸنەن باستايدى. بٸراق قازاقستاننىڭ باتىس ايماعى جىل باسىن باسقا جەرلەردەگٸدەي 22-سٸندە ەمەس, ناۋرىزدىڭ 14-ٸندە تويلايدى. ماڭعىستاۋلىقتار بەرٸگە دەيٸن ايلاردىڭ (دۇرىسىندا جۇلدىزداردىڭ) ارابشا اتاۋىن پايدالانىپ كەلدٸ. ولار: دەلۋ, ٷت, امال, سەۋٸر, ساراتان, زاۋزا, ەسەت, سٷمبٸلە, ميزان, اقىراپ, قاۋىس, جەدٸ دەپ اتالادى. ولار ايدىڭ تۋۋىن ەر ايدىڭ بٸزدٸڭ ەسەپ بويىنشا 14-ٸنەن باستاعان. ياعني, بٸزشە 14 ناۋرىزدى ايدىڭ بٸر جاڭاسى دەپ ەسەپتەگەن. ٶلكەمٸزدە وسى ەسكٸشە (ارابشا) ايلاردىڭ اتالۋىنا بايلانىستى ماقال-مەتەلدەر, ەستەلٸكتەر بار. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷلٸك سوعىس ارداگەرٸ, اۋىلشارۋاشىلىق مامانى بيسەنبٸ ەرٸپوۆ ٶز ەڭبەگٸندە مىناداي مىسال كەلتٸرگەن: «تارازىدا تاڭ سۋىيدى» دەيدٸ. ەسەتتە (ييۋل, شٸلدە) تاڭدا تارازى دەگەن جۇلدىز تۋادى. وسى ۋاقىتتا تاڭنىڭ سالقىنداۋىنا بايلانىستى ايتىلعان سٶز. نەمەسە «اقىراپ, قاۋىس, كەرٸ قۇرتاڭدى تاۋىس». مۇنىڭ ماعىناسى اقىراپ (وكتيابر, قازان), قاۋىس (نويابر, قاراشا) ايلارىندا كٷن سالقىندايدى, كەرٸ, اقساق مالدارىڭدى جاراتاتىن ۋاقىت بولدى دەگەن سٶز. مٸنە, وسى قاۋىس (نويابر, قاراشا), جەدٸ (دەكابر, جەلتوقسان) ايلارىندا كٷن سۋىتىپ بۇرقاق, ٶتكٸنشٸ جاڭبىر جاۋادى. «ساراتان (ماي, مامىر), زاۋزا (ييۋن, ماۋسىم), سەنەن دە قورقام» دەيدٸ ەكەن بۇرىنعىلار. ونىڭ سەبەبٸ زاۋزادا جەلٸدەگٸ بايلاۋلى قۇلىن قىرىلعان, ەنەسٸ ىعىپ كەتكەن, شاي قايناتىم ۋاقىت جاڭبىرلى, جەلدٸ بۇرشاق جاۋىپ, كٷن سۋىتقان وقيعالار دا بولعان» (ب.ەرٸپوۆ, د.ەرٸپوۆ, «ماڭعىستاۋ – ماڭعاز مەكەنٸم»).
مۇراجاي جۇمىسىنا بايلانىستى ٶلكەمٸزگە بەلگٸلٸ اڭشى الدابەردٸ اقشاباەۆپەن بٸرگە جٷرگەنٸمٸزدە جەدٸ ايىن اڭشىلاردىڭ تەكەنٸڭ كٷنٸ, مويىن جۋارى دەپ ەسەپتەيتٸنٸ جٶنٸندە ايتقانى بار-دى. دالاداعى ارقار, قاراقۇيرىق, كيٸكتەردٸڭ ٷيٸرگە تٷسۋ مەرزٸمدەرٸ ەرتٷرلٸ. ارقار اقىراپتىڭ (وكتيابر, قازان) 20-27 ارالىعىندا, قاراقۇيرىق قاۋىستىڭ (نويابر, قاراشا) 14-21 ارالىعىندا, ال كيٸك جەدٸنٸڭ (دەكابر, جەلتوقسان) 10-20 ارالىعىندا ٷيٸرگە تٷسەدٸ.
