MEN
Qalamǵa jáne onyń jazýyna sert!..
Quran – 68 súre, 1-aiat.
Bismillah ir-rahman ir-rahim! Ózińe týra basta…
Shytyrman. Iaǵni, meniń enshili ómirim men tańbaly jazýym. Bastan ótken ǵumyrdyń kóńildegi sýreti. Qalamǵa ilingen jazýdyń júrektegi júgi. Tutas ǵumyr emes, bederli belester ǵana. Bar jazý emes, dertti tolǵanystar ǵana. Ómir — arqaý, jazý — órmek. Ekeýiniń týmysy bir — Meniń ózim. Men. Men… Kimmin? Eshkim bilmeidi. Óz uǵymym da buldyr. Anyq aqiqaty: tegim — kisi, dinim — islam, násilim — túrik, ultym — qazaq, uranym — Alash, esimim — Muhtar, soiym — Maǵaýin, týǵan jylym — miládi 1940, búgingi jasym — elý altynyń ústinde…
Óte uzaq ǵumyr keshippin. Ómirdiń kóbi ótken, azy emes, áldenendei bir bólshegi ǵana qalǵan. Abai atam aitqandai, keler zamanyń — kók tuman. Sáýle kómeski, úmit býaldyr. Sen… seniń kesimiń áýel bastan belgili. Tozańnan jaraldyń, topyraqqa ainalasyń. Eshteńe ózgermeidi. Biraq… urpaǵyń bar emes pe! Búkil ulysyń, ultyń aldyndaǵy tar keshý nemen tynbaq? Azamatyńdy qajytyp, jetkinińniń jigerin qum qylyp, básire bailyǵyńdy talapaiǵa salyp, jurtyńdy birjola tozdyryp bara jatqan zamanǵa qarsy turar qaila bar ma? Sen bilmeisiń. Bilseń de júzege asyra almaisyń. Seniń bilgeniń, qolyńnan keleri jazý ǵana edi. Sonymen qanaǵat taptyń. Sonymen ómirińdi uzarttyń. Keýdeńdi basqan ker zamanda qasiret, zardyń ózi kúsh beripti. “Men siiaqty erlerdi — Jaratty ma eken qudaiym — Qaiǵydan shirip ólerge,— Keiingi týǵan bala úshin!..” Bul — Qaztýǵan — Murat. Sen maldandyń, biraq osy deńge jetkenshe, iaǵni, qaiǵydan shirip ólmes buryn bar zapyranyńdy aqtaryp ketpek ediń.
Sen, tipti, jańa bastaǵan bala kezińniń ózinde osy ǵasyrdaǵy eń uly, eń zarly tulǵa Maǵjannyń taǵdyryna qyzyqtyń. Azapty ólimine emes, soǵan deiin bárin aityp úlgergenine. Sen uzaǵyraq jasadyń, keńshilikte boldyń, báribir aityp úlgermediń.
Endi mine… bas bailaýly qalsa da, aýyzǵa erik tigen zamanda, ózegiń talmai, ómiriń túgesilmei turyp qolyń qaltyrapty. Seniń eń sońǵy serpiniń — sovettik imperiianyń túbine jetken Avgýst búliginen úsh kún buryn jaryqqa shyqqan “Sary qazaq” bolypty. Keiipkerdiń zamanǵa laǵynet aitqan kerez sózimen bitetin edi ǵoi: “Qarǵys! Qarǵys atsyn! Kórińde ókir! Qan jaldap týdyń, qanǵa tunshyǵyp ól! Adamzat tarihyndaǵy eń qaraly, eń qapas, zulmat zaman, halyqtardyń qarǵysy atsyn seni!” Sodan soń: “Bul sózder XX ǵasyrda barynan túgel airylǵan eń baqytsyz qaýym — alash jurtynyń aýzynda tabiǵi ári zildi estiledi eken” — dep túiindepsiń. Óz túiiniń, ózińniń kerez sóziń bola jazdapty! Aqtalma! “Qazaq tarihynyń álippesi”— jiyrma jasynda júrek túbine túsken, otyz birdeńe jyl boiy buǵyp, bulyqsyp jatqan Joqtaý jyrynyń bir sátte ǵana lap etip syrtqa shyqqan kórinisi — keiin jazylsa da, ótken kún esebindegi eńbek, jarar, qajetti kezinde jaryqqa jetkizdiń, biraq bar ketigińdi toltyra almaidy. Al sońǵy bes jylda attyń jaly, túieniń qomynda júrip tańbaǵa túsken eki áńgime men alty-jeti maqala — assa eki ailyq qana jumys.
