مەن
قالامعا جەنە ونىڭ جازۋىنا سەرت!..
قۇران – 68 سٷرە, 1-ايات.
بيسميللاھ ير-راحمان ير-راحيم! ٶزٸڭە تۋرا باستا…
شىتىرمان. ياعني, مەنٸڭ ەنشٸلٸ ٶمٸرٸم مەن تاڭبالى جازۋىم. باستان ٶتكەن عۇمىردىڭ كٶڭٸلدەگٸ سۋرەتٸ. قالامعا ٸلٸنگەن جازۋدىڭ جٷرەكتەگٸ جٷگٸ. تۇتاس عۇمىر ەمەس, بەدەرلٸ بەلەستەر عانا. بار جازۋ ەمەس, دەرتتٸ تولعانىستار عانا. ٶمٸر — ارقاۋ, جازۋ — ٶرمەك. ەكەۋٸنٸڭ تۋمىسى بٸر — مەنٸڭ ٶزٸم. مەن. مەن… كٸممٸن? ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ٶز ۇعىمىم دا بۇلدىر. انىق اقيقاتى: تەگٸم — كٸسٸ, دٸنٸم — يسلام, نەسٸلٸم — تٷرٸك, ۇلتىم — قازاق, ۇرانىم — الاش, ەسٸمٸم — مۇحتار, سويىم — ماعاۋين, تۋعان جىلىم — ميلەدي 1940, بٷگٸنگٸ جاسىم — ەلۋ التىنىڭ ٷستٸندە…
ٶتە ۇزاق عۇمىر كەشٸپپٸن. ٶمٸردٸڭ كٶبٸ ٶتكەن, ازى ەمەس, ەلدەنەندەي بٸر بٶلشەگٸ عانا قالعان. اباي اتام ايتقانداي, كەلەر زامانىڭ — كٶك تۇمان. سەۋلە كٶمەسكٸ, ٷمٸت بۋالدىر. سەن… سەنٸڭ كەسٸمٸڭ ەۋەل باستان بەلگٸلٸ. توزاڭنان جارالدىڭ, توپىراققا اينالاسىڭ. ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. بٸراق… ۇرپاعىڭ بار ەمەس پە! بٷكٸل ۇلىسىڭ, ۇلتىڭ الدىنداعى تار كەشۋ نەمەن تىنباق? ازاماتىڭدى قاجىتىپ, جەتكٸنٸڭنٸڭ جٸگەرٸن قۇم قىلىپ, بەسٸرە بايلىعىڭدى تالاپايعا سالىپ, جۇرتىڭدى بٸرجولا توزدىرىپ بارا جاتقان زامانعا قارسى تۇرار قايلا بار ما? سەن بٸلمەيسٸڭ. بٸلسەڭ دە جٷزەگە اسىرا المايسىڭ. سەنٸڭ بٸلگەنٸڭ, قولىڭنان كەلەرٸ جازۋ عانا ەدٸ. سونىمەن قاناعات تاپتىڭ. سونىمەن ٶمٸرٸڭدٸ ۇزارتتىڭ. كەۋدەڭدٸ باسقان كەر زاماندا قاسٸرەت, زاردىڭ ٶزٸ كٷش بەرٸپتٸ. “مەن سيياقتى ەرلەردٸ — جاراتتى ما ەكەن قۇدايىم — قايعىدان شٸرٸپ ٶلەرگە,— كەيٸنگٸ تۋعان بالا ٷشٸن!..” بۇل — قازتۋعان — مۇرات. سەن مالداندىڭ, بٸراق وسى دەڭگە جەتكەنشە, ياعني, قايعىدان شٸرٸپ ٶلمەس بۇرىن بار زاپىرانىڭدى اقتارىپ كەتپەك ەدٸڭ.
سەن, تٸپتٸ, جاڭا باستاعان بالا كەزٸڭنٸڭ ٶزٸندە وسى عاسىرداعى ەڭ ۇلى, ەڭ زارلى تۇلعا ماعجاننىڭ تاعدىرىنا قىزىقتىڭ. ازاپتى ٶلٸمٸنە ەمەس, سوعان دەيٸن بەرٸن ايتىپ ٷلگەرگەنٸنە. سەن ۇزاعىراق جاسادىڭ, كەڭشٸلٸكتە بولدىڭ, بەرٸبٸر ايتىپ ٷلگەرمەدٸڭ.
ەندٸ مٸنە… باس بايلاۋلى قالسا دا, اۋىزعا ەرٸك تيگەن زاماندا, ٶزەگٸڭ تالماي, ٶمٸرٸڭ تٷگەسٸلمەي تۇرىپ قولىڭ قالتىراپتى. سەنٸڭ ەڭ سوڭعى سەرپٸنٸڭ — سوۆەتتٸك يمپەرييانىڭ تٷبٸنە جەتكەن اۆگۋست بٷلٸگٸنەن ٷش كٷن بۇرىن جارىققا شىققان “سارى قازاق” بولىپتى. كەيٸپكەردٸڭ زامانعا لاعىنەت ايتقان كەرەز سٶزٸمەن بٸتەتٸن ەدٸ عوي: “قارعىس! قارعىس اتسىن! كٶرٸڭدە ٶكٸر! قان جالداپ تۋدىڭ, قانعا تۇنشىعىپ ٶل! ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قارالى, ەڭ قاپاس, زۇلمات زامان, حالىقتاردىڭ قارعىسى اتسىن سەنٸ!” سودان سوڭ: “بۇل سٶزدەر XX عاسىردا بارىنان تٷگەل ايرىلعان ەڭ باقىتسىز قاۋىم — الاش جۇرتىنىڭ اۋزىندا تابيعي ەرٸ زٸلدٸ ەستٸلەدٸ ەكەن” — دەپ تٷيٸندەپسٸڭ. ٶز تٷيٸنٸڭ, ٶزٸڭنٸڭ كەرەز سٶزٸڭ بولا جازداپتى! اقتالما! “قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸ”— جيىرما جاسىندا جٷرەك تٷبٸنە تٷسكەن, وتىز بٸردەڭە جىل بويى بۇعىپ, بۇلىقسىپ جاتقان جوقتاۋ جىرىنىڭ بٸر سەتتە عانا لاپ ەتٸپ سىرتقا شىققان كٶرٸنٸسٸ — كەيٸن جازىلسا دا, ٶتكەن كٷن ەسەبٸندەگٸ ەڭبەك, جارار, قاجەتتٸ كەزٸندە جارىققا جەتكٸزدٸڭ, بٸراق بار كەتٸگٸڭدٸ تولتىرا المايدى. ال سوڭعى بەس جىلدا اتتىڭ جالى, تٷيەنٸڭ قومىندا جٷرٸپ تاڭباعا تٷسكەن ەكٸ ەڭگٸمە مەن التى-جەتٸ ماقالا — اسسا ەكٸ ايلىق قانا جۇمىس.