ەرينە, ماڭعىستاۋ تۇرعىندارىنىڭ جىل باسىن ناۋرىزدىڭ 14-ٸنەن باستاۋىندا تەك ايدىڭ تۋۋى عانا ەمەس, ودان دا تەرەڭٸرەك زاڭدىلىقتار جاتۋى مٷمكٸن. وعان ەرتٷرلٸ دەرەكتەر كەلتٸرۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ تابيعاتپەن بٸتە قايناسقان كٶشپەلٸ حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جيناعان تەجٸريبەسٸ, ٸلٸمٸ ولاردىڭ قاتەلەسپەي, ناقتى شەشٸمگە كەلۋٸنە جاعداي جاسايدى. 1822-1915 جىلدار ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەن قازاق دالاسىنا بەلگٸلٸ اتاقتى جۇلدىزشى بەكاسىل ەۋليەنٸڭ «جۇلدىزناما» كٸتابىندا كٶپ نەرسە ايتىلادى. ەلەم جاراتىلىسىن, تاريحي شەجٸرەلەردٸ تەرەڭ بٸلگەن بەكاسىل ەۋليە وسى كٸتابىنداعى «ناۋرىزدىڭ بەلگٸسٸ» دەگەن تاراۋدا:
كٶك قارعا ون بەسٸندە كەلەر,
جيىرما ەكٸسٸندە كٷن مەن تٷن تەڭەلەر,
بۇل كەزدە جىل ەسەبٸ بەرٸلەر.
حامال مەن سەۋٸر
وتىز بٸر كٷننەن كەلەر,
سەۋٸر كٸرگەندە بەبٸسەك شاقىرار.
جىل جاقسى بولسا
ونشاقتى كٷن بۇرىن شاقىرار, – دەگەن بار.
(«جۇلدىزناما». استانا, 2005 جىل. 101-102 بەتتەر).
كٶكتەم جارشىسى كٶك قارعانىڭ ناۋرىزدىڭ 15-ٸندە كەلۋٸ ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ايدىڭ بٸر جاڭاسى دەۋٸمەن سەيكەس كەلٸپ تۇرعان جوق پا? قازاقتىڭ جاڭا جىلى تۋرالى اقىن شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ بالاسى احات ەكەسٸ تۋرالى ەستەلٸگٸندە بىلاي دەيدٸ. «14 مارت كٷنٸ ەكەم: «بٷگٸن ەسكٸشە 1 مارت, قازاقشا جاڭا جىل, ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ. بۇرىنعى اتى – ناۋرىز. پارسى تٸلٸ. جاڭا كٷن دەگەن سٶز», – دەپ ايتقانى ەسٸمدە» دەيدٸ.
ال, بەلگٸلٸ ارحەلوگ ا.استافەۆ «ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ ناۋرىزدى قارسى الۋ ەرەكشەلٸگٸ» اتتى ەڭبەگٸندە تۇششىقۇدىق اۋىلىنىڭ ماڭىنان ارحەولوگتار شارتتى تٷردە «ٶتەك» دەپ اتاعان تاستان جاسالعان بۇيىمنىڭ ارشىلىپ الىنعانىن ايتادى. سول ٶتەكتٸڭ بەتٸندەگٸ قاتار-قاتار ورنالاسقان قيعاش تٸلٸك تٷرٸندەگٸ قاراپايىم ويمىش عالىمدار نازارىن ٶزٸنە اۋدارادى. ەر قاتارداعى تٸلٸكتٸ ساناۋ جەنە ولاردى مەتەماتيكالىق ەسەپتەۋ تاڭقالارلىق جاڭالىقتىڭ اشىلۋىنا ەكەلەدٸ. ٶتەكتە اسپان ايلىق جىلدىڭ كالەندارلىق ەسەبٸ سىزىلعان ەكەن. بۇل تابىلعان زات كەم دەگەندە 5 مىڭ جىل بۇرىن جاسالعانىنا قاراماستان كٶنە استرونوم ٶز ەسەبٸن ٶتە دەل جٷرگٸزٸپتٸ. 12 ايدى 29 كٷننەن ەسەپتەگەندە 6 كٷنگە جەتپەيتٸنٸن بايقاعان. سوندىقتان 11 ايدى 29, 12-شٸ ايدى 36 تٸلٸكشەمەن بەلگٸلەپتٸ. جالپى العاندا, كٶنە ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ اسپانايلىق كٷنتٸزبەسٸ 355 اسپانكٷندٸك تەۋلٸكتەن تۇرعان.
