Sábi qoldar eles bop erbeńdeidi,
Maiada byltyrǵy jyl shirip ketken.
Kóktegi boztorǵai ún bir sónbeidi:
Ashý, meiirim, qat, sulýlyq –
irkit netken?!
Men munymen eshqashan kelise alman,
Munyń bárin kórý tym qiyn maǵan.
Aspanda sairar shat qus jeńis alǵan,
Al jerde – muń, ashtyq, dúiim Ajal…
Tatiana Nevadovskaia
Asharshylyqty aýyzdyqtaý joldaryn izdeý
Uly qazaq dalasyn muz lebimen qaryǵan tragediia jalǵasyp jatty. 1933 jyly halyq óte qatty ashyqty: azyq-túlik kómegi jetimsiz boldy. Bul ujymsharshylar edi, al «jekesheler» bolsa, olardyń jaǵdaiy múlde aianyshty. Ana baiǵustar úiine bir ýys dán bolsa da, ákelýge tyrysty. Biraq, «Úsh bas dán týraly» zań boiynsha sotqa tartyldy, tipti, kei jaǵdailarda qorqynyshty shýly qol shapalaqtaýmen atý jazasyna da kesildi.
Qazaq aýyldarynyń basyna túsken jan túrshigerlik tragediiadan stalinizmniń tereń antigýmandyq ideologiiasynyń kóp syryn ańǵarýǵa bolady. Óziniń aýqymy jaǵynan ol halyqtyń ótken tarihynda bolǵan qandai da bir belgili qasietti oqiǵalardyń qandaiynan bolsa da asyp tústi. Aýyl sharýashylyq ónimderin daiyndaý men kóshpeli jáne jartylai kóshpeli sharýashylyqtardy otyryqshylyqqa kóshirý kezindegi ortalyqtyń shyn mánindegi ruqsattandyrylǵan ústemdikteri men belden basýshylyq áreketteri ujymdastyrýdyń apatty zardaptaryn odan saiyn tereńdetip jiberdi. Osy náýbettiń sherli shejiresi sanada syńsyǵan kezde: «Sol ýaqytta oqiǵalardyń sonshalyqty tragediialyq pármenimen damýyna qalaisha jol berildi eken?» degen saýalǵa qaita-qaita jaýap izdeýden bas tarta almaisyń. Sol ýaqyttaǵy naqty jaǵdailardan, daladaǵy qandy qasirettiń kólemi qanshalyqty órshigip ketkenimen Stalin men onyń tóńiregindegilerdiń múlde beihabar bolǵanyna, ári olarǵa burmalanǵan habarlar men aqparattar jetip jatty degenge áli de sene qoiý qiyn-aý. Álide, shynymen de, jaǵdai osylai boldy ma?
L.I.Mirzoian (ol respýblikanyń partiialyq uiymdaryn basqarýǵa endi ǵana kirisken bolatyn) men Sovnarkom tóraǵasy Oraz Isaev Máskeýden ólkedegi qalyptasqan jaǵdai týraly baiandap qaitqannan keiin, Qazaq ólkelik partiia komitetiniń kezekti bir biýrosynda ortaǵa salǵan áńgimelerine qaraǵanda ahýal rasymen de osylai bolǵan siiaqty. Óitkeni, L.M.Kaganovichtiń bul ahýaldy estigen mezette bulqan-talqany shyǵypty. Qaita-qaita sanyn soqqylap: «Bul qalai bolǵan? Buǵan qalaisha jol berilgen? Ortalyq komitet bul týraly nege gazetterden bilýge tiis? Bul kimge tiimdi boldy?», – dep janyn qoiarǵa jer tappaǵan-mys. Jartylai jalǵan! Óitkeni, sol ýaqyttaǵy baspasóz ózderine ruqsat berilgen nasihattyq mindetti tapsyrystardan asyp, óz betinshe «aqparattar» tarata almaityn. Al, kimge tiimdi boldy dep baibalamdaǵany – ziiankesterge qarai úirenshikti iek qaqqany da.
Shamasy ortalyqta otyrǵandar shyn máninde apattyń dál kólemin kóz aldaryna elestete almasa kerek. Áitpese, munshalyqty aldamshy oiyn ne úshin qajet boldy? Biraq, derekti qujattar buǵan keri dáiektemeler usynady. Bárinen buryn Qazaqstan Sovnarkomnyń tóraǵasy O. Isaevtyń qolymen (1932 jyldyń mamyry) jazylǵan belgili resmi úkimettik habarlamada azdy-kópti shyndyqqa sai keletin aqparat beriledi. Taǵy bir boljam bar: Qazaqstandaǵy ashtyq pen qonys aýdarýshylyq týraly BK (b) P Batys-Sibir ólkekomynyń hatshysy R.Eihe men Ózbekstan TsIK tóraǵasy Iu.Ahýnbabaev ta Máskeýge habarlaǵan bolatyn (Bul jerde aqylǵa siiarlyq qisyn bar: Óitkeni, Batys-Sibir men Ózbekstan qonys aýdarýshylardyń úlken tobyn qabyldady. Sondyqtan, olardyń basshylary ózderine jaisyz jaǵdaiat týraly Stalindi habardar etpeýi múmkin emes). BK (b) P ólkelik komitetiniń birinshi hatshysy qyzmetine kirisken kúnnen bastap L.I.Mirzoian bailanys jelisine turaqty «ilinýmen» boldy. Dalalyq ólkeniń ár túkpirinen mazasyz habarlamalar túsip jatty. Ólkelik partiia komitetiniń biýro músheleri táýlik boiy májilisteýmen boldy: sheshimder qabyldady, oblystyq jáne aýdandyq komitetterge jedelhattar jiberdi. Almatydan nusqaýlar jóneltilip jatty: Mirzoian Ortalyq Komitettiń 1932 jyldyń 17 qyrkúiegindegi sheshimniń oryndalý barysy týraly ólkekomdy ár onkúndikte habardar etip otyrýdy ótinedi.