ساعان سول تار كٷندەردٸڭ ٶزٸندە كٷش بەرگەن نەمەنە? سەنٸم بولسا كەرەك. ٶزٸڭدٸ ٶتە جاقسى كٶرەتٸن ەدٸڭ. مەن جازباسام, قازاق ەدەبيەتٸ تۇرالاپ قالادى, مەن كٷرەسپەسەم, ەجەلگٸ مۇرا بٸرجولا ۇمىتىلادى, اتانىڭ ارۋاعىن ارقالاپ جٷرگەن — جالعىز ٶزٸم, الاشتىڭ مۇراتىن كەلەر ۇرپاققا جەتكٸزەتٸن — مەن, مەن عانا, مەن بولماسام, ۇلىسىمنىڭ ىرىسى ورتايادى, ۇرپاعىمنىڭ كٶكٸرەك-كٶزٸ اشىلمايدى, مەن, مەن… دەپ ويلادىڭ. از با, كٶپ پە, بار جاساعان ەڭبەگٸڭ — وسى. سەنٸمنٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
***
“الداسپاننىڭ” ازابى, “كٶك مۇناردىڭ” داۋىنان سوڭ, قالجاۋراعان, تالىققان بٸر كەزەڭدە — 1972 جىلدىڭ سوڭعى كٷندەرٸندە, جازۋ ٷشٸن ەمەس, سەيٸلۋ ٷشٸن پەرەدەلكينوعا كەلٸپ تٷسٸپ ەدٸم. ەكٸ كٷن ۇيىقتاپ, بار دەرتٸمنەن ارىلىپ تۇرعان سوڭ, 1 يانۆار كٷنٸ قايتادان الا قاعازعا جٷگٸندٸم. قالامدى نىق ۇستاپ, ۇزاق تا ەمەس, قىسقا دا ەمەس, تيەسٸلٸ تٶرت كٷندە “ارحيۆ حيكاياسى” دەگەن ەڭگٸمە جازدىم. تاعى بەس كٷندە تاعى بٸر كٶلەمدٸ ەڭگٸمە جازىلدى. سودان سوڭ ەكٸ كٷن تىنىس جاساپ, “بٸر اتانىڭ بالالارى” دەگەن حيكاياتقا كٸرٸستٸم. ەڭ باستىسى — وسى ساپاردا بولاشاق “الاساپىران” رومانىنداعى قىسقى كٶرٸنٸستەردٸڭ نوباي سۋرەتٸ كٶڭٸلگە توقىلدى.
تاعى بٸر ٶزگەشە شىعىس — 1980 جىلى تامىزدا بولىپتى. وسى بٸر ايدا, بٸر ايدىڭ العاشقى كٷندەرٸندە “الاساپىران” رومانىنىڭ تاعدىرى شەشٸلدٸ. كٶكتەمنٸڭ سوڭى, جازدىڭ باسىندا بٸرٸنشٸ بٶلٸم —”قازاق دالاسى” قاعازعا تٷسكەن ەدٸ. ويداعىداي دەرلٸك. بٸراق رومان دٸتتەگەن مەجەگە جەتۋ ٷشٸن بەرٸك جۇلىن, ٷزٸلمەس ارقاۋ كەرەك ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ەڭ قيىنى بولماسا دا, شاتاعى مول سٸبٸر كەزەڭٸنە تٸرەلٸپ تۇرمىز — جٷرەك كٷپتٸ. كٶڭٸل الاڭ — الماتىدا مەكتەپ جاسىنداعى ٷلكەن قىزىمىز, قاسىندا جاماعايىن تۋىس, ەرەسەك تاعى بٸر بويجەتكەنٸمٸز بار, ەكٸ كەنجە — ٷش جاسار, ەكٸ جاسار كٸشكەنتاي قىز بەن ۇلدى باعىپ قالعان. ورتانشى ٷش ۇل مەن بەيبٸشە قاسىمدا, بٸراق تىنىس ٷشٸن ەمەس, جۇمىس ٷشٸن كەلٸپ ەدٸم.
بٸزگە شاعىن كوتتەدجدٸڭ ٷستٸڭگٸ قاباتى — جالعاس ەكٸ بٶلمە تيدٸ. جاتىن ورىن جايلى, اس دەمدٸ. اتا-بابامنىڭ جۇرتى قاسيەتتٸ قىرىمدا, كٶگەرە مۇنارتقان قاراداعتىڭ ەتەگٸندە, سايالى, باۋ-باقشالى كٶكتٶبەل ويىسىندا, بۇدان مىڭ جىل بۇرىنعى تابيعات اياسىندا, سٷتتەي شىمىرلاعان كٶك تەڭٸزدە سەگٸز كٷن شومىلدىم. دەت بەكٸدٸ, قۋات ارتتى, كٶڭٸلدەگٸ بۇلت سەيٸلدٸ, كٶكٸرەكتەگٸ زار — بولات قالامنىڭ ۇشىنان اق قاعازعا قۇيىلۋعا ەزٸر بولدى. بۇدان ارى بٶگەلسەڭ — ەگٸنٸڭ كٷيٸپ كەتەدٸ.
