مىرزاجان جەنە اشارشىلىق: اقيقات پەن اڭىز

سەبي قولدار ەلەس بوپ ەربەڭدەيدٸ,
مايادا بىلتىرعى جىل شٸرٸپ كەتكەن.
كٶكتەگٸ بوزتورعاي ٷن بٸر سٶنبەيدٸ:
اشۋ, مەيٸرٸم, قات, سۇلۋلىق –
ٸركٸت نەتكەن?!

مەن مۇنىمەن ەشقاشان كەلٸسە المان,
مۇنىڭ بەرٸن كٶرۋ تىم قيىن ماعان.
اسپاندا سايرار شات قۇس جەڭٸس العان,
ال جەردە – مۇڭ, اشتىق, دٷيٸم اجال…

تاتيانا نەۆادوۆسكايا

اشارشىلىقتى اۋىزدىقتاۋ جولدارىن ٸزدەۋ

ۇلى قازاق دالاسىن مۇز لەبٸمەن قارىعان تراگەدييا جالعاسىپ جاتتى. 1933 جىلى حالىق ٶتە قاتتى اشىقتى: ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸ جەتٸمسٸز بولدى. بۇل ۇجىمشارشىلار ەدٸ, ال «جەكەشەلەر» بولسا, ولاردىڭ جاعدايى مٷلدە ايانىشتى. انا بايعۇستار ٷيٸنە بٸر ۋىس دەن بولسا دا, ەكەلۋگە تىرىستى. بٸراق, «ٷش باس دەن تۋرالى» زاڭ بويىنشا سوتقا تارتىلدى, تٸپتٸ, كەي جاعدايلاردا قورقىنىشتى شۋلى قول شاپالاقتاۋمەن اتۋ جازاسىنا دا كەسٸلدٸ.

قازاق اۋىلدارىنىڭ باسىنا تٷسكەن جان تٷرشٸگەرلٸك تراگەدييادان ستالينيزمنٸڭ تەرەڭ انتيگۋماندىق يدەولوگيياسىنىڭ كٶپ سىرىن اڭعارۋعا بولادى. ٶزٸنٸڭ اۋقىمى جاعىنان ول حالىقتىڭ ٶتكەن تاريحىندا بولعان قانداي دا بٸر بەلگٸلٸ قاسيەتتٸ وقيعالاردىڭ قاندايىنان بولسا دا اسىپ تٷستٸ. اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن دايىنداۋ مەن كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ شارۋاشىلىقتاردى وتىرىقشىلىققا كٶشٸرۋ كەزٸندەگٸ ورتالىقتىڭ شىن مەنٸندەگٸ رۇقساتتاندىرىلعان ٷستەمدٸكتەرٸ مەن بەلدەن باسۋشىلىق ەرەكەتتەرٸ ۇجىمداستىرۋدىڭ اپاتتى زارداپتارىن ودان سايىن تەرەڭدەتٸپ جٸبەردٸ. وسى نەۋبەتتٸڭ شەرلٸ شەجٸرەسٸ سانادا سىڭسىعان كەزدە: «سول ۋاقىتتا وقيعالاردىڭ سونشالىقتى تراگەدييالىق پەرمەنٸمەن دامۋىنا قالايشا جول بەرٸلدٸ ەكەن?» دەگەن ساۋالعا قايتا-قايتا جاۋاپ ٸزدەۋدەن باس تارتا المايسىڭ. سول ۋاقىتتاعى ناقتى جاعدايلاردان, دالاداعى قاندى قاسٸرەتتٸڭ كٶلەمٸ قانشالىقتى ٶرشٸگٸپ كەتكەنٸمەن ستالين مەن ونىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸلەردٸڭ مٷلدە بەيحابار بولعانىنا, ەرٸ ولارعا بۇرمالانعان حابارلار مەن اقپاراتتار جەتٸپ جاتتى دەگەنگە ەلٸ دە سەنە قويۋ قيىن-اۋ. ەلٸدە, شىنىمەن دە, جاعداي وسىلاي بولدى ما?