Saǵan sol tar kúnderdiń ózinde kúsh bergen nemene? Senim bolsa kerek. Ózińdi óte jaqsy kóretin ediń. Men jazbasam, qazaq ádebieti turalap qalady, men kúrespesem, ejelgi mura birjola umytylady, atanyń arýaǵyn arqalap júrgen — jalǵyz ózim, alashtyń muratyn keler urpaqqa jetkizetin — Men, Men ǵana, Men bolmasam, ulysymnyń yrysy ortaiady, urpaǵymnyń kókirek-kózi ashylmaidy, Men, Men… dep oiladyń. Az ba, kóp pe, bar jasaǵan eńbegiń — osy. Senimniń kórinisi.
***
“Aldaspannyń” azaby, “Kók munardyń” daýynan soń, qaljaýraǵan, talyqqan bir kezeńde — 1972 jyldyń sońǵy kúnderinde, jazý úshin emes, seiilý úshin Peredelkinoǵa kelip túsip edim. Eki kún uiyqtap, bar dertimnen arylyp turǵan soń, 1 ianvar kúni qaitadan ala qaǵazǵa júgindim. Qalamdy nyq ustap, uzaq ta emes, qysqa da emes, tiesili tórt kúnde “Arhiv hikaiasy” degen áńgime jazdym. Taǵy bes kúnde taǵy bir kólemdi áńgime jazyldy. Sodan soń eki kún tynys jasap, “Bir atanyń balalary” degen hikaiatqa kiristim. Eń bastysy — osy saparda bolashaq “Alasapyran” romanyndaǵy qysqy kórinisterdiń nobai sýreti kóńilge toqyldy.
Taǵy bir ózgeshe shyǵys — 1980 jyly tamyzda bolypty. Osy bir aida, bir aidyń alǵashqy kúnderinde “Alasapyran” romanynyń taǵdyry sheshildi. Kóktemniń sońy, jazdyń basynda birinshi bólim —”Qazaq dalasy” qaǵazǵa túsken edi. Oidaǵydai derlik. Biraq roman dittegen mejege jetý úshin berik julyn, úzilmes arqaý kerek edi. Onyń ústine, eń qiyny bolmasa da, shataǵy mol Sibir kezeńine tirelip turmyz — júrek kúpti. Kóńil alań — Almatyda mektep jasyndaǵy úlken qyzymyz, qasynda jamaǵaiyn týys, eresek taǵy bir boijetkenimiz bar, eki kenje — úsh jasar, eki jasar kishkentai qyz ben uldy baǵyp qalǵan. Ortanshy úsh ul men báibishe qasymda, biraq tynys úshin emes, jumys úshin kelip edim.
Bizge shaǵyn kottedjdiń ústińgi qabaty — jalǵas eki bólme tidi. Jatyn oryn jaily, as dámdi. Ata-babamnyń jurty qasietti Qyrymda, kógere munartqan Qaradaǵtyń eteginde, saialy, baý-baqshaly Kóktóbel oiysynda, budan myń jyl burynǵy tabiǵat aiasynda, súttei shymyrlaǵan Kók teńizde segiz kún shomyldym. Dát bekidi, qýat artty, kóńildegi bult seiildi, kókirektegi zar — bolat qalamnyń ushynan aq qaǵazǵa quiylýǵa ázir boldy. Budan ary bógelseń — eginiń kúiip ketedi.
Toǵyzynshy kúni tańerteń arýaqqa syiynyp, qolǵa qalam aldym. Taqyryp hám alǵashqy sóilem: “Adam-Atadan Oraz-Muhamedke deiin”. Boldy. Ustynyńyz da osy, arqaý, julynyńyz da osy. Býnin aitqan kep bar: “Muzdai qalypta sýyq aqylmen jazý kerek”, — degen. Sol sátte meniń júikem muzdai sýyq, qolym bolattai berik edi. Sonymen qatar endi “Alasapyran” degen kitaptyń bas-aiaǵy bútin, som dúnie bolyp shyǵaryna da nyq kózim jetti.