Ólkelik partiia komitetiniń 1933 jylǵy 9 aqpanyndaǵy L.Mirzoian ótkizgen alǵashqy biýro májilisinde-aq, bosqyndar jaǵdaiy jan-jaqty talqylanyp, osyǵan bailanysty tiisti qaýly qabyldandy. Munda Aqbulaq, Arys, Josaly, Qyzylorda, Áýlieata, Shý, Aiagóz stantsiialarynda bosqyndardyń birshama kóp shoǵyrlanyp qalýyna bailanysty Halkom keńesiniń arnaiy komissiiasynyń ókilderin jiberip, olardy (bosqyndardy – T.K.) ornalasatyn jerlerine deiin jetkizý jáne qajetti kómekter (tamaqpen, dárigerlik, t.b.) kórsetý sharalaryn uiymdastyrý áreketteri belgilenedi. Qazaqtardy stantsiialardan tezirek alyp ketýmen birge temir jol ákimshiligi tarapynan kóshpendilerge qatysty bolatyn uly derjavalyq shovinistik kózqarastarǵa qarsy belsendi kúres júrgizýge kóńil qoiyldy.
L.Mirzoian bosqyndarǵa kómek korsetý, olardy sharýashylyqqa ornalastyrý isindegi qiǵashtyqtardyń birde-bireýine jol bermeýge tyrysty. Máselen, 1933 jylǵy 10 aqpanda Shymkentke jibergen jedelhatynda, ol oblys aýdandaryndaǵy jergilikti basshylardyń kóshpeli jáne jartylai kóshpeli qazaq jurtshylyǵynyń aýdanaralyq jáne aýdan ishindegi jappai kóship-qonýyn toqtatýǵa bailanysty eshqandai áreketter jasamai otyrǵandyǵyn synaidy. Aýdandyq komitetterdi qalai bolǵanda da qazaq jurtshylyǵyn kolhozdarda, TOZ -darda jáne ózderiniń turǵylyqty jerlerinde ustap qalýǵa mindetteidi.
Osyndai, jergilikti jerlerdegi uiymdastyrý isiniń kúrdeliligine bailanysty 1933 jyly 22 aqpanda BK (b) P Qazaq ólkelik partiia komitetiniń L.Mirzoian basqarǵan sekretariaty májilisinde «Halyq Komissarlar keńesiniń janynan bosqynshylyqqa bailanysty barlyq máselelermen ainalysatyn jeke sekretariat qurý» týraly sheshim qabyldandy ( QR PA, 141- qor, 1-tizbe, 5724-is, 30-31).
Altaýdyń haty
Ol kezeńde jarqyn bolashaqqa degen barlyq úmit tek sotsializm ideialarymen ushtasyp jatty. Keibir jekelegen tulǵalar bolmasa, kóptegen qazaq kommýnisteri totalitarlyq oilaý júiesiniń tar sheńberinen shyǵa almady. Osynyń saldarynan olardyń kópshiligi bilmestikpen istese de ámirshil-ákimshil júiemen qosylyp, óz halqyna zardap tartqyzdy. Olarǵa 20-30 jyldardaǵy keńestik júiedegi basshylyq oryndarda bolǵan qazaq kommýnisterdiń ekinshi býynyn jatqyzýǵa bolady.
Kóptegen qarapaiym adamdar men ulttyq shet aimaqtardaǵy basshy qyzmetkerler óz halqynyń taǵdyryna jany kúizele otyryp «halyqtardyń ákesine» hat jazýmen boldy. Olardyń barlyǵy derlik Stalinniń ádildigine, onyń alys aýdandarda partiianyń joly burmalanyp jatqanyn bilmeitindigine shúbásiz sendi. Sondyqtan, 20-30 jyldardaǵy zobalańnyń negizgi kúnáhary, jendeti sol Stalinniń ózi ekendigi olardyń oiyna kirip-shyqpady.
Al, HH ǵasyrdyń soiqan diktatoryn Qazaqstan eń aldymen ortalyqqa et daiyndaýshy retinde ǵana qyzyqtyrdy. Munsyz Stalinniń ujymdastyrý jónindegi avantiýrasynyń kúli kókke ushyp, onyń jalyny ózin de sharpyp ótýi múmkin edi. Sondyqtan, basqa halyqtardiki siiaqty qazaq halqynyń taǵdyry da ony bar-joǵy óziniń saiasi áreketterin rastaýshy qural retinde ǵana alańdatty.