سونداي-اق ا.استافەۆ وڭتٷستٸك سٸبٸر تٷركٸلەرٸندە ۋاقىت ەسەبٸ توعىزكٷندٸكتەرمەن جٷرگٸزٸلگەنٸن ايتادى. ولاردىڭ كٷنتٸزبەسٸ نەگٸزٸنەن جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸمەن سەيكەس كەلەتٸن تٶرت تەمپەراتۋرالىق تسيكلعا بٶلەكتەلگەن. ەسەپ كٷن ۇزارۋ باستالاتىن قىسقى قىسقا كٷننەن جٷرگٸزٸلگەن. قىسقى سۋىق توعىز كٷننەن تۇراتىن توعىز اپتا – بۇل ايازدىڭ «تۋۋى» مەن «ٶلۋٸ» (23 جەلتوقساننان 14 ناۋرىزعا دەيٸن). 14 ناۋرىزدان باستاپ جاپىراق «ەسەيٸپ» كٶكەك كەلەتٸن كٶكتەم تۋادى. «مٷمكٸن وسى دەستٷر ماڭعىستاۋعا XVIII عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا ادايلارمەن بٸرگە كٶشٸپ كەلگەن شىعار» دەگەن ٶز بولجامىن دا ايتادى.
ادامزات تاريحىنان جاڭا جىلدى كٶپتەگەن حالىقتاردىڭ كٶكتەمدە تويلاعانىن بٸلەمٸز. ەجەلگٸ رۋستە حريستيان دٸنٸن قابىلداعانعا دەيٸن جاڭا جىلدى 1 مارت كٷنٸ قارسى العان. مەيرام كٷندەرٸ ورىستار قۇت قۇدايىنىڭ قۇرمەتٸنە ارنالعان شىراقتاردى شيە اعاشىنا ٸلگەن. «تٷرلٸ اۋرۋلار مەن پەلە-جالادان ساقتايدى» دەگەن نانىم-سەنٸممەن داستارحان باسىنا جينالعان ەربٸر شارۋانىڭ الدىنا ٷش باس سارىمساق, ٷستەلدٸڭ قاق ورتاسىنا بەتٸن شٶپپەن جاپقان 12 تال پيياز قويعان. ال اعىلشىندار XVIII عاسىردىڭ باس كەزٸنە دەيٸن جاڭا جىلدى 26 مارتتا تويلاپ كەلدٸ. بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدەن بۇرىنعى VIII عاسىردىڭ ورتا شەنٸنەن باستاپ قولدانىلعان كٷنتٸزبەدە ريمدٸكتەردٸڭ جاڭا جىلدى ناۋرىز ايىنان باستاعانى قازٸرگٸ كٷنتٸزبەلەرٸندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان. ريمدٸكتەردٸڭ جىلدىڭ بٸرٸنشٸ ايىن سوعىسقا تىيىم سالۋشى قۇداي مارتيۋستىڭ اتىمەن «مارت» دەپ اتاعان.
ال ودان بەرٸدەگٸ ەلٸمٸزدە بولىپ ٶتكەن جايلارعا توقتالار بولساق, كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ حالكوم كەڭەسٸ 1918 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا «باتىس ەۋروپا كٷنتٸزبەسٸنٸڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸنە ەنگٸزٸلۋٸ» تۋرالى دەكرەتٸمەن قولدانىسقا ەنگٸزٸلدٸ. بۇل كەزدە ەكٸ كٷنتٸزبەنٸڭ ايىرماشىلىعى 13 كٷنگە جەتكەن ەدٸ. ەسكٸ كٷنتٸزبەنٸ 1918 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا جاۋىپ, كەلەسٸ كٷندٸ 14 اقپاننان باستاپ سانادى.