Allaǵa múnájat etip az ǵana bógeldim. Sodan soń, sál-pál tolqysam kerek, ornymnan turyp kettim. Bólme ishinde bes-on qadam ersili-qarsyly júrip, qaitadan stolǵa otyrdym. “Iá, Arýaq!.. — dedim. — Iá, Arýaq!..” Qalamymdy siiaǵa matyrdym. Sol beti, toqtaýsyz, bir qalypty, sabyrly serpinmen on segiz kún jazdym — qaitar kúni saiattyń sońy, Ertis aidynyna aqqý qonǵan kóriniske jetken edim. Úsh kúndik úzilisten soń Almatyda ary qarai jalǵasqan romannyń birinshi kitaby qońyr kúzde taza támam boldy…
***
Dátke qýat bir sóz — “Jylannyń úsh kesse de kesirtkelik hali bar” — depti qazaq. Ómirde solai shyǵar, ónerde ólshem — kesirtke emes. Jylan — iaǵni áýelgi qalpyńyz. Tym qurysa jarty kesimge umtylyńyz. Múmkin, bútinge jaqyndarsyz.
Qazaqtyń: “Úmitsiz — shaitan”, — degeni taǵy bar. Sol úmitpen jarty bolmasa da, úshek qýatymyz qalǵanyna senip, qaitadan qalam ustadyq. Ol qalam nár taýyp, kúsh alýy úshin ózimiz qyryq jyl boiy qabyrǵasyn turǵyzǵan kóne saraiǵa úńilemiz. Aýmaǵy qansha, aýdany qansha, ol jaǵyn qazbaiyq. Sáni men susy týraly baǵa — erterek. Aǵynan jarylyp aitarym — men ózim turǵyzǵan bul saraidyń onnan bir bóligin de igere almappyn. Bálkim, jiyrmadan bir bóligin paidalanyp úlgergen bolýym. Áýelde kemi júz jylǵa eseptelgen qurylysty tolyq júzege asyrý múmkin de emes eken. Biraq jiyrmadan biri emes, onnan biri de emes, tym qurysa tórtten birin, úshten birin kádege jaratýǵa tiis edim. Ne kerek, Saraiym Sarai-aq edi. Tastan qalanǵan emes, Sózden qalanǵan. Qulamaityn, tozbaityn, óshpeitin, máńgi jasaityn qurylysqa ainalýǵa tiis joba bolatyn.
Jobanyń aty — “Altyn dápter” edi. Iaǵni, jazý jazylǵan, jazý jazylatyn dápter. Altyn emes, kádimgi tor kóz, qarapaiym qaǵaz. Muqabasy da áshekei, órneksiz — juqa qara dermatin. Áýel basta, muqabadan keiingi syrtqy betine “Shimailar” dep jazylǵan eken. Iaǵni, oiǵa kelgen ártúrli shyǵarmalardyń sulbasyn tańbalaýǵa arnalǵan. Ýaqyt oza kele áýelgi ataýyn tarta syzyp, ústine baiyppen, qalyń áriptermen “Altyn dápter” dep jazyppyn.
Bul tor kóz, qalyń qara dápterdiń búgingi ǵumyr-jasy — otyz bes jyl bolsa kerek. Stýdent kezde bastalǵan. Birinshi beti “Siýjetter — 1960-1961″ degen taqyryppen ashylypty. Eń sońǵy tańba — “1996”, 49-bette. Iaǵni, men ádebietke alǵash ret nyq qadam basqannan bergi otyz jeti jyl boiy jazýǵa jobalanǵan, jazylǵan jáne jazylyp úlgermegen barlyq shyǵarmalardyń sulbasy osynda.