BK (b) P Ortalyq Komiteti – Stalinge kóshirmesi: BK (b) P Kazkraikomy – Mirzoianǵa
Biz Qazaqstan partiia uiymy qyzmetiniń praktikasyndaǵy eki faktige Sizderdiń nazar aýdarýlaryńyzdy ótinemiz:
1.BK (b) OK-niń 17 qyrkúiek 1932 jylǵy Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵyn órkendetý jónindegi Qaýlysynan keiin bes ai ótti. Biraq, eshqandai ilgerleýshilik joq. Ony keńirek taratý men iske asyrý áreketi de baiqalmaidy. Goliýdov pen Quramysov birjaqty jáne teris túsindirýde. Halyq komissarlary komitetiniń málimeti boiynsha 800 myń qazaq qojalyǵynan 1932 jyly kóktemine qarai 450 myń qojalyq qaldy. Kóktemnen beri aýa-kóshimen ólim-jitim toqtatýdyń ornyna kúsheiip otyr. Qazaq qojalyqtarynyń sany 45-50 paiyzǵa azaidy. OK-niń bul sheshimin olar ózderiniń jibergen qatelikterin aqtaý maqsatynda paidalanýǵa tyrysýda. «Biz Qazaqstannyń sotsialistik qurylysynyń barlyq salasynda orasan zor jetistikterge jettik. Qazaq ýklonisteriniń uiymshylarynyń jáne taǵy basqalarynyń topshylaýlaryna qaramastan Ortalyq Komitet Kraikomnyń barlyq baǵyttaryn durys dep moiyndaidy» – delinedi barlyq baiandamalarda (Goloshekin – Semeidegi, Almatydaǵy; Quramysov – Almatydaǵy belsendiler jinalysynda).
Sondyqtan, birinshiden, munyń bári Qazaqstan partiia uiymynan úlken ózara syndy, jansaqtyqtar men burmalaýshylyqtyń betin ashýdy talap etedi, ekinshiden, osy joldastardyń birjaqtylyǵy mynada: manaǵy qazaq kommýnisteri qazaq aýylyndaǵy ujymdastyrý, mal sharýashylyǵyn damytý praktikasyndaǵy ólkelik basshylyqtyń qatelikterin aitsa, álgiler olardy ultshyldar, kontrrevoliýtsionerler qylyp kórsetedi, ózderi jergilikti ultshyldyqpen, burynǵy jikshilerdiń kósemderimen kúresýshi bolyp shyǵady.
Baspasózde BK (b) P OK-niń 17 qyrkúiek 1932 jylǵy Qaýlysyn iske asyrý jóninde eshqandai aqparat joq. 3,5 ai ótken soń ólkelik komitet ózi teksergende mynalar anyqtaldy: kópshilik obkomdarda 3-4 aidyń ishinde (sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap) OK-niń mal sharýashylyǵyn, ujymdastyrýdy jaqsartý jáne qazaq aýdandaryna kómektesý jónindegi sheshimderin iske asyrý máselesinde eshteńe istelmegen – 11 kóshpeli jáne jartylai kóshpeli qazaq aýdany joiylǵan – tek 200-300 qojalyqtan qalǵan. 37 qazaq aýdanynyń turǵyndary arasynda jappai ala kóshý men ólim-jitim jalǵasýda (Qazaqstanda barlyǵy 58 taza qazaq aýdany bar).
Ekinshi fakt: Taiaýda Halyq Komissarlary Keńesiniń tóraǵasy O.Isaev BK(b)P Almaty obkomynyń BK(b)P Ólkelik Komiteti jáne Qalalyq Komitetimen birlesken, ólkelik jáne oblystyq qatysýymen ótken plenýmynda «OK men OKK-niń qańtar Plenýmynyń qorytyndylary týraly» baiandama jasady. Osy baiandamada, ol Qazaqstannyń partiia jetekshisi jóninde OK-niń qaýly qabyldaǵanyn aitty. Onyń baiandamasyn eshkim talqylaǵan da, jarys sózge shyqqan da joq. Aldyn ala ázirlengen qarardy qabyldap qana qoidy. Oǵan ólkelik basshylyqtyń qazaq aýdandary boiynsha jibergen qatelikter men burmalaýshylyǵyn áli kúnge deiin jasyryp júrgen, ózara synnan qashatyn Quramysov pen Goliýdov ta qatysty.
Temir jol boiyna jáne Sibir, Qyrǵyzstan, Batys Sibir jáne Orta edilge basyp ketken qazaqtardy 300000 qazaq qojalyǵyn ornalastyrý jóninde birqatar tótenshe sharalar qoldanylýǵa tiis. Mirzoian joldasty, barlyq maǵlumatymen shaqyryp alyp, aýa kóshýshiler men ashyǵýshy qazaqtardyń shyn ahýalyna kóz jetkizilýin jáne jańa basshylyqqa bul asyra silteýdi joiýdyń naqty direktivalarynyń berilýin oryndy sanaimyz.
24.02.1933 j.
Qyzyl professýra institýtynyń tyńdaýshylary: Ǵ.Ysqaqov, I.Qabylov, J.Arystanov, B.Aibasov, Kazkraikomnyń Ǵ.Toǵjanov jáne MTBI stýdenti O.Jandosov («Qazaq tarihy, 1995, №3, 50-51 bb.).
«Altaýdyń hatynyń» avtorlary: Qyzyl professýra institýtynyń tyńdaýshylary – Ǵarifolla Ysqaqov, Iliias Qabylov, Júsipbek Arystanov, Birmuhamed Aibasov, BK(b)P Kazkraikom múshesi Ǵabbas Toǵjanov jáne Moskva geologiia barlaý institýtynyń stýdenti Orazáli Jandosov. Sońǵysy – belgili qoǵam qairatkeri Oraz Jandosovtyń inisi, keiinnen hat avtorlarynyń taǵdyry tálkekke ushyrap, birazynyń atylyp, birazynyń uzaq merzimge sottalyp ketkeni tarihtan málim.