توعىزىنشى كٷنٸ تاڭەرتەڭ ارۋاققا سىيىنىپ, قولعا قالام الدىم. تاقىرىپ ھەم العاشقى سٶيلەم: “ادام-اتادان وراز-مۇحامەدكە دەيٸن”. بولدى. ۇستىنىڭىز دا وسى, ارقاۋ, جۇلىنىڭىز دا وسى. بۋنين ايتقان كەپ بار: “مۇزداي قالىپتا سۋىق اقىلمەن جازۋ كەرەك”, — دەگەن. سول سەتتە مەنٸڭ جٷيكەم مۇزداي سۋىق, قولىم بولاتتاي بەرٸك ەدٸ. سونىمەن قاتار ەندٸ “الاساپىران” دەگەن كٸتاپتىڭ باس-اياعى بٷتٸن, سوم دٷنيە بولىپ شىعارىنا دا نىق كٶزٸم جەتتٸ.
اللاعا مٷنەجات ەتٸپ از عانا بٶگەلدٸم. سودان سوڭ, سەل-پەل تولقىسام كەرەك, ورنىمنان تۇرىپ كەتتٸم. بٶلمە ٸشٸندە بەس-ون قادام ەرسٸلٸ-قارسىلى جٷرٸپ, قايتادان ستولعا وتىردىم. “يە, ارۋاق!.. — دەدٸم. — يە, ارۋاق!..” قالامىمدى سيياعا ماتىردىم. سول بەتٸ, توقتاۋسىز, بٸر قالىپتى, سابىرلى سەرپٸنمەن ون سەگٸز كٷن جازدىم — قايتار كٷنٸ ساياتتىڭ سوڭى, ەرتٸس ايدىنىنا اققۋ قونعان كٶرٸنٸسكە جەتكەن ەدٸم. ٷش كٷندٸك ٷزٸلٸستەن سوڭ الماتىدا ارى قاراي جالعاسقان روماننىڭ بٸرٸنشٸ كٸتابى قوڭىر كٷزدە تازا تەمام بولدى…
***
دەتكە قۋات بٸر سٶز — “جىلاننىڭ ٷش كەسسە دە كەسٸرتكەلٸك حالٸ بار” — دەپتٸ قازاق. ٶمٸردە سولاي شىعار, ٶنەردە ٶلشەم — كەسٸرتكە ەمەس. جىلان — ياعني ەۋەلگٸ قالپىڭىز. تىم قۇرىسا جارتى كەسٸمگە ۇمتىلىڭىز. مٷمكٸن, بٷتٸنگە جاقىندارسىز.
قازاقتىڭ: “ٷمٸتسٸز — شايتان”, — دەگەنٸ تاعى بار. سول ٷمٸتپەن جارتى بولماسا دا, ٷشەك قۋاتىمىز قالعانىنا سەنٸپ, قايتادان قالام ۇستادىق. ول قالام نەر تاۋىپ, كٷش الۋى ٷشٸن ٶزٸمٸز قىرىق جىل بويى قابىرعاسىن تۇرعىزعان كٶنە سارايعا ٷڭٸلەمٸز. اۋماعى قانشا, اۋدانى قانشا, ول جاعىن قازبايىق. سەنٸ مەن سۇسى تۋرالى باعا — ەرتەرەك. اعىنان جارىلىپ ايتارىم — مەن ٶزٸم تۇرعىزعان بۇل سارايدىڭ وننان بٸر بٶلٸگٸن دە يگەرە الماپپىن. بەلكٸم, جيىرمادان بٸر بٶلٸگٸن پايدالانىپ ٷلگەرگەن بولۋىم. ەۋەلدە كەمٸ جٷز جىلعا ەسەپتەلگەن قۇرىلىستى تولىق جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن دە ەمەس ەكەن. بٸراق جيىرمادان بٸرٸ ەمەس, وننان بٸرٸ دە ەمەس, تىم قۇرىسا تٶرتتەن بٸرٸن, ٷشتەن بٸرٸن كەدەگە جاراتۋعا تيٸس ەدٸم. نە كەرەك, سارايىم ساراي-اق ەدٸ. تاستان قالانعان ەمەس, سٶزدەن قالانعان. قۇلامايتىن, توزبايتىن, ٶشپەيتٸن, مەڭگٸ جاسايتىن قۇرىلىسقا اينالۋعا تيٸس جوبا بولاتىن.
جوبانىڭ اتى — “التىن دەپتەر” ەدٸ. ياعني, جازۋ جازىلعان, جازۋ جازىلاتىن دەپتەر. التىن ەمەس, كەدٸمگٸ تور كٶز, قاراپايىم قاعاز. مۇقاباسى دا ەشەكەي, ٶرنەكسٸز — جۇقا قارا دەرماتين. ەۋەل باستا, مۇقابادان كەيٸنگٸ سىرتقى بەتٸنە “شيمايلار” دەپ جازىلعان ەكەن. ياعني, ويعا كەلگەن ەرتٷرلٸ شىعارمالاردىڭ سۇلباسىن تاڭبالاۋعا ارنالعان. ۋاقىت وزا كەلە ەۋەلگٸ اتاۋىن تارتا سىزىپ, ٷستٸنە بايىپپەن, قالىڭ ەرٸپتەرمەن “التىن دەپتەر” دەپ جازىپپىن.
بۇل تور كٶز, قالىڭ قارا دەپتەردٸڭ بٷگٸنگٸ عۇمىر-جاسى — وتىز بەس جىل بولسا كەرەك. ستۋدەنت كەزدە باستالعان. بٸرٸنشٸ بەتٸ “سيۋجەتتەر — 1960-1961″ دەگەن تاقىرىپپەن اشىلىپتى. ەڭ سوڭعى تاڭبا — “1996”, 49-بەتتە. ياعني, مەن ەدەبيەتكە العاش رەت نىق قادام باسقاننان بەرگٸ وتىز جەتٸ جىل بويى جازۋعا جوبالانعان, جازىلعان جەنە جازىلىپ ٷلگەرمەگەن بارلىق شىعارمالاردىڭ سۇلباسى وسىندا.