قالاي بولعاندا دا كٶكتەمنٸڭ العاشقى نىشانى ٶلكە جەرٸندە ناۋرىزدىڭ 14-ٸندە بەلگٸلٸ بولادى. ولار وسى كٷندٸ جىل باسى دەپ ساناعان. وسى كٷننٸڭ الدىندا (14 ناۋرىزدان ەكٸ-ٷش كٷن بۇرىن) «ناۋرىزدىڭ اقشا قارى» جاۋادى. بٸراق ول تەز ەريدٸ. كەي ۋاقىتتاردا ونى «قۇس قاناتى» دەپ تە اتايدى. ياعني, قۇس كەلەر الدىنداعى سوڭعى قار. تٸپتٸ قار جاۋماعان كٷننٸڭ ٶزٸندە سالقىندىق بايقالادى. ماڭعىستاۋداعى امال (ناۋرىز) كٷندەرٸ سونداي بەلگٸنٸڭ بولاتىنىن كەز-كەلگەن ادام بايقاعان بولار دەپ ويلايمىز. ناۋرىزدىڭ ەكٸنشٸ ونكٷندٸگٸندە, ناقتىراق ايتقاندا 16-21 ارالىعىندا «بەس قوناق» بولادى. بۇل كٷندەرٸ تابيعاتتا ٶزگەرٸس بولىپ, بۇرقاق, جاڭبىر نەمەسە قار ارالاس جاڭبىر جاۋادى. ماڭعىستاۋ تۇرعىندارى وسى «بەسقوناقتى» ٶتكٸزٸپ سالعاننان كەيٸن عانا مال تٶلدەتۋگە ٷستٸرت ٷستٸنە كٶتەرٸلەتٸن بولعان.
قازاق ٷشٸن ناۋرىز «ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ» بولىپ ەسەپتەلگەن. ٶيتكەنٸ العاشقى مال تٶلدەپ, اۋىزدىڭ اققا تيەتٸن ۋاقىتى دا وسى. قىس ىزعارى قايتادى, مال اۋىزى كٶككە تيەدٸ. حالىق اراسىندا بۇل كٷنٸ «سامارقاننىڭ كٶك تاسى دا ەريدٸ» دەگەن سٶز بار. ياعني, جەتٸ قات جەر استىنان جىلى بۋ كٶتەرٸلەدٸ, جەتٸ قات كٶكتەن نۇر جاۋادى. سونىمەن قاتار وسى كٷنٸ ۇيادا جاتقان قۇستار دا, ٸندەگٸ جانۋار دا, سۋداعى بالىق تا باسىن كٶتەرٸپ, بٸر سەت قوزعالماي تۇرىپ, ناۋرىزعا قۇرمەت قىلادى دەگەن ۇعىم دا بار.
سونىمەن قاتار ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸنە بايلانىستى ايتىلاتىن اڭىزداردىڭ بٸرٸندە ناۋرىز كٷنٸ جاڭبىر جاۋادى. ونى حالىق اراسىندا «راحمەت جاڭبىرى» دەپ تە اتايدى. سول جاڭبىردان ٶسٸمدٸكتەردٸڭ بويىنا نەر جٷگٸرٸپ, وعان جەر بەتٸندەگٸ تٸرلٸك اتاۋلىنىڭ يەلەرٸ قاتتى قۋانادى ەكەن. وسى كەزدە تەرەڭ دارييانىڭ تٷبٸندە كٷن كەشەتٸن «ساداپ» دەپ اتالاتىن بالىق تا سۋ بەتٸنە شىعىپ: «ەي, جاراتقان, مەنٸ دە قۇر قالدىرماي ٶز نەسٸبەمدٸ بەرە گٶر?!» – دەپ جاۋىپ تۇرعان جاڭبىرعا اۋزىن توساتىن كٶرٸنەدٸ. سوندا اۋزىنا تامعان بٸر تامشىعا ريزا بولىپ: «شاپاعاتىڭا راحمەت, مەن بولدىم, تويدىم», – دەپ قايتادان سۋ تٷبٸنە كەتٸپ قوزعالماي جاتا بەرەدٸ. كٶپ ۇزاماي ونىڭ ٸشٸندە ەلگٸ اۋزىنا تامعان جالعىز تامشىدان گاۋھار تاس پايدا بولادى ەكەن. دٷر گاۋھار ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى جاڭبىرىنان پايدا بولاتىن قۇبىلىس كٶرٸنەدٸ. سول گاۋھاردان جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك ەتەتٸن ٶسٸمدٸك, جان-جانۋارلارعا تۇقىم تارايدى دەپ تە ايتىلاتىن.