Qazaqstandaǵy jaǵdaidy turaqty túrde jáne muqiiat qadaǵalap otyrǵan Turar Rysqulov 1933 jyldyń 11 naýryzynda qonys aýdarýshy qazaqtar týraly Stalinniń, Molotovtyń, Kaganovichtiń atyna jazǵan mynadai mazmundaǵy baiandaý-habarlamasynyń kóshirmesin L.I.Mirzoianǵa jiberdi.
BK(b)P Qazaq ólkelik komiteti j. L.I.Mirzoianǵa
Sizge málimet úshin meniń Stalin joldastyń atyna qonys aýdarýshy qazaqtar týraly baiandama-habarlamamnyń kóshirmesin jiberip otyrmyn.
RSFSR Sovnarkomnyń janynan qurylǵan komissiianyń tóraǵasy retinde qonys aýdarýshy qazaqtardy ornalastyrý jónindegi usynystyń jobasyn ázirleý boiynsha men bul máselemen tikelei tanysyp shyqqandyqtan, BK(b)P OK-niń tarapynan airyqsha nusqaý boiynsha qonys aýdarýshy qazaqtardy Qazaqstanmen kórshiles ólkelerge tolyq ornalastyrý múmkin bolmaitynyn anyqtadym. Munan bólek qonys aýdarýshy qazaqtardy Qazaqstannyń ishinde túpkilikti ornyqtyrý Qazaqstannyń ózine ortalyqtyń kómeginsiz qiyn bolatyny daýsyz. Siz ózińiz de bul máseleni jýyq arada BK(b)P OK-niń aldyna arnaiy qoiatynyńyzǵa eshqandai kúmánim joq. Keńesterdiń júiesi boiynsha (atap aitqanda, RSFSR Sovnarkomy júiesi boiynsha) búginde kóshpeli qazaqtarǵa kómek kórsetý jóninde belgili jaǵdaida jekelegen sharalar qarastyrýmen ainalysýǵa týra kelýde.
Osyndai oi-maqsattarmen men BK(b)P OK-ne baiandama habarlamany jazýǵa májbúr boldym.
Baiandamanyń basty maqsaty – basshy joldastardyń osy máselege degen nazaryn kúsheitý jáne Qazaqstanǵa kómektesýge sebepshi bolý.
Qazaqstannyń ishki isine aralasyp otyr eken dep oilap qalmańyz. Meniń BK(b)P OK-ne jazý sebebim – bul máseleniń tek Qazaqstan úshin ǵana emes, sonymen birge jalpy memlekettik te mańyzy zor ekendiginen.
Sizdiń osy baiandaýmen tanysyp shyqqan soń ondaǵy qolterilgen tujyrymdardy eskeredi dep úmittenemin.
Kommýnistik sálemmen, T.Rysqulov (RGASPI, f.160, op.1, 1916, l.42-51).
Qolyna erkindik alǵan soń L.I.Mirzoian Qazaq ólkelik partiia komitetiniń basshylyq qyzmetine bekitilgennen keiin, araǵa eki ai ýaqyt salyp, BK(b)P OK-ne ózi baiandama-habarlama jiberdi. Onyń bul haty partiia men úkimettiń Qazaqstan jóninde iri sheshim qabyldaýyna negiz boldy.
BK(b)P OK – j.Stalinge Sovnarkom – j. Molotovqa, 1933 jylǵy 29 naýryz
Kóshpendilermen bailanysty jaǵdai tym qiyndap bara jatyr. Málimetter boiynsha, kóshpendiler 71 aýdandy qamtyp otyr: olardyń 50-i – kóshpeli jáne jartylai kóshpeli, 21-i otyryqshy – eginshilik aýdany. Kóshpendiler, ásirese, Ońtústik Qazaqstan oblysyn, Almaty oblysyn, Qaraǵandy oblysynyń ońtústik bóligindegi, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń batysyndaǵy, Aqtóbe oblysynyń ońtústik bóligindegi aýdandar men Batys Qazaqstan oblysynyń birneshe aýdandaryn qamtyp otyr. Munyń ózinde de kóbirek zardap shegip otyrǵandary – jermen ainalysatyn eski aýdandar: Áýlieata, Taldyqorǵan, Merke, Talas, Shý, Sozaq, Qordai, Ile, Qaratal, Jetiqara, Jetiózen, t.b. Barlyq oblystarda (respýblikadan tysqaryda turyp jatqandarynan bólek) kóshpeli kóńil-kúide otyr: ózderiniń ata-analarynyń jerlerin tastap, basqa aýdandarǵa, aýdan ortalyqtaryna qarai qozǵalýda. Temir jol stansalarynda 300 000 adamdy biriktiretin shamamen 90 000 sharýashylyq adamy – saimanymen jolǵa shyqqan.
Munan bólek, sońǵy eki aida Orta Aziia men Sibirden jáne Edilden qaityp oralǵan oralmandardyń aǵyny áli kúnge deiin tolastar emes. Kóktem shyǵysymen basqa ólkelerden keletin oralmandardyń jappai aǵylýy budan da qaýypty bolǵaly tur.
Qiyndyqtyń basty sebebi – qazirden kelip úlgergen 90 myń kóshpendilerde ǵana bolyp otyrǵan joq, onyń taǵy bir sebebi – jer-jerdegi 100 myńnan astam qazaq sharýashylyqtary ashtyqtyń azabyn qatty tartýda, olarǵa shuǵyl kómek qajet!