ل.ي.ميرزويان (ول رەسپۋبليكانىڭ پارتييالىق ۇيىمدارىن باسقارۋعا ەندٸ عانا كٸرٸسكەن بولاتىن) مەن سوۆناركوم تٶراعاسى وراز يساەۆ مەسكەۋدەن ٶلكەدەگٸ قالىپتاسقان جاعداي تۋرالى بايانداپ قايتقاننان كەيٸن, قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ كەزەكتٸ بٸر بيۋروسىندا ورتاعا سالعان ەڭگٸمەلەرٸنە قاراعاندا احۋال راسىمەن دە وسىلاي بولعان سيياقتى. ٶيتكەنٸ, ل.م.كاگانوۆيچتٸڭ بۇل احۋالدى ەستٸگەن مەزەتتە بۇلقان-تالقانى شىعىپتى. قايتا-قايتا سانىن سوققىلاپ: «بۇل قالاي بولعان? بۇعان قالايشا جول بەرٸلگەن? ورتالىق كوميتەت بۇل تۋرالى نەگە گازەتتەردەن بٸلۋگە تيٸس? بۇل كٸمگە تيٸمدٸ بولدى?», – دەپ جانىن قويارعا جەر تاپپاعان-مىس. جارتىلاي جالعان! ٶيتكەنٸ, سول ۋاقىتتاعى باسپاسٶز ٶزدەرٸنە رۇقسات بەرٸلگەن ناسيحاتتىق مٸندەتتٸ تاپسىرىس­تاردان اسىپ, ٶز بەتٸنشە «اقپاراتتار» تاراتا المايتىن. ال, كٸمگە تيٸمدٸ بولدى دەپ بايبالامداعانى – زييانكەستەرگە قاراي ٷيرەنشٸكتٸ يەك قاققانى دا.

شاماسى ورتالىقتا وتىرعاندار شىن مەنٸندە اپاتتىڭ دەل كٶلەمٸن كٶز الدارىنا ەلەستەتە الماسا كەرەك. ەيتپەسە, مۇنشالىقتى الدامشى ويىن نە ٷشٸن قاجەت بولدى? بٸراق, دەرەكتٸ قۇجاتتار بۇعان كەرٸ دەيەكتەمەلەر ۇسىنادى. بەرٸنەن بۇرىن قازاقستان سوۆناركومنىڭ تٶراعاسى و. يساەۆتىڭ قولىمەن (1932 جىلدىڭ مامىرى) جازىلعان بەلگٸلٸ رەسمي ٷكٸمەتتٸك حابارلامادا ازدى-كٶپتٸ شىندىققا ساي كەلەتٸن اقپارات بەرٸلەدٸ. تاعى بٸر بولجام بار: قازاقستانداعى اشتىق پەن قونىس اۋدارۋشىلىق تۋرالى بك (ب) پ باتىس-سٸبٸر ٶلكەكومىنىڭ حاتشىسى ر.ەيحە مەن ٶزبەكستان تسيك تٶراعاسى يۋ.احۋنباباەۆ تا مەسكەۋگە حابارلاعان بولاتىن (بۇل جەردە اقىلعا سييارلىق قيسىن بار: ٶيتكەنٸ, باتىس-سٸبٸر مەن ٶزبەكستان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ٷلكەن توبىن قابىلدادى. سوندىقتان, ولاردىڭ باسشىلارى ٶزدەرٸنە جايسىز جاعدايات تۋرالى ستاليندٸ حاباردار ەتپەۋٸ مٷمكٸن ەمەس). بك (ب) پ ٶلكەلٸك كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸنە كٸرٸسكەن كٷننەن باستاپ ل.ي.ميرزويان بايلانىس جەلٸسٸنە تۇراقتى «ٸلٸنۋمەن» بولدى. دالالىق ٶلكەنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنەن مازاسىز حابارلامالار تٷسٸپ جاتتى. ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بيۋرو مٷشەلەرٸ تەۋلٸك بويى مەجٸلٸستەۋمەن بولدى: شەشٸمدەر قابىلدادى, وبلىستىق جەنە اۋداندىق كوميتەتتەرگە جەدەلحاتتار جٸبەردٸ. الماتىدان نۇسقاۋلار جٶنەلتٸلٸپ جاتتى: ميرزويان ورتالىق كوميتەتتٸڭ 1932 جىلدىڭ 17 قىركٷيەگٸندەگٸ شەشٸمنٸڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى ٶلكەكومدى ەر ونكٷندٸكتە حاباردار ەتٸپ وتىرۋدى ٶتٸنەدٸ.

ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ 1933 جىلعى 9 اقپانىنداعى ل.ميرزويان ٶتكٸزگەن العاشقى بيۋرو مەجٸلٸسٸندە-اق, بوسقىندار جاعدايى جان-جاقتى تالقىلانىپ, وسىعان بايلانىستى تيٸستٸ قاۋلى قابىلداندى. مۇندا اقبۇلاق, ارىس, جوسالى, قىزىلوردا, ەۋليەاتا, شۋ, اياگٶز ستانتسييالارىندا بوسقىنداردىڭ بٸرشاما كٶپ شوعىرلانىپ قالۋىنا بايلانىستى حالكوم كەڭەسٸنٸڭ ارنايى كوميسسيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸن جٸبەرٸپ, ولاردى (بوسقىنداردى – ت.ك.) ورنالاساتىن جەرلەرٸنە دەيٸن جەتكٸزۋ جەنە قاجەتتٸ كٶمەكتەر (تاماقپەن, دەرٸگەرلٸك, ت.ب.) كٶرسەتۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ ەرەكەتتەرٸ بەلگٸلەنەدٸ. قازاقتاردى ستانتسييالاردان تەزٸرەك الىپ كەتۋمەن بٸرگە تەمٸر جول ەكٸمشٸلٸگٸ تاراپىنان كٶشپەندٸلەرگە قاتىستى بولاتىن ۇلى دەرجاۆالىق شوۆينيستٸك كٶزقاراستارعا قارسى بەلسەندٸ كٷرەس جٷرگٸزۋگە كٶڭٸل قويىلدى.

ل.ميرزويان بوسقىندارعا كٶمەك كورسەتۋ, ولاردى شارۋاشىلىققا ورنالاستىرۋ ٸسٸندەگٸ قيعاشتىقتاردىڭ بٸردە-بٸرەۋٸنە جول بەرمەۋگە تىرىس­تى. مەسەلەن, 1933 جىلعى 10 اقپاندا شىمكەنتكە جٸبەرگەن جەدەلحاتىندا, ول وبلىس اۋداندارىنداعى جەرگٸلٸكتٸ باسشىلاردىڭ كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ اۋدانارالىق جەنە اۋدان ٸشٸندەگٸ جاپپاي كٶشٸپ-قونۋىن توقتاتۋعا بايلانىستى ەشقانداي ەرەكەتتەر جاساماي وتىرعاندىعىن سىنايدى. اۋداندىق كوميتەتتەردٸ قالاي بولعاندا دا قازاق جۇرتشىلىعىن كولحوزداردا, توز -داردا جەنە ٶزدەرٸنٸڭ تۇرعىلىقتى جەرلەرٸندە ۇستاپ قالۋعا مٸندەتتەيدٸ.

وسىنداي, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ ۇيىمداستىرۋ ٸسٸنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنە بايلانىس­تى 1933 جىلى 22 اقپاندا بك (ب) پ قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ ل.ميرزويان باسقارعان سەكرەتارياتى مەجٸلٸسٸندە «حالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنٸڭ جانىنان بوسقىنشىلىققا بايلانىستى بارلىق مەسەلەلەرمەن اينالىساتىن جەكە سەكرەتاريات قۇرۋ» تۋرالى شەشٸم قابىلداندى ( قر پا, 141- قور, 1-تٸزبە, 5724-ٸس, 30-31).