***
ستۋدەنتتٸك كٷندەلٸك تۋرالى ايتتىق, ال “بٸر ۋىس بيداي” — مەنٸڭ جاسٶسپٸرٸم كەزٸمدەگٸ جان ازابىنىڭ بٸر عانا سەتٸ, دٷنيە ٶزگەرگەن, بەرٸ تارىلعاندا سٶزگە ەركٸندٸك تيگەن بٷگٸنگٸ كٷنٸ, باياعى بٸر زاماندا, 1960 جىلى وسىنداي بٸر ەڭگٸمە جازىپ ەدٸم دەپ, جارييالاپ جاتسام, قىزىل بالشابەكتەن ەسٸرە ۇلتشىلعا اينالعان, كەشە نە جازعانىن ۇمىتىپ, مەن سونداي ەدٸم دەپ ەرتەگٸ ايتاتىن, كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ سٷيٸكتٸ ۇلى رەتٸندە عۇمىر بويى باسشى قىزمەتتە جٷرگەن, اۋزىنا كەلگەنٸن قۇسىپ, ويىنا كەلگەنٸن ٸستەگەن, ەندٸ بٷگٸن سول زاماندا قورلىق كٶرٸپ ەدٸم, قييانات شەگٸپ ەدٸم دەپ زارلايتىن كەيبٸر مٷنافيق جازارماندارمەن باق تالاستىرعانداي بولار ەدٸم.
ەگەر شىن ٶكٸنسەم, جازىلىپ, جويىلعان بٸر ەڭگٸمەنٸ ەمەس, جازىلماي قالعان ونداعان حيكايات, روماندى جوقتاۋىم كەرەك. ەلبەتتە, انىق اقيقاتى سولاي.
***
يە ھۋ, يە حاق! تەڭٸرٸ تاعالام مەن اتامنىڭ بەلٸنەن شىقپاي, انامنىڭ قۇرساعىنا تٷسپەي تۇرعاندا ٶزگەشە سىباعا ەزٸرلەپتٸ, توزاڭنان ادامعا اينالعان سوڭ بارلىق پەلە-جالادان ساقتاپتى, زٸلزالادان امان ٶتكەرٸپتٸ, تالاپ بەرٸپتٸ, باق بەرٸپتٸ, اقىل-وي بەرٸپتٸ, جازۋ بەرٸپتٸ; مەن سونىڭ بەرٸن كەمٸل تٷيسٸندٸم, ارتىقشا مەيٸرگە ٶزگەشە العىسىم بولدى, كٷپٸرلٸك ەتپەدٸم, ىسىراپ جاسامادىم, ەر كٷنٸم, ەر ساعاتىم ەسەپپەن جۇمسالدى, ەر ٸسٸم يمانىممەن ٶلشەندٸ, بارلىق كٷش-جٸگەر, قاجىر-قايراتىمدى بٸر-اق ماقساتقا — تەڭٸرٸنٸڭ تۋرا جولىنا, ۇلتىمنىڭ يگٸ مۇراتىنا باعىشتادىم, بٸراق تەڭٸرٸ تاعالام, ٶزٸڭ كٶردٸڭ, ساپارىم اۋىر بولدى, تابانىما شٶڭگە ەمەس, ٸستٸك كٸردٸ, ماڭدايىما تاس ەمەس, توپ تيدٸ, سوندا دا تٶرت تاعانداعام جوق, شايقالسام دا جىعىلمادىم, كەۋدەمدٸ تٸك, باسىمدى بيٸك ۇستادىم, راس, قانسىرادىم, سٸڭٸرٸم سوزىلدى, جۇلىنىم جۇقاردى, ەلٸم ازايدى, بٸراق جويىلمادىم, كٷش كەتكەن كەزەكتٸ مايداننان سوڭ جاڭا سەرپٸن, تىڭ قۋات تاۋىپ, قالپىما كەلٸپ وتىردىم; تەڭٸرٸ تاعالام, ٶزٸڭ كٶردٸڭ, ارپالىس پەن ايقاس, ٸركٸلٸس پەن بٶگەلٸس مەنٸڭ تەگەۋرٸنٸمدٸ تەجەپ, قارقىنىمنان قايىرىپ وتىردى, بەرٸنەن ٶتتٸم, بٸراق ٶلشەۋلٸ ٶمٸرٸمنٸڭ دە بٸراز بٶلٸگٸ زايا كەتتٸ, ويعا العان ٸستٸڭ تىم قۇرىسا شيرەگٸن جٷزەگە اسىرعام جوق, سوعان ٸشٸم اشيدى, ٶمٸر سٷرگەن ورتام, عۇمىر كەشكەن زامانىم ەركٸن كٶسٸلۋٸمە مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ, سوعان ناليمىن, تەڭٸرٸ تاعالام, مۇنىڭ بەرٸ مەنٸڭ ەركٸمنەن تىس بولدى, دەل وسى رەتتە كٸنەم بار شىعار, كٷنەم جوق — وسىنى ايتىپ كەتەيٸن دەپ ەدٸم…
***
اقىل-پاراساتتى عانا ەمەس, قاجىر-قايراتتى دا قۇداي بەرەدٸ. سونى قانشالىق دەرەجەدە كەدەگە اسىرعانىڭ ٷشٸن عانا ماقتانۋعا تيٸسسٸڭ. ال مەن ايتتىم, ماقتانا المايمىن. ماقتانسام — 1951-1952 جىلداردا, ون بٸر-ون ەكٸ جاسىمدا, سودان جيىرما جىل بۇرىن حالقىمنىڭ تەڭ جارىمىنان ارتىعىن جالماعان, ونىڭ الدىندا عانا جۇرت تۇلعاسى — ەكەلەرٸمدٸ تٷگەل قاپاستا قاتىرعان, ەندٸ قارشاداي ٶسكٸن — مەنٸ “حالىق جاۋىنىڭ بالاسى” رەتٸندە تاڭبالاپ, كٶكتەي قىرقۋعا كەسكەن, قولقاما شەڭگەلٸن سالىپ, جٷرەگٸمدٸ قىسىپ, جۇلىنىمدى سورا باستاعان كوممۋنيستٸك-فاشيستٸك جٷيەنٸڭ دٷلەي سوققىسىنان تٸرٸ قالعانىم, بار قايعىنى ٸشكە تٷسٸرٸپ, بار ازاپتى ٷنسٸز مويىنداپ, بار ٷمٸت-تٸلەكتٸ وقۋ-بٸلٸمگە ارتقانىم, جاي عانا تٸرشٸلٸك ەمەس — بولاشاق جارىق كٷنگە ۇمتىلعانىم ماقتان بولار ەدٸ. بٸراق ولاي ەمەس. مەن ٶزٸم ٶتكەم جوق. اتالارىمنىڭ ارۋاعى ەلديلەپ جۇباتتى, جەلەپ-جەبەدٸ, بولاشاقتا ٷلكەن ٸستەر تىندىرار دەگەن ٷمٸتپەن, كٶكٸرەگٸمە سانا قۇيىپ, جٷيكە-جٷرەگٸمدٸ بەكٸتٸپ, قايرات بەردٸ, قۋات بەردٸ, پەلە-جالادان قاقپالاپ, تۋرا جولعا باعىتتادى.