Shyndyǵyna kelsek, osy kóshpendiler de, jergilikti halyqtyń arasyndaǵy ashyǵýshylardyń da kópshiliginde eshqandai maldary joq. Maldar, onyń ishinde jumysqa jegiletinderi de qurtyp jiberilgen. Orta Aziiadan oralǵandary bar, el ishinde qalǵandary bar, ashtyqtan aryqtap, azyp-tozyp ketken. Sondyqtan da, olardyń arasynda jappai aýyrǵandar kóp jáne ólip jatqandary da az emes.
Kóshpendilerdiń munshalyqty aýqymda kóbeiip ketýine bailanysty qańǵybastyq kópshilik sipat alyp barady. Búginge deiin qaraýsyz qalǵan 57 myń balany taýyp alyp, balalar úilerine ornalastyrdyq. Qańǵybas balalardyń kelýi áli de tiylar emes. Balalardyń arasynda jappai aýrý men ólim kóp.
Bul halyqtyń ishinen búginde 105 myń sharýashylyq azyq-túlik kómegin paidalanady nemese 330-350 myń jan degen sóz bul. Biraq, sońǵy ýaqytta ashyqqandardyń kóbeiip ketkendiginen biz azyq-túlik kómeginiń aýqymyn keńeitýge májbúrmiz.
Qonys aýdarýshylyqpen kúres jóninde biz qandai sharalar júrgizip jatyrmyz?
1. Týǵan jerlerin tastap, basqa jaqtarǵa kóship jatqan adamdar sanynyń kóbeiip ketpesi úshin azyq-túligi joq aýyldarǵa, ujymsharlar men Tozdarǵa azyq-túlik, nan jetkizip taratý arqyly qajetti sharalardyń bárin jasap otyrmyz…
2. Oralmandardyń biraz bóligi ózderiniń ataqonystaryna qaita baryp ornalasýda, sondyqtan, ol aýdandarǵa da azyq-túlik kómekteri jetkizilýde…
3. Ujymsharlarda, aýyldarda, TOZ-darda aýyl sharýashylyǵy jumystaryna atsalysatyn qonys aýdarýshylarǵa nannyń berilýin qatań qadaǵalaityn tártip ornattyq.
4. Ornyǵyp qalǵan kóshpendilerge júk taratatyn jumysshy maldardy satyp áperý joldarymen kómek kórsetý sharalary uiymdastyrylýda.
5. Búginge deiingi bosatylǵan 1 million put azyq-túliktik kómektiń 700 000-y jumsalyndy. Qarasha aiynda memleketten azyq-túlik kómegin 46 000 sharýashylyq aldy jáne búgingi kúni, 15 naýryzda 105 000 sharýashylyq aldy jáne qonys aýdarýshylar sanynyń odan ári kóbeiip ketpesi úshin, biz kontingentti 150 000-ǵa deiin kóbeitýge májbúr bolyp otyrmyz.
6. 160 000 sharýashylyqty 3-3,5 ai ýaqyt boiy ashyqtyrmai, ár sharýashylyqqa 1,5-2 puttan dep eseptegende, budan buryn bosatylǵan mólsherge qosymsha taǵy da 1 million put astyq kerek bolady.
Osy jaǵdaiǵa bailanysty, biz Ortalyq komitetke mynadai usynystar berýge májbúrmiz:
1. Ólkekom azyq-túlik kómegi retinde 1 million put tary bólýdi suraidy.
2. Qonys aýdarýshylardy ornalastyrýǵa 6 million som kóleminde qarjy bólinýin suraimyz.
3. Sovintorg arqyly Batys Qytaidan mal satyp alý týraly másele qoiamyz.
4. Narkom snabtyń qańǵybas balalarǵa nandy qosymsha 20 000-ǵa molaityp, jalpy sanyn 60 000-ǵa jetkizýdi suraimyz. TsIK Balalar komissiiasy, Narkompros men narkomzdrav balalar úilerin uiymdastyrýǵa jáne balalarǵa qajetti qyzmetter kórsetýge qarjy bólýdi ulǵaitýǵa mindettelsin.
5. Aýrýǵa shaldyqqandar sany aitarlyqtai ósip otyr. Sondyqtan, bizge shuǵyl túrde dári-dármektik kómek uiymdastyrý (tym bolmasa 200 meditsinalyq qyzmetkerler jiberilse) Narkomzdravqa mindettelsin.
6. Kórshi ólkelerdiń kóshpendileri keri qaitarýy tiylmai otyrǵanyna bailanysty, Ortalyq Komitetten Orta Aziia, Sibir men Edil boiyn kóshpendilerdi turaqtatyp, ornalastyrýǵa jáne olardy Qazaqstanǵa qaitaryp jiberýdi toqtatýǵa mindetteýdi suraimyz.
BK(b) P Qazaq ólkelik komitetiniń hatshysy L.Mirzoian (RGASPI, f.558, op.1, d.754, 102-106).
BK(b)P OK-niń Qazaqstan týraly sheshimi
L.I.Mirzoiannyń Qazaqstandaǵy aýyl sharýashylyǵyndaǵy istiń ahýaly týraly hatyn alǵannan soń Stalin Ortalyq komitet hatshysy, Saiasi biýro múshesi L.M.Kaganovichtiń tóraǵalyǵymen arnaiy komissiia qurdy. Onyń quramyna BK(b) P OK Saiasi biýrosynyń músheligine kandidat A.I.Mikoian, BK(b) P OK-niń músheligne kandidattar, odaqtyq narkomattardyń basshylary N.I.Ejov, D.E.Sýlimov, Ia.A.Iakovlev, G.P.Piatakov, sonymen birge, Qazaqstannyń ókilderi L.I.Mirzoian men O.J.Isaev engizildi. Komissiianyń keńeitilgen quramyna mynalar kirdi:
Jer halyq komissary – Iakovlev, tamaq ónerkásibi halyq komissary – Mikoian, Temirjol halyq komissary – Blagonravov, Aýyr ónerkásip halyq komissary – Ordjonikidze, Mádeniet jónindegi halyq komissary – Stetskii, Qarjy halyq komissary jáne basqa da halyq komissariattarynyń ókilderi bar.