***
Stýdenttik kúndelik týraly aittyq, al “Bir ýys bidai” — meniń jasóspirim kezimdegi jan azabynyń bir ǵana sáti, dúnie ózgergen, bári tarylǵanda sózge erkindik tigen búgingi kúni, baiaǵy bir zamanda, 1960 jyly osyndai bir áńgime jazyp edim dep, jariialap jatsam, qyzyl balshabekten ásire ultshylǵa ainalǵan, keshe ne jazǵanyn umytyp, men sondai edim dep ertegi aitatyn, kommýnistik partiianyń súiikti uly retinde ǵumyr boiy basshy qyzmette júrgen, aýzyna kelgenin qusyp, oiyna kelgenin istegen, endi búgin sol zamanda qorlyq kórip edim, qiianat shegip edim dep zarlaityn keibir múnafiq jazarmandarmen baq talastyrǵandai bolar edim.
Eger shyn ókinsem, jazylyp, joiylǵan bir áńgimeni emes, jazylmai qalǵan ondaǵan hikaiat, romandy joqtaýym kerek. Álbette, anyq aqiqaty solai.
***
Iá hý, iá haq! Táńiri taǵalam Men atamnyń belinen shyqpai, anamnyń qursaǵyna túspei turǵanda ózgeshe sybaǵa ázirlepti, tozańnan adamǵa ainalǵan soń barlyq pále-jaladan saqtapty, zilzaladan aman ótkeripti, talap beripti, baq beripti, aqyl-oi beripti, jazý beripti; Men sonyń bárin kámil túisindim, artyqsha meiirge ózgeshe alǵysym boldy, kúpirlik etpedim, ysyrap jasamadym, ár kúnim, ár saǵatym eseppen jumsaldy, ár isim imanymmen ólshendi, barlyq kúsh-jiger, qajyr-qairatymdy bir-aq maqsatqa — Táńiriniń týra jolyna, Ultymnyń igi muratyna baǵyshtadym, biraq Táńiri taǵalam, óziń kórdiń, saparym aýyr boldy, tabanyma shóńge emes, istik kirdi, mańdaiyma tas emes, top tidi, sonda da tórt taǵandaǵam joq, shaiqalsam da jyǵylmadym, keýdemdi tik, basymdy biik ustadym, ras, qansyradym, sińirim sozyldy, julynym juqardy, álim azaidy, biraq joiylmadym, kúsh ketken kezekti maidannan soń jańa serpin, tyń qýat taýyp, qalpyma kelip otyrdym; Táńiri taǵalam, óziń kórdiń, arpalys pen aiqas, irkilis pen bógelis meniń tegeýrinimdi tejep, qarqynymnan qaiyryp otyrdy, bárinen óttim, biraq ólsheýli ómirimniń de biraz bóligi zaia ketti, oiǵa alǵan istiń tym qurysa shiregin júzege asyrǵam joq, soǵan ishim ashidy, ómir súrgen ortam, ǵumyr keshken zamanym erkin kósilýime múmkindik bermedi, soǵan nalimyn, Táńiri taǵalam, munyń bári meniń erkimnen tys boldy, dál osy rette kinám bar shyǵar, kúnám joq — osyny aityp keteiin dep edim…
***
Aqyl-parasatty ǵana emes, qajyr-qairatty da qudai beredi. Sony qanshalyq dárejede kádege asyrǵanyń úshin ǵana maqtanýǵa tiissiń. Al men aittym, maqtana almaimyn. Maqtansam — 1951-1952 jyldarda, on bir-on eki jasymda, sodan jiyrma jyl buryn halqymnyń teń jarymynan artyǵyn jalmaǵan, onyń aldynda ǵana jurt tulǵasy — ákelerimdi túgel qapasta qatyrǵan, endi qarshadai óskin — meni “halyq jaýynyń balasy” retinde tańbalap, kóktei qyrqýǵa kesken, qolqama sheńgelin salyp, júregimdi qysyp, julynymdy sora bastaǵan kommýnistik-fashistik júieniń dúlei soqqysynan tiri qalǵanym, bar qaiǵyny ishke túsirip, bar azapty únsiz moiyndap, bar úmit-tilekti oqý-bilimge artqanym, jai ǵana tirshilik emes — bolashaq jaryq kúnge umtylǵanym maqtan bolar edi. Biraq olai emes. Men ózim ótkem joq. Atalarymnyń arýaǵy áldilep jubatty, jelep-jebedi, bolashaqta úlken ister tyndyrar degen úmitpen, kókiregime sana quiyp, júike-júregimdi bekitip, qairat berdi, qýat berdi, pále-jaladan qaqpalap, týra jolǵa baǵyttady.