بٷگٸننەن بٸراز بۇرىن, قالامىم جٷرٸپ, جۇلدىزىم جانىپ تۇرعان كەزدە, 1989 جىلى كەنجە ۇلىم مادييار باياعى مەنٸڭ جاسىم — ون بٸرگە كەلٸپتٸ. تٶرتٸنشٸ كلاستى بٸتٸرٸپ, بەسٸنشٸ كلاسقا اياق باستى. مەنٸڭ سول كەزدەن قالعان جالعىز سۋرەتٸم بار ەدٸ, اۋمايدى. مەسەلە وندا ەمەس, بالا بولعان سوڭ ەكەسٸنە تارتادى. مەن كەرٸسٸنشە, بالاما قاراپ وتىرىپ, ٶزٸمدٸ كٶردٸم. وسىنداي بولدىم. كٸشكەنتاي بولدىم. سونشاما عالامات سوققىنى كٶتەرٸپ الدىم… تٸرٸ قالدىم… جازدا مەن تۋعان نٷكتە — بەس اتامنىڭ سٷيەگٸ جاتقان بەسٸرە مەكەنٸمٸز كٶپبەيٸتكە — وسىدان تۋرا بٸر عاسىر جەنە ٷش جىل بۇرىن مەنٸڭ بابام قۇرىمبايدىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن جاز جايلاۋعا ۇلى اباي كەلٸپ قونعان, اتاقتى “جاز” ٶلەڭٸن شىعارعان, ەرەن وي, تىڭ تىنىس تاپقان, بٸزدٸڭ شاڭىراققا باتاسىن بەرگەن, قازٸر مەن كٶرگەن كەزدٸڭ ٶزٸمەن سالىستىرعاندا بٸرشاما توزسا دا سىنىنان ايرىلماعان قاسيەتتٸ جۇرتىما الىپ باردىم. قالىڭ توعايلى ٶزەن, ەكٸ ٶڭٸرٸ كٶك شالعىن, قىرات بەتٸ قاۋ كٶدە. ارعى قاباق — قاپتاعان تاس بەيٸت, بەرگٸ قاباق — بٸزدٸڭ قىستاۋ. مٸنە, مىناۋ — اتاڭنىڭ قىستاۋى دەدٸم. جارتاستى بيٸك قاباق باسىنا سالىنعان التى بٶلمە, قوي قورا, شوشالا, تاعى باسقا شاعىن جايلاردان قۇرالعان, ەسكٸ مەكەننٸڭ ٸرگەسٸ عانا جاتىر. مٸنە, وسى ٷيدە, 1918 جىلدان 19-جىلعا قاراعان قىستا بولسا كەرەك, ٶزٸڭنٸڭ مٸرجاقىپ اتاڭ باستاعان الاش زييالىلارىنىڭ ٷلكەن بٸر توبى بوي تاسالاپ, ورىنبورداعى احمەت اتاڭنان حابار كٷتٸپ قىرىق كٷن جاتىپتى… ول ۇزاق ەڭگٸمە, كەيٸن ايتام. ال مىنا ورتاڭعى بٶلمەدە مەن تۋىپپىن…
ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاعان سوڭ, باقاناس ٶزەنٸن قوس بٷيٸردەن قىسا كەلە, شاتقالعا اينالاتىن, قوس بوساعا اتالاتىن ەكٸ بيٸككە دە شىقتىق. قاي تاستىڭ قالاي جاتقانىنا دەيٸن بٸلەم. قاي تاستا, قاي تٷكپٸردە قانداي بەلگٸلەر بار — ول دا مەن اشقان قۇپييا. مٸنە, مىناۋ — كيٸك, مىناۋ — تاۋتەكە, ارقار. قۇلان. مىناۋ — جولبارىس, ال مىناۋ — التىن بۇعى. اناۋ — ەشبٸر حاتقا تٷسپەگەن تٷسٸنٸكسٸز تاڭبالار. تاعى بٸر تۇستا — اناۋ ساي ٸشٸندە ەشبٸر عىلىم بٸلمەگەن, ٶزگەشە بەدەرلٸ, بەس-التى جول كٶنە جازۋ تۇر, مەن قايىرا كٶرمەگەلٸ… وتىز بەس… وتىز سەگٸز جىل, قويان اۋلاپ جٷرگەندە تاۋىپ ەدٸم, مەن بۇرىن ايتتىم با, ون جاسىمنان مىلتىق اتتىم, سوندا كەزدەيسوق ٷستٸنەن تٷسٸپ ەدٸم, كەيٸن, ەسكٸلٸكتٸ تانىعان, ەرەسەك كەزٸمدە بارا الماي-اق قويدىم, بۇل جولى دا بارا الماسپىز… مىناۋ — قورشالاپ اڭ اۋلاۋ كٶرٸنٸسٸ. مىناۋ — ساداق, مىناۋ — اتتى الامان. تاعى بٸر جالپاق جارتاستا قوس ات جەككەن ەسكەري اربا بار. مٸنە! بٸرەۋ ەمەس, ەكەۋ. جارىم دٷنيەگە ٶكتەمدٸك جٷرگٸزگەن توقسان توعىزىنشى باباڭنىڭ ەرلٸك شەجٸرەسٸ. مەنٸڭ قاسٸرەتٸمنٸڭ كۋەسٸ. وسى جەردە كٶپ وتىراتىن ەدٸم, قايعىلانىپ, مۇڭدانىپ وتىراتىن ەدٸم, تالاي رەت جىلاعان دا شىعارمىن… “بالام — دەدٸم, — ٷلكەن جٸگٸت بولاسىڭ, ەلٸڭنٸڭ ازاماتى بولاسىڭ, سول كەزدە, وسىلاي, ٶز ۇلىڭدى الىپ كەل, ايت, كٶرسەت… مٷمكٸن مەن باياعى ون بٸر-ون ەكٸ جاستاعى كەيپٸمدە الدارىڭنان شىعارمىن…» — دەدٸم…
***
“بٸر ۋىس بيداي” مەن “تٸلەنشٸ”, ولاردىڭ ٸزٸن باسا جازىلعان “ەيەل ماحابباتى”, “كەشقۇرىم” دەگەن ەڭگٸمەلەردەن سوڭ مەن ٶزٸمدٸ سول زامانداعى قازاقتىڭ تەۋٸر جازۋشىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىپ قويدىم. (ارادا جيىرما بٸردەڭە جىل ٶتكەن سوڭ, زامانىندا تٸرٸ كلاسسيك سانالعان عابيت اعا مٷسٸرەپوۆ مەنٸ كەزٸندە “ەيەل ماحابباتى” جەنە باسقا دا ەڭ العاشقى ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ ٶزٸمەن قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعىپتى دەپ باعالادى, اقساقال سٶزٸ “الاساپىراننىڭ” ەسەرٸمەن كٶتەرٸڭكٸ ايتىلسا دا, تٷگەلدەي تەرٸس كٶرمەيمٸن.)