Komissiia 15 kún boiy qyzmet atqardy. Levon Mirzoian men Oraz Isaev kún saiyn qaýyrt jumys istedi – barlyq komissarlarǵa, komissiia aiasyndaǵy alqalarǵa, narkomattarǵa júgirýmen boldy. Stalinmen jáne de basqa da partiia, keńes basshy qyzmetkerlerimen kezdesip, suhbattasyp otyrdy, Qazaqstan Respýblikasynyń ózekti máselelerin sheshti.
Komissiianyń mindetine taǵy bir mańyzdy másele artyldy: ol – Qazaqstanda jiberilgen qatelikterge baǵa berý.
Kaganovich komissiianyń qujattary men materialdary arnaiy saqtaý qorlaryndaǵy qalyńdyǵyna balta batpas temir seifterde «Óte qupiia» belgilermen 75 jyl boiy saqtalyp, óz saǵatyn kútýmen boldy. Mine, endi sol saǵattyń tili soqty. Olar kópshiliktiń igiline ainalyp, osy ýaqytqa deiin belgisiz bolyp kelgen kóptegen keńestik kezeńniń shyndyqtaryna sáýle túsirýde. Osynaý baǵa jetpes tarihi derekterdi oqi otyryp, qaishylyqtary kóp sol dramalyq kúrdeli kezeńniń basty keiipkerlerimen betpe-bet kelgendei bolasyń.
1933 jyldyń 26 maýsymynda Almatyda L.I.Mirzoian Qazaq ólkelik partiia komitetiniń shuǵyl májilisin shaqyrady. Kún tártibinde qaralǵan másele «BK(b)P OK-niń Qazaqstan týraly sheshim» boldy. Qazaq ólkelik partiia komitetiniń hatshysy Goliýdov BK(b) P OK sheshiminiń mátinin oqyp shyqty. Sóitti de, sózdi L.I.Mirzoianǵa berdi.
L.I.Mirzoiannyń sóilegen sózin eshqandai óńdeýsiz keltirip otyrmyz. Óitkeni, bul keremet qujattan sol bir qiyn da, qasiretti jyldardyń aiqyn kórinisterin elestetýge bolady. Mirzoian joldas.
…Biz Ortalyq komitettiń aldyna nan salyǵy týraly másele qoiǵanbyz, degenmen komissiia bul máseleni kún tártibine qoiǵan joq. Men májilis kezinde aldyn ala Stalin joldaspen astyq jinaý týraly sóilestim. Ol bul máseleni keiinirek qaraitynyn aitty.
Bizdiń ujymsharlar men jekesheler alǵashqy qabyldanǵan josparlary boiynsha 36 600 000 put berýge tiis bolatyn, somany 30 mln. putqa deiin kemitip jiberdi, iaǵni, 6,5 mln. putqa.
Odan keiin – ekinshi, 6,4 mln. put qaryz astyq kelesi jylǵa aýystyryldy. Bizdiń ótinishimiz ben OK-tiń sheshiminiń arasyndaǵy alshaqtyq – 1 mln: biz 17,5 millionǵa tómendetýdi suraimyz, al, OK 16 600 000-ǵa tómendetti.
Ekinshi – traktorlar týraly. Biz 3 myń traktor týraly usynyspen barǵanbyz. Jolda biz bastapqy oiymyzdy ózgerttik. Sóitip, 3,5 myń traktor jóninde másele qoiamyz dep sheshtik. Stalin joldas bylai dep málimdedi: «Sizderge traktorlarmen kómektesemiz, buny bilemiz», 3,5 myń traktor kóktemgi egistik naýqanyna jetkiziledi».
Máshineler týraly máseleni de qoiǵanbyz. Bul máselege bailanysty men Kaganovichpen jáne Iakovlevpen sóilestim. Iakovlev bizge shamamen 700 máshine beretinin aitty.
Kombaindar jóninde. Kombaindy biz qansha surasaq sonsha berdi. Biz kombaindardy júrgizetin mamandar daiyndap shyǵarýǵa mindettedik.
Usaqtaýshylardy qansha surap edik, sonsha berdi. Biraq, mynadai shartpen: biz «Novyi byt» keńsharynan 200 tonna kendir jiberýge tiispiz.
Mikoiannyń komissiiasynyń qandai sharalar belgilegeni týraly. Kelesi jyldan bastap mai shaiqaityn, temeki fabrikasynyń qurylys júrgizýge, jemis-jidekter men kókenisterdi qaita óńdeý zaýytynyń, qant zaýyttarynyń qurylysyn bastaýǵa kirisetin boldy.
Balqashtaǵy temir jol týraly másele kótergen edik. 107 shaqyrymdyq bul kelesi jyly iske qosylatyn boldy. Oral, Lenger tarmaqtary jóninde sheshim qabyldady.