Búginnen biraz buryn, qalamym júrip, juldyzym janyp turǵan kezde, 1989 jyly kenje ulym Madiiar baiaǵy meniń jasym — on birge kelipti. Tórtinshi klasty bitirip, besinshi klasqa aiaq basty. Meniń sol kezden qalǵan jalǵyz sýretim bar edi, aýmaidy. Másele onda emes, bala bolǵan soń ákesine tartady. Men kerisinshe, balama qarap otyryp, ózimdi kórdim. Osyndai boldym. Kishkentai boldym. Sonshama ǵalamat soqqyny kóterip aldym… Tiri qaldym… Jazda men týǵan núkte — bes atamnyń súiegi jatqan básire mekenimiz Kópbeiitke — osydan týra bir ǵasyr jáne úsh jyl buryn meniń babam Qurymbaidyń arnaiy shaqyrýymen jaz jailaýǵa uly Abai kelip qonǵan, ataqty “Jaz” óleńin shyǵarǵan, eren oi, tyń tynys tapqan, bizdiń shańyraqqa batasyn bergen, qazir men kórgen kezdiń ózimen salystyrǵanda birshama tozsa da synynan airylmaǵan qasietti jurtyma alyp bardym. Qalyń toǵaily ózen, eki óńiri kók shalǵyn, qyrat beti qaý kóde. Arǵy qabaq — qaptaǵan tas beiit, bergi qabaq — bizdiń qystaý. Mine, mynaý — atańnyń qystaýy dedim. Jartasty biik qabaq basyna salynǵan alty bólme, qoi qora, shoshala, taǵy basqa shaǵyn jailardan quralǵan, eski mekenniń irgesi ǵana jatyr. Mine, osy úide, 1918 jyldan 19-jylǵa qaraǵan qysta bolsa kerek, ózińniń Mirjaqyp atań bastaǵan alash ziialylarynyń úlken bir toby boi tasalap, Orynbordaǵy Ahmet atańnan habar kútip qyryq kún jatypty… Ol uzaq áńgime, keiin aitam. Al myna ortańǵy bólmede men týyppyn…
Arýaqtarǵa quran baǵyshtaǵan soń, Baqanas ózenin qos búiirden qysa kele, shatqalǵa ainalatyn, Qos Bosaǵa atalatyn eki biikke de shyqtyq. Qai tastyń qalai jatqanyna deiin bilem. Qai tasta, qai túkpirde qandai belgiler bar — ol da men ashqan qupiia. Mine, mynaý — kiik, mynaý — taýteke, arqar. Qulan. Mynaý — jolbarys, al mynaý — altyn buǵy. Anaý — eshbir hatqa túspegen túsiniksiz tańbalar. Taǵy bir tusta — anaý sai ishinde eshbir ǵylym bilmegen, ózgeshe bederli, bes-alty jol kóne jazý tur, men qaiyra kórmegeli… otyz bes… otyz segiz jyl, qoian aýlap júrgende taýyp edim, men buryn aittym ba, on jasymnan myltyq attym, sonda kezdeisoq ústinen túsip edim, keiin, eskilikti tanyǵan, eresek kezimde bara almai-aq qoidym, bul joly da bara almaspyz… Mynaý — qorshalap ań aýlaý kórinisi. Mynaý — sadaq, mynaý — atty alaman. Taǵy bir jalpaq jartasta qos at jekken áskeri arba bar. Mine! Bireý emes, ekeý. Jarym dúniege óktemdik júrgizgen toqsan toǵyzynshy babańnyń erlik shejiresi. Meniń qasiretimniń kýási. Osy jerde kóp otyratyn edim, qaiǵylanyp, muńdanyp otyratyn edim, talai ret jylaǵan da shyǵarmyn… “Balam — dedim, — úlken jigit bolasyń, elińniń azamaty bolasyń, sol kezde, osylai, óz ulyńdy alyp kel, ait, kórset… Múmkin men baiaǵy on bir-on eki jastaǵy keipimde aldaryńnan shyǵarmyn…» — dedim…
***
“Bir ýys bidai” men “Tilenshi”, olardyń izin basa jazylǵan “Áiel mahabbaty”, “Keshqurym” degen áńgimelerden soń men ózimdi sol zamandaǵy qazaqtyń táýir jazýshylarynyń qataryna qosyp qoidym. (Arada jiyrma birdeńe jyl ótken soń, zamanynda tiri klassik sanalǵan Ǵabit aǵa Músirepov meni kezinde “Áiel mahabbaty” jáne basqa da eń alǵashqy áńgimeleriniń ózimen qazaq ádebietiniń aldyńǵy qataryna shyǵypty dep baǵalady, aqsaqal sózi “Alasapyrannyń” áserimen kóterińki aitylsa da, túgeldei teris kórmeimin.)