بۇعان دەيٸن ٷلكەن مەكتەپتەن ٶتكەن تەرٸزدٸمٸن. ەلەمدٸك كلاسسيكانى يگەرۋ ٶز الدىنا, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنا جەنە بٷگٸنگٸ كەيبٸر مەسەلەلەرٸنە قاتىستى ماقالالارىم بار. ول ماقالالاردىڭ العاشقى وقىرمانى جەنە سىنشىسى سول كەزدە بٸرگە وقىپ, بٸرگە تۇراتىن ەبٸش كەكٸلباەۆ بولسا, ەندٸ ەڭگٸمەلەر مەكتەپتەس, اۋىلداس دوستارىم تٶلەك تٸلەۋحانوۆ پەن رىمعالي نۇرعاليەۆتٸڭ دە تارازىلارىنا تٷستٸ. رىمعالي مەنٸڭ جازۋشىلىعىمدى ونشا مەنسٸنە قويمادى. تٶلەك ماقۇلدادى, قوستادى. ال ەبٸشتٸڭ بەس-التى ەڭگٸمەنٸ جيناپ بٸر وقىعاندا ەجەپتەۋٸر ماقتاعانى ەسٸمدە. “ٶزٸڭ تٶسەلگەن پروزاشى بولىپ الىپسىڭ عوي!” — دەدٸ قۋانىپ. ولاي ايتاتىنى — بۇعان دەيٸن ٶز ورتامىزدا مەن عالىم ەرٸ سىنشى سانالامىن. تانىلماعان عالىم, باسىلمايتىن سىنشى. ەندٸ ونىڭ ٷستٸنە جارييالانبايتىن جازۋشى دەگەن اتاق قوسىلعالى تۇر ەكەن.
بۇل كەزدە ەبٸشتٸڭ ٶزٸ دە جارييالانباعان جازۋشى. “جٷندٸ باراق” دەگەن, ايۋ-ادام تۋرالى, ٶزگەشە مازمۇندى حيكاياتى, جەتٸم بالانىڭ اۋىر تاعدىرى تۋراسىندا تاعى بٸر كٶلەمدٸ شىعارماسى, “يت تيگەن سٷت” جەنە باسقا دا ەلدەنەشە ەڭگٸمەسٸ بار, ەشقايسىسىن ەشقايدا ۇسىنا قويماعان, سول بەتٸ جارييالانباي قالدى. كەيٸندە بٸر سۇراعانىمدا, بٸر جەردە جاتسا كەرەك, ٶزٸم دە تابا الماي جٷرمٸن دەپ ەدٸ. ول زاماندا ەبٸش تانىمال اقىن, ازۋلى سىنشىعا اينالا باستاعان, ال ەۋەلگٸ پروزاسىن باسپادان ٸركۋٸ — جارىققا جول تاپپاسىن اڭداعاننان بولسا كەرەك.
كٸشكەنتاي “تٸلەنشٸنٸڭ” تاعدىرى باسقاشاراق تارتىلدى. كەزٸندە ۇسىنعان جەرٸمٸزدٸڭ بەرٸنەن قايتتى. جاي عانا قايتقان جوق, ايقايمەن, ۇرىسپەن. ول كەزدە باسپاسٶز تۇتقاسىندا وتىرعان, جاسى دا ەگدە, جازعاندارى دا تانىمال اعالارىمىز ٶزٸنەن سوڭعى بۋىنعا جاۋلىق نيەت, ٶشپەندٸ كٶزبەن عانا قارايتىن. باسقانى بٸلمەيمٸن, مەنٸڭ ٶزٸمە سولاي بولدى. العاشقى ەڭگٸمە, العاشقى سىن ماقالا, ەدەبي زەرتتەۋلەردٸڭ بارلىعى دا سول كەزدەگٸ بارلىق ەدەبي رەداكتسييالاردان جانجالمەن قايتىپ ەدٸ.
پەلەنباي دەگەن اعاڭىز ەڭگٸمەڭٸزدٸ نەمەسە ماقالاڭىزدى بايىپپەن وقىپ باستايدى. سوسىن تىجىرىنا تٸكسٸنەدٸ. وقىعان سايىن ٶڭٸ بۇزىلا تٷسەدٸ. سەن — جاس بالاسىڭ, جاسىڭ ون سەگٸزدە, جيىرمادا, رەداكتسييا اتاۋلىنى قاسيەتتٸ بوساعا ەسەپتەۋ ٶز الدىنا, اقساقالدىڭ الدىن كٶرٸپ ٶستٸڭ, قازاقى تەربيە بار, ٷلكەندٸ سىيلاۋ — پارىز سيياقتى. ەزٸرگە تىم بيٸك بولماسا دا, تەۋٸر جازاتىنىڭدى ٶزٸڭ دە بٸلەسٸڭ, مىناۋ ەڭگٸمەڭ, مىناۋ ماقالاڭ كٷندەلٸكتٸ گازەت-جۋرنالدا شىعىپ جاتقان شاتپىراقتان كٶش ٸلگەرٸ. تابيعي, سەن دە جارييالانعىڭ كەلەدٸ. مٷلەيٸمسٸمەسەڭ دە تىنىش قانا وتىرسىڭ.