Sondai-aq, bizdiń munaiǵa bailanysty isterimiz týraly da sóilestik. Osy maqsat úshin qyrýar qarjy, tehnika, qondyrǵylar bólinetin boldy. Embi kásipshiligin damytý qolǵa alynatyn boldy.
Aqtóbe himiia qurylysy jaiynda. Stalin osy jyly bul qurylystyń aiaqtalyp, iske qosylatynyn aitty.
Sondai-aq, bizdiń qurylys isterimiz jaiynda da aittyq. Bul másele jóninde biz Narkomfinde Molotovpen jáne Sýlimovpen sóilestik. Nysandarǵa qatysty Molotov joldas ýáde berdi. Almatydaǵy qonaq úidiń qurylysyn aiaqtaýdy, klýb pen teatr salýdy mindettemesine aldy.
Stetskii joldas ulttyq teatrǵa, kinoǵa jáne basqa da máselelerge qoldaý kórsetýge ýáde berdi.
Taqyr dalany sýlandyrý jóninde máseleni – Qarjy halyq komissariaty men Jer halyq komissariaty 45 myń gektar jańasha sýlandyrýdy óz moinyna aldy. Qaratal kúrish keńsharynyń qurylysyna qarjy bólinetin boldy.
Rýbtsev-Óskemen joly týraly aitqan joqpyz, óitkeni, biz bul joldyń qurylysyna qarsymyz.
Tústi metallýrgiia máselesin qoiǵan joqpyz, óitkeni neni talap etýdi jaqsy bilmeimiz. Sondyqtan, Ordjonikidze joldaspen bylai kelistik: Shahmuratov keledi, onymen birge bárin aralap shyǵamyz. Ne kerek ekenin qaraimyz. Sosyn másele ázirlep, Aýyr ónerkásip Narkomatyna shyǵaramyz.
Arnaiy indýstrialdyq institýt uiymdastyrý jóninde de másele turdy. Biz kún tártibine eki VTÝZ (tehnikalyq joǵary oqý orny – T.K) týraly másele shyǵarǵanbyz.
Odan keiin, keńes qyzmetkerlerin daiyndaityn kýrs uiymdastyrý jóninde másele qoiyp edik, bizge eshkim de qarsy bolmady. Kelesi jyldan bastap osy qurylystardyń bárin bastaýǵa ýáde etti. Sodan keiin, bizge ár oblysta bir-birden Komvýz ben Aýyl sharýashylyǵy mektebin qosty. Buǵan deiin, ol bizde úsheý bolatyn, endi ár oblysqa bir-birden qosylyp otyr.
Kaganovichtiń komissiiasynda mamandar jóninde arnaiy komissiia jumys istedi. Onyń baǵdarlamasy da aýqymdy. Bizge qazir shamamen 40 partiia qyzmetkeri qajet. Olar endi bir jarym-eki aptadan keiin kelýge tiis. Munan keiin biz keńes jáne sharýashylyq qyzmetkerleri týraly da másele qoiǵanbyz. Biraq, bul máselede bizdi birshama túzetip, shamamen, 1000 adamǵa deiin tańdap alyp, olardy MTS-terge, astyq keńsharlarynyń, mal sharýashylyǵy keńsharlarynyń direktorlary etip jiberińder degen usynys aitty. Olar – zootehnikter, mal dárigerleri, agranomdar, dárigerler, aýatkom tóraǵalary, OblZÝjumyskerleri, keńestik apparat qyzmetkerleri.
Taǵy da bir eskertpeni aitýǵa tiispin. Máskeýde bizge degen qarym-qatynas jaqsy. Tipti, munshalyqty yqylasty qarym-qatynasty kútpegen edik. Keide olardyń kómekteskenderine yńǵaisyzdanasyń da, sál-pál bolsa da meselimizdi qaitarsa qaiter edi dep…
Biz az surasaq, olar artyǵymen kóp beredi. Mysaly, velosipedterge bailanysty: tym bolmasa myń dana berse eken dep suradyq, al, olar eki myńnan berdi. Uiymdardyń bári, mekemelerdiń bári, narkomattardyń bári Qazaqstannyń jaǵdaiyn túsinedi, kómektesý kerek ekenin biledi. Bul niet barlyq uiymdardyń, barlyq mekemelerdiń, OK-tiń, OK bólimderiniń, apparatynyń jumystarynan baiqalady. Qazaqstanǵa kómektessek, múmkindiginshe kóbirek kómek, biz suraǵannan da úlken kólemde kómek bersek eken deidi.
Májilis kezinde Stalin: «Bul qiyn jaǵdaidan qandai merzimde shyǵa alasyzdar?» dedi. Meniń aitqanym mynaý boldy: «Retke keltirý úshin bir nemese eki jyl, bálkim, tipti, úsh jyl jumys isteý kerek» dedim.
Ol meniń bul jaýabyma orai: «2-3 jyl kerilip-sozylýǵa múmkindik joq. 1-1,5 jyl ishinde biz Qazaqstandy aiaǵynan turǵyzyp jiberýimiz kerek, keńestik ómir jaǵdaiynda mundaiǵa tózýge bolmaidy». Bul da minezdik keskin. Osydan baryp barlyq uiymdardyń bizdiń eldi tezirek aiaǵynan turǵyzyp jibersek degen kóńil-kúiin ańǵarýǵa bolady.
Myna týraly da aitty: Talap ólkeden suralady, kemshilikter men qatelikterdi túzetý suralady. Biraq, oblystardan da talap etiledi, oblystyq hatshylar bilip júrsin, OK olardan da naqty jumysty talap etedi. Endigi jerde bári de Qazaqstan uiymdarynyń qalai jumys isteitinine bailanysty bolmaq dedi ol óz sózinde.