Buǵan deiin úlken mektepten ótken tárizdimin. Álemdik klassikany igerý óz aldyna, qazaq ádebietiniń tarihyna jáne búgingi keibir máselelerine qatysty maqalalarym bar. Ol maqalalardyń alǵashqy oqyrmany jáne synshysy sol kezde birge oqyp, birge turatyn Ábish Kekilbaev bolsa, endi áńgimeler mekteptes, aýyldas dostarym Tólek Tileýhanov pen Rymǵali Nurǵalievtiń de tarazylaryna tústi. Rymǵali meniń jazýshylyǵymdy onsha mensine qoimady. Tólek maquldady, qostady. Al Ábishtiń bes-alty áńgimeni jinap bir oqyǵanda ájeptáýir maqtaǵany esimde. “Óziń tóselgen prozashy bolyp alypsyń ǵoi!” — dedi qýanyp. Olai aitatyny — buǵan deiin óz ortamyzda men ǵalym ári synshy sanalamyn. Tanylmaǵan ǵalym, basylmaityn synshy. Endi onyń ústine jariialanbaityn jazýshy degen ataq qosylǵaly tur eken.
Bul kezde Ábishtiń ózi de jariialanbaǵan jazýshy. “Júndi Baraq” degen, Aiý-adam týraly, ózgeshe mazmundy hikaiaty, jetim balanyń aýyr taǵdyry týrasynda taǵy bir kólemdi shyǵarmasy, “It tigen sút” jáne basqa da áldeneshe áńgimesi bar, eshqaisysyn eshqaida usyna qoimaǵan, sol beti jariialanbai qaldy. Keiinde bir suraǵanymda, bir jerde jatsa kerek, ózim de taba almai júrmin dep edi. Ol zamanda Ábish tanymal aqyn, azýly synshyǵa ainala bastaǵan, al áýelgi prozasyn baspadan irkýi — jaryqqa jol tappasyn ańdaǵannan bolsa kerek.
Kishkentai “Tilenshiniń” taǵdyry basqasharaq tartyldy. Kezinde usynǵan jerimizdiń bárinen qaitty. Jai ǵana qaitqan joq, aiqaimen, uryspen. Ol kezde baspasóz tutqasynda otyrǵan, jasy da egde, jazǵandary da tanymal aǵalarymyz ózinen sońǵy býynǵa jaýlyq niet, óshpendi kózben ǵana qaraityn. Basqany bilmeimin, meniń ózime solai boldy. Alǵashqy áńgime, alǵashqy syn maqala, ádebi zertteýlerdiń barlyǵy da sol kezdegi barlyq ádebi redaktsiialardan janjalmen qaityp edi.
Pálenbai degen aǵańyz áńgimeńizdi nemese maqalańyzdy baiyppen oqyp bastaidy. Sosyn tyjyryna tiksinedi. Oqyǵan saiyn óńi buzyla túsedi. Sen — jas balasyń, jasyń on segizde, jiyrmada, redaktsiia ataýlyny qasietti bosaǵa esepteý óz aldyna, aqsaqaldyń aldyn kórip óstiń, qazaqy tárbie bar, úlkendi syilaý — paryz siiaqty. Ázirge tym biik bolmasa da, táýir jazatynyńdy óziń de bilesiń, mynaý áńgimeń, mynaý maqalań kúndelikti gazet-jýrnalda shyǵyp jatqan shatpyraqtan kósh ilgeri. Tabiǵi, sen de jariialanǵyń keledi. Múláiimsimeseń de tynysh qana otyrsyń.