اقىرى… قىزىل قارىنداشپەن شۇقشيعان, تۇقىرا تٷنەرگەن اعاڭ بۇرقان-تالقان بولادى. “ەي! مىناۋ نە? وسىنداي سٶيلەم بولا ما? ول نە دەگەن سٶز? ەي, مىناۋ ەڭگٸمەنٸڭ باسى قايدا? ەسٸ دۇرىس ادام وسىلاي باستاي ما? ەي, مىنانىڭ اياعى جوق قوي! ەي! مۇنداي ەڭگٸمە بولمايدى! مە! بار, كەت! سەنەن تٷك شىقپايدى! جازۋشى بولۋ ٷشٸن… ادامشا جازۋ كەرەك! كەت! قايتا كەلمە!”
مەن سول بالا كەزٸمنٸڭ ٶزٸندە كەمٸل تٷسٸندٸم — ەڭگٸمەمدٸ قايتارىپ بەرٸپ وتىرعان اتاقتى جازۋشىدان مەنٸڭ بٸلٸمٸم دە ارتىق, جازۋىم دا ارتىق. بٸراق ەلٸ كٷنگە تٷسٸنبەيتٸنٸم — سول كلاسسيك اعالارىمىز سوڭىنان كەلٸپ تۇرعان, ەدەبيەتتەن ٷمٸتٸ بار جاس تالاپكەرگە نەگە سونشاما ٶشپەندٸلٸكپەن قارادى ەكەن? باسقانى بىلاي قويعاندا — كٸسٸلٸك ەدەپ, ٷلكەندٸك سابىر, ادامدىق ٸزەت قايدا? ون سەگٸز جاسىمدا, اباي تەكستولوگيياسى تۋرالى كٶلەمدٸ, مەندٸ ماقالا اپارعانىمدا بٸر ەدەبيەتشٸ اعامىزدىڭ “سەنٸڭ ابايدا نەڭ بار?” — دەپ ايقايلاعانى ەلٸ قۇلاعىمدا تۇر.
***
كەيٸن, ەدەبي باسىلىمداردىڭ تۇتقاسىنا ٸلٸنگەن العاشقى سەتتەن باستاپ, تالاپكەر جاس اتاۋلىعا ناقتى كٶمەك جاساۋدى, جەتٸلمەگەنٸنٸڭ ٶزٸن قۇلاعىنان سٷيرەۋدٸ ەدەتكە اينالدىردىق. مەن ەۋەلٸ “قازاق ەدەبيەتٸ”, ودان سوڭ “جازۋشى” باسپاسى, سوعان جالعاس “جالىن” الماناعىندا قىزمەت اتقارعان, كەيٸن “جازۋشىعا” قايتا وتىرعان زامانداردا, كەم دەگەندە بٸرەر جٷز جاس تالاپقا جول اشتىم, العاشقى ەڭگٸمە, ٶلەڭ, ماقالالارىن جارييالادىم, بٸرٸنشٸ كٸتاپتارىن جوسپارعا ەنگٸزدٸم, بٶگەلٸپ تۇرعان ەڭبەكتەرٸنە كٷش بەردٸم.
ەدەبيەت مٷددەسٸ, قىزمەت ورايى عانا ەمەس, ٶزٸڭ كٶرگەن قورلىق كەيٸنگٸلەردٸڭ مەسەلدەسٸن قايتارماسىن دەيسٸڭ. بٸراق مەنٸ العاش رەت مۇحتار ماعاۋين جاريياعا شىعارىپ ەدٸ دەپ ەشكٸم العىس ايتپادى, كەرٸسٸنشە, مەن ەدەبيەتكە ەكەلگەن بٸراز بالا سول ەدەبيەتتەن مەنٸڭ ٶزٸمدٸ شەتتەتۋگە ەرەكەت جاسادى, جازۋشى ەمەس دەگەن مازاق ماقالا باستىردى, ٶزٸ تۇرىپتى, باسقالارعا جەل بەردٸ, ۇلتشىل دەپ, جٸكشٸل دەپ, تسك-نىڭ ەڭ جوعارعى ساتىسىنا دەيٸن جەتكەرٸپ, پەلەنباي مەرتە بىلىق ارىزدار ۇيىمداستىردى, سونىسىن ەرلٸككە بالاپ ماقتانىستى. ەلبەتتە, بٸز ەشكٸمنەن اقى سۇرامادىق, العىس دەمەتپەدٸك, ٶزٸمٸزدەن سوڭعىنى سٷيرەۋ — پارىز دەپ سانادىق, ٶزٸمٸز كٶرمەگەن قامقورلىق كەيٸنگٸگە بۇيىرسىن دەدٸك. سٸرە, سول, ماڭدايىمىزدان ۇرعان الدىڭعىلاردىڭ اشۋىمەن, سوڭعىلاردى ارتىعىراق سٷيرەپ جٸبەرسەك كەرەك. سٷيرەپ قوسقان يت تٷلكٸ المادى, ٶزٸمٸزگە قاراپ ىرىلدادى, ونىمەن قويماي, بالاعىمىزعا جارماستى. جازىقتىمىز — كٸسٸسٸن تاپپادىق, سوندىقتان الدىمىزدان ٶتكەن شالاعاي ەدەبيەتشٸلەردٸڭ ەشقايسىسىنا كٸنە قويا المايمىز.
***
مەن سول 64-جىلدىڭ ٶزٸندە تاعى قانشاما تاريحي ەدەبيەت قاراستىردىم, قىس بويى, جاز بويى, كٷز بويى اكادەمييا ارحيۆٸندە بەلشەمنەن باتىپ وتىرىپ, جٷزدەگەن بۋما ەسكەرتكٸش قولجازبا اقتاردىم, قازان ايىندا بولسا كەرەك, ەجەلگٸ جىراۋلار مۇراسىنا ارنالعان ديسسەرتاتسيياعا كٸرٸسٸپ, ٷردٸس سەرپٸنمەن مامىردىڭ اياعىندا تەمامدادىم, جازۋ ٷستٸندە قازاق-اتا, ونىڭ قاسيەتٸ تۋرالى بٸلٸم, تانىم تەرەڭدەي تٷستٸ, بولاشاق تاريحي روماندار باعدارىنداعى ۇعىمىم دا جاڭا, ەرٸ ٶرٸستٸ ارناعا اينالسا كەرەك. ۇزاق دەۋٸر, كەزەڭدەردٸ قامتيتىن تاريحي-حرونولوگييالىق, ياعني, شەجٸرە-بايان تۇرعىسىنداعى رومان ٷلگٸسٸنەن باس تارتىپپىن.
ونىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ — ديسسەرتاتسييا ماشاقاتىنداعى 1965-جىلعى جازبا — بولاشاق “الاساپىران” رومانىنىڭ ەۋەلگٸ ەلەسٸ. “التىن دەپتەردٸڭ” 18-بەتٸندە: “لجەدميتريي II ٶلٸمٸ (الاساپىران). رومان”,— دەگەن تاقىرىپپەن بەرٸلگەن تٶرت-اق جول تاڭبا بار:
“قادىرعالي جالايىر. وراز-مۇحامەد. ەدٸگە ۇرپاقتارىنىڭ تراگەديياسى. “قازاقتىڭ حاندارىن ٶلتٸرگەندٸ, نوعايدىڭ مىرزالارىن ازاپتاعاندى كٶرسەتەيٸن مەن ساعان!” قىرعىن تٷننٸڭ بٸر ۋاعىنا دەيٸن تولاستامادى”.
جالپى, وسى شامادان باستاپ, دەپتەردەگٸ جازبالار سيۋجەت سىزۋ, تاقىرىپ ەجٸكتەۋ تۇرعىسىندا ەمەس, بولاشاق شىعارمانىڭ قاڭقاسىن ەستە ۇستاۋ ماقساتىنداعى شاعىن, كٶبٸنە شارتتى بٸتٸكپەن شەكتەلەدٸ.
مەسەلەن, سول بەتتە: “قىزعالداق تۋرالى كٶنە قىپشاق اڭىزى” — دەگەن بٸر-اق سٶيلەم تۇر. بۇل — باياعى اتىراق پەن سىرجان تۋرالى اڭىز, شوقان ۆولىن لەتوپيسٸنەن ۇشىراتقان, ارادا توعىز جىل ٶتكەندە ۇلى بابامنىڭ ەسكٸ دوسى, اتاقتى ورىس اقىنى اپوللون مايكوۆ “ەمشان” (جۋسان?) اتتى پوەماعا ارقاۋ ەتكەن عاجايىپ حيكايا — بٸزدٸڭ زامانعا جەتپەگەن ٶزگەشە سىرلى ەپوستىڭ ەلەس سٷلدەسٸ. جازىلمادى, ەلٸ دە بولسا جازارمىن دەگەن ٷمٸت بار.
ال دەپتەردٸڭ وسى بەتٸندە, كەلەسٸ جولدا, سٸرە, ەشقاشان جازىلمايتىن كٶلەمدٸ شىعارمانىڭ سۇلباسى تۇر. ول دا جالعىز سٶيلەم, التى-اق سٶز: “شوقان تاعدىرى (ارمان — كٷرەس — اجال) — ديلوگييا”. جازىلمايتىنى — ۇلى شوقانعا قاتىستى وي-تولعامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەزٸندە جارىققا جول تاپپايتىن ەدٸ, ال مەن جازباق شىعارمالار ەرقيلى, ەرٸ كٶپ, مەن-ماعناسى دەڭگەيلەس بولعاندىقتان, ٶلٸ ارحيۆ ٷشٸن ەمەس, تٸرٸ كٸسٸ ٷشٸن, دەل وسى سەتتە حالقىمنىڭ قاجەتٸنە جاراۋعا تيٸس دٷنيەلەرگە دەن قويدىم; اقىرى شوقان تۋرالى رومانداعى نەگٸزگٸ تۇرعى — ورىس وتارشىلدىعى, رەسەيدٸڭ يمپەرييالىق جەمٸت ساياساتى تٶڭٸرەگٸندەگٸ سۋرەتتەر — زامانى الىسىراق, پەردەسٸ قالىڭىراق, سوندىقتان دا ٶتٸمدٸرەك بولعان “الاساپىرانعا” ەنٸپ كەتتٸ; ەندٸ الداعى ۋاقىتتا تار زامان — XIX عاسىردا قازاق جۇرتىنىڭ بيٸك پاراساتىن ەيگٸلەگەن دانىشپان شوقان تۋراسىندا تىم قۇرىسا بٸرەر ماقالا جازارمىن دەگەن نيەت بار, ونىڭ دا ورىندالۋى ىڭعاي, سەتٸنە بايلانىستى. بەرٸ دە اللانىڭ ٸسٸ, تاعدىردىڭ جەتەگٸ. پەندەسٸ ويعا العان ٸستٸڭ بەرٸ ورنىنا كەلسە, ەلەم باسقاشا قۇرىلاتىن ەدٸ عوي. شوقاننىڭ ورىندالماعان ارمانى سيياقتى, مەنٸڭ دە قاتتى كٶڭٸلٸم كەتكەن رومان كٶكتەي قيىلدى. بٸراق بۇل تاراپتا ويلاعان وي, تٷيگەن تٷيٸننٸڭ ەشقايسىسى دا زايا كەتپەۋٸ انىق, باسقا تاراپتا, باسقا بٸر شىعارمالاردا كٶرٸنٸس تاپتى, دٷنيە تانىمىمىزعا تۇرعى بولدى. سوندىقتان كەيٸسٸم بولسا دا, ٶكٸنٸشٸم جوق. سول سيياقتى, 1964 جىلى جوبالانعان تاريحي تريلوگييا دا كٷندەلٸك دەپتەر بەتٸندە عانا قالماپتى. مەنٸڭ تاريحي-كٶركەمدٸك تانىمىمنىڭ ٶتپەلٸ بٸر كەزەڭٸ عانا بولمادى, كەيٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸنە دە ەلەۋلٸ ىقپال ەتتٸ.
مۇحتار ماعاۋين,
«مەن» عۇمىرباياندىق حامسا