Men Almatyǵa qaitardyń aldynda Stalinge jolyǵyp shyqtym. Ol «Sizderge jaqsy kómektesti me?» dep surady. Men ózimniń jaýabymda: «Eger de, Qazaqstannyń búgingi jaǵdaiyn alatyn bolsaq, jaqsy kómektesti deýge bolady. Biraq, kóp nárse Qazaqstanda bolǵan joq jáne jańadan jasaý qajet bolady» dedim. Ol: «Kelisemin, biraq, osyndai jaǵdaidyń ózinde OK sizderge kómektese aldy ma, joq pa, siz qanaǵattana aldyńyz ba?» dep táptishteidi. Al, men buǵan ne aita alar edim?! Árine rizalyǵymdy bildirdim. «Sizge úlken kómek kórsetildi, budan ári de kómektese beredi, áli kóptegen máselelerdi júieli túrde ázirlep, komissiianyń qaraýyna jiberetin bolamyz. Komissiialar Qazaqstan sharýashylyqtary aiaǵynan turǵan kezge deiin jumys istei beredi» dedi. Biz osyǵan kelistik: ónerkásip pen sharýashylyq qurylystary máselelerin, kommýnaldyq sharýashylyq jáne t.b. biraz máseleni daiyndaýǵa ýáde berdik, biz. Munyń bárin qosymsha engizemiz. Ol komissiianyń kómektesetinin aitty, biraq, mundai kómek berse de, Ortalyq Komitet sizderden respýblikada basqasha jaǵdai ornatýdy qatań talap etedi dep eskertti.
Mine, atap aitqanda, Máskeýde bolǵan jaittardyń uzyn-yrǵasy osylai. Bárin táptishtep, jipke tizgendei etip jetkizip bere almaimyz. Óitkeni, biz 15 kún boiy tym jumysbasty boldyq – komissiialar men alqalardyń bárine júgirýmen boldyq. Shamamen aitqanda, partiia jáne keńes uiymdarynyń basshylarymen arada bolǵan áńgime osy (Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń muraǵaty, 1541-qor, 1-tizbe, 5776-is, 179-192 better).
Joǵarydaǵy keltirilgen qujattardan kórip otyrǵanymyzdai, zamanaýi maqsattarda qurylǵan alqa, Qazaqstan týraly máseleni keshendi qaraǵan. L.I.Mirzoian bastaǵan qazaq ólkelik partiia komitetiniń ózekti máselelerdi naqty qoia bilýiniń nátijesinde tolyq qanaǵattanarlyq jaýaptar alyndy.
BK(b) P OK óziniń sheshiminde Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomikalyq jáne saiasi órleýiniń barlyq jaǵyn eskere bildi: tuqymdyq dánmen jáne aýyl sharýashylyǵy tehnikasymen, nannyń, maidyń jáne ettiń mólsherin arttyrý, jańa zaýyttar men fabrikalar salý, munai ónerkásibin damytý, temirjoldar tóseý, tamaq ónerkásibi oshaqtaryn damytý, balyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý, jańa joǵary oqý oryndaryn ashý, áleýmettik mádeni jáne turmystyq maqsattaǵy nysandar salý jáne t.b.
Jalpy alǵanda, bul Qazaqstandy órkendi dáýirletýge baǵyttalǵan uly baǵdarlama boldy. Basqasha aitqanda, bul qazaq halqynyń memlekettigin nyǵaitýdyń basy edi.
Respýblika partiia uiymynyń aldynda asharshylyq pen sýyq juttan qiraǵan halyq sharýashylyǵyn qaita qalpyna keltirý jóninde qiyn da kúrdeli mindetter turdy. Adamdardyń joǵaltyp alǵan senimi men úmitin qaita oiatyp, olardyń baqytty da baqýatty ómir súrýi, ózderin týǵan eldiń adamy retinde de, týǵan jerdiń qojasy retinde de tereń sezinýi úshin alǵysharttar jasaý máselesin sheshý kerek boldy.
Levon Isaevich Mirzoian úlken qanaǵattanǵandyq sezimmen bylai dep atap kórsetti: «Ortalyq komitet bizge basqa eshbir oblystarǵa nemese birde-bir respýblikaǵa berilmegen kómek berdi. OK bizge úlken kómek kórsetip otyr. Endigi jerde bári de bizdiń jumysty qalaisha uiymdastyryp, júktelgen senimdi aqtai bilýimizge bailanysty».
BK(b) P OK jáne Stalinniń jeke ózi, L.I.Mirzoiannyń jáne búkil qazaqstandyq partiia uiymdarynyń aldyna óte jaýapty mindetter qoidy. Bul L.Mirzoiannyń saiasi kemeldenýine úlken emtihan-synaq bolatyn. Bul – onyń respýblikany ekonomikalyq apattan alyp shyǵý, Qazaqstannyń kóp milliondyq halqyn yrǵaqty ómirmen qainaǵan tirshilik arnasyna salý baǵytynda, buǵan deiin bai jinaqtaǵan tájiribesin, qabiletteri men qasietterin jańa sapada sarqymaq nietpen, bilek kúshin sybana silkingen, erteńgi kúnge qazaq halqymen birge zor úmit jáne senimmen qaraǵan ótkeldi kezeń edi.
Tileý KÓLBAEV,
tarih ǵylymdarynyń
doktory, professor