Aqyry… qyzyl qaryndashpen shuqshiǵan, tuqyra túnergen aǵań burqan-talqan bolady. “Ái! Mynaý ne? Osyndai sóilem bola ma? Ol ne degen sóz? Ái, mynaý áńgimeniń basy qaida? Esi durys adam osylai bastai ma? Ái, mynanyń aiaǵy joq qoi! Ái! Mundai áńgime bolmaidy! Má! Bar, ket! Senen túk shyqpaidy! Jazýshy bolý úshin… adamsha jazý kerek! Ket! Qaita kelme!”
Men sol bala kezimniń ózinde kámil túsindim — áńgimemdi qaitaryp berip otyrǵan ataqty jazýshydan meniń bilimim de artyq, jazýym da artyq. Biraq áli kúnge túsinbeitinim — sol klassik aǵalarymyz sońynan kelip turǵan, ádebietten úmiti bar jas talapkerge nege sonshama óshpendilikpen qarady eken? Basqany bylai qoiǵanda — kisilik ádep, úlkendik sabyr, adamdyq izet qaida? On segiz jasymda, Abai tekstologiiasy týraly kólemdi, mándi maqala aparǵanymda bir ádebietshi aǵamyzdyń “Seniń Abaida neń bar?” — dep aiqailaǵany áli qulaǵymda tur.
***
Keiin, ádebi basylymdardyń tutqasyna ilingen alǵashqy sátten bastap, talapker jas ataýlyǵa naqty kómek jasaýdy, jetilmegeniniń ózin qulaǵynan súireýdi ádetke ainaldyrdyq. Men áýeli “Qazaq ádebieti”, odan soń “Jazýshy” baspasy, soǵan jalǵas “Jalyn” almanaǵynda qyzmet atqarǵan, keiin “Jazýshyǵa” qaita otyrǵan zamandarda, kem degende birer júz jas talapqa jol ashtym, alǵashqy áńgime, óleń, maqalalaryn jariialadym, birinshi kitaptaryn josparǵa engizdim, bógelip turǵan eńbekterine kúsh berdim.
Ádebiet múddesi, qyzmet oraiy ǵana emes, óziń kórgen qorlyq keiingilerdiń meseldesin qaitarmasyn deisiń. Biraq meni alǵash ret Muhtar Maǵaýin jariiaǵa shyǵaryp edi dep eshkim alǵys aitpady, kerisinshe, men ádebietke ákelgen biraz bala sol ádebietten meniń ózimdi shettetýge áreket jasady, jazýshy emes degen mazaq maqala bastyrdy, ózi turypty, basqalarǵa jel berdi, ultshyl dep, jikshil dep, TsK-nyń eń joǵarǵy satysyna deiin jetkerip, pálenbai márte bylyq aryzdar uiymdastyrdy, sonysyn erlikke balap maqtanysty. Álbette, biz eshkimnen aqy suramadyq, alǵys dámetpedik, ózimizden sońǵyny súireý — paryz dep sanadyq, ózimiz kórmegen qamqorlyq keiingige buiyrsyn dedik. Sirá, sol, mańdaiymyzdan urǵan aldyńǵylardyń ashýymen, sońǵylardy artyǵyraq súirep jibersek kerek. Súirep qosqan it túlki almady, ózimizge qarap yryldady, onymen qoimai, balaǵymyzǵa jarmasty. Jazyqtymyz — kisisin tappadyq, sondyqtan aldymyzdan ótken shalaǵai ádebietshilerdiń eshqaisysyna kiná qoia almaimyz.
***
Men sol 64-jyldyń ózinde taǵy qanshama tarihi ádebiet qarastyrdym, qys boiy, jaz boiy, kúz boiy Akademiia arhivinde belshemnen batyp otyryp, júzdegen býma eskertkish qoljazba aqtardym, qazan aiynda bolsa kerek, ejelgi jyraýlar murasyna arnalǵan dissertatsiiaǵa kirisip, úrdis serpinmen mamyrdyń aiaǵynda támamdadym, jazý ústinde Qazaq-Ata, onyń qasieti týraly bilim, tanym tereńdei tústi, bolashaq tarihi romandar baǵdaryndaǵy uǵymym da jańa, ári óristi arnaǵa ainalsa kerek. Uzaq dáýir, kezeńderdi qamtityn tarihi-hronologiialyq, iaǵni, shejire-baian turǵysyndaǵy roman úlgisinen bas tartyppyn.