بۇل كٷنٸ «ناۋرىز كٶجە» (كەي جەرلەردە «تٸلەۋ كٶجە» دەپ تە اتالادى) پٸسٸرٸلەدٸ. ماڭعىستاۋ تۇرعىندارى قىسقى سوعىمدا ناۋرىزعا ارنايى ساقتاپ قويعان ەتٸن اساتىن. بۇل «وسى كٷنگە امان جەتكەنٸمٸزگە» دەگەن قۇرمەتتٸڭ بەلگٸسٸ.
ەرينە, ناۋرىزعا بايلانىستى ىرىمدار ٶتە كٶپ. كٶشپەلٸ حالىق سول ىرىمعا سەنگەن, قۇرمەت تۇتقان.
- جاڭا كٷنگە قاراپ بەتٸن سيپاعان. ونىسى باسىما باقىت, ىرىس دارىسىن دەگەنٸ.
- ناۋرىز كٷنٸ جاۋعان قاردى كٷرەمەيدٸ, سىپىرمايدى. ٶيتكەنٸ باسقا قارلارعا قاراعاندا ەرەكشە اپپاق, ەرەكشە تازا, كٶپ ۇزاماي ەرٸپ كەتەدٸ.
- ناۋرىز كٷنٸ ىدىس-اياقتى سىلدىرلاتپاۋعا, شاڭىراق استىندا ورىنسىز داۋىس كٶتەرمەۋگە تىرىسادى. ەيەل قۇتى, ەر قۇتى, ٷي قۇتى – ىدىس-اياقتا دەپ ەسەپتەيدٸ.
- قىدىرىپ كەلگەن بالانى ٷيدەن قۇر جٸبەرمەيدٸ. ٶيتكەنٸ بالا – باقىت, بالا – پەرٸشتە. بالا ٷيدەن ٶكپەلەپ شىقسا, بالادان بۇرىن باقىت ەسٸكتەن شىعادى دەپ ەسەپتەگەن.
- ناۋرىزدان بۇرىن ساپارعا كەتكەن جولاۋشىعا سىباعا ساقتايدى. بۇل ٶز وشاعىنا امان ورالسىن دەگەن تٸلەكتەن تۋعان.
- جاسى كٸشٸلەر ناۋرىز كٷنٸ اۋىلداعى ٷلكەندەرگە بارىپ سەلەمدەسۋدٸ, قولىن ۇستاپ, باتاسىن الۋدى مٸندەتٸ ساناعان. سونىمەن قاتار ٶمٸردەن ٶتكەندەردٸڭ باسىنا بارىپ قۇران وقۋدى تٸرٸلەردٸڭ پارىزى دەپ ەسەپتەگەن. بۇل قۇرمەتتٸڭ بەلگٸسٸ.
ماڭعىستاۋلىقتار ناۋرىز كٷنٸ ٷي ٸشٸندەگٸ كەرمەگە ساندىقتاعى بار قىمبات ماتالارىن, كيٸمدەرٸن شىعارىپ ٸلٸپ قوياتىن. بۇل بٸرٸنشٸدەن جاسىرىپ قويسا كيٸمدٸ پەرٸ يەلەنەدٸ دەگەن ويدان تۋىنداسا, ەكٸنشٸدەن حالقىمىزدىڭ جارىلعان جٷگەرٸدەي اپپاق كٶڭٸلٸن بٸلدٸرەدٸ. قىسقاسى, حالقىمىز قاي ۋاقىتتا دا ناۋرىزدى اسىعا كٷتٸپ, ونى جاقسىلىقتىڭ باستاۋى, جىل ون ەكٸ ايداعى ەڭ نەگٸزگٸ مەرەكە رەتٸندە قۇرمەت تۇتقان.
وتىنشى كٶشبايۇلى,
ٶلكەتانۋشى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ,
ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ.