Onyń aiqyn kórinisi — dissertatsiia mashaqatyndaǵy 1965-jylǵy jazba — bolashaq “Alasapyran” romanynyń áýelgi elesi. “Altyn dápterdiń” 18-betinde: “Ljedmitrii II ólimi (Alasapyran). Roman”,— degen taqyryppen berilgen tórt-aq jol tańba bar:
“Qadyrǵali Jalaiyr. Oraz-Muhamed. Edige urpaqtarynyń tragediiasy. “Qazaqtyń handaryn óltirgendi, noǵaidyń myrzalaryn azaptaǵandy kórseteiin men saǵan!” Qyrǵyn túnniń bir ýaǵyna deiin tolastamady”.
Jalpy, osy shamadan bastap, dápterdegi jazbalar siýjet syzý, taqyryp ejikteý turǵysynda emes, bolashaq shyǵarmanyń qańqasyn este ustaý maqsatyndaǵy shaǵyn, kóbine shartty bitikpen shekteledi.
Máselen, sol bette: “Qyzǵaldaq týraly kóne qypshaq ańyzy” — degen bir-aq sóilem tur. Bul — baiaǵy Atyraq pen Syrjan týraly ańyz, Shoqan Volyn letopisinen ushyratqan, arada toǵyz jyl ótkende uly babamnyń eski dosy, ataqty orys aqyny Apollon Maikov “Emshan” (Jýsan?) atty poemaǵa arqaý etken ǵajaiyp hikaia — bizdiń zamanǵa jetpegen ózgeshe syrly epostyń eles súldesi. Jazylmady, áli de bolsa jazarmyn degen úmit bar.
Al dápterdiń osy betinde, kelesi jolda, sirá, eshqashan jazylmaityn kólemdi shyǵarmanyń sulbasy tur. Ol da jalǵyz sóilem, alty-aq sóz: “Shoqan taǵdyry (Arman — Kúres — Ajal) — dilogiia”. Jazylmaityny — uly Shoqanǵa qatysty oi-tolǵamdardyń kópshiligi kezinde jaryqqa jol tappaityn edi, al men jazbaq shyǵarmalar árqily, ári kóp, mán-maǵnasy deńgeiles bolǵandyqtan, óli arhiv úshin emes, tiri kisi úshin, dál osy sátte halqymnyń qajetine jaraýǵa tiis dúnielerge den qoidym; aqyry Shoqan týraly romandaǵy negizgi turǵy — orys otarshyldyǵy, Reseidiń imperiialyq jemit saiasaty tóńiregindegi sýretter — zamany alysyraq, perdesi qalyńyraq, sondyqtan da ótimdirek bolǵan “Alasapyranǵa” enip ketti; endi aldaǵy ýaqytta tar zaman — XIX ǵasyrda qazaq jurtynyń biik parasatyn áigilegen danyshpan Shoqan týrasynda tym qurysa birer maqala jazarmyn degen niet bar, onyń da oryndalýy yńǵai, sátine bailanysty. Bári de allanyń isi, taǵdyrdyń jetegi. Pendesi oiǵa alǵan istiń bári ornyna kelse, álem basqasha qurylatyn edi ǵoi. Shoqannyń oryndalmaǵan armany siiaqty, meniń de qatty kóńilim ketken roman kóktei qiyldy. Biraq bul tarapta oilaǵan oi, túigen túiinniń eshqaisysy da zaia ketpeýi anyq, basqa tarapta, basqa bir shyǵarmalarda kórinis tapty, dúnie tanymymyzǵa turǵy boldy. Sondyqtan keiisim bolsa da, ókinishim joq. Sol siiaqty, 1964 jyly jobalanǵan tarihi trilogiia da kúndelik dápter betinde ǵana qalmapty. Meniń tarihi-kórkemdik tanymymnyń ótpeli bir kezeńi ǵana bolmady, keiingi qazaq ádebietine de eleýli yqpal etti.
Muhtar Maǵaýin,
«Men» ǵumyrbaiandyq hamsa