التاۋدىڭ حاتى

ول كەزەڭدە جارقىن بولاشاققا دەگەن بارلىق ٷمٸت تەك سوتسياليزم يدەيالارىمەن ۇشتاسىپ جاتتى. كەيبٸر جەكەلەگەن تۇلعالار بولماسا, كٶپتەگەن قازاق كوممۋنيستەرٸ توتاليتارلىق ويلاۋ جٷيەسٸنٸڭ تار شەڭبەرٸنەن شىعا المادى. وسىنىڭ سالدارىنان ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸلمەستٸكپەن ٸستەسە دە ەمٸرشٸل-ەكٸمشٸل جٷيەمەن قوسىلىپ, ٶز حالقىنا زارداپ تارتقىزدى. ولارعا 20-30 جىلدارداعى كەڭەستٸك جٷيەدەگٸ باسشىلىق ورىنداردا بولعان قازاق كوممۋنيستەردٸڭ ەكٸنشٸ بۋىنىن جاتقىزۋعا بولادى.

كٶپتەگەن قاراپايىم ادامدار مەن ۇلتتىق شەت ايماقتارداعى باسشى قىزمەتكەرلەر ٶز حالقىنىڭ تاعدىرىنا جانى كٷيزەلە وتىرىپ «حالىقتاردىڭ ەكەسٸنە» حات جازۋمەن بولدى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلٸك ستاليننٸڭ ەدٸلدٸگٸنە, ونىڭ الىس اۋدانداردا پارتييانىڭ جولى بۇرمالانىپ جاتقانىن بٸلمەيتٸندٸگٸنە شٷبەسٸز سەندٸ. سوندىقتان, 20-30 جىلدارداعى زوبالاڭنىڭ نەگٸزگٸ كٷنەھارى, جەندەتٸ سول ستاليننٸڭ ٶزٸ ەكەندٸگٸ ولاردىڭ ويىنا كٸرٸپ-شىقپادى.
ال, حح عاسىردىڭ سويقان ديكتاتورىن قازاقستان ەڭ الدىمەن ورتالىققا ەت دايىنداۋشى رەتٸندە عانا قىزىقتىردى. مۇنسىز ستاليننٸڭ ۇجىمداستىرۋ جٶنٸندەگٸ اۆانتيۋراسىنىڭ كٷلٸ كٶككە ۇشىپ, ونىڭ جالىنى ٶزٸن دە شارپىپ ٶتۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. سوندىقتان, باسقا حالىقتاردٸكٸ سيياقتى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى دا ونى بار-جوعى ٶزٸنٸڭ ساياسي ەرەكەتتەرٸن راستاۋشى قۇرال رەتٸندە عانا الاڭداتتى.

بك (ب) پ ورتالىق كوميتەتٸ – ستالينگە كٶشٸرمەسٸ: بك (ب) پ كازكرايكومى – ميرزويانعا

بٸز قازاقستان پارتييا ۇيىمى قىزمەتٸنٸڭ پراكتيكاسىنداعى ەكٸ فاكتٸگە سٸزدەردٸڭ نازار اۋدارۋلارىڭىزدى ٶتٸنەمٸز:
1.بك (ب) وك-نٸڭ 17 قىركٷيەك 1932 جىلعى قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋ جٶنٸندەگٸ قاۋلىسىنان كەيٸن بەس اي ٶتتٸ. بٸراق, ەشقانداي ٸلگەرلەۋشٸلٸك جوق. ونى كەڭٸرەك تاراتۋ مەن ٸسكە اسىرۋ ەرەكەتٸ دە بايقالمايدى. گوليۋدوۆ پەن قۇرامىسوۆ بٸرجاقتى جەنە تەرٸس تٷسٸندٸرۋدە. حالىق كوميسسارلارى كوميتەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا 800 مىڭ قازاق قوجالىعىنان 1932 جىلى كٶكتەمٸنە قاراي 450 مىڭ قوجالىق قالدى. كٶكتەمنەن بەرٸ اۋا-كٶشٸمەن ٶلٸم-جٸتٸم توقتاتۋدىڭ ورنىنا كٷشەيٸپ وتىر. قازاق قوجالىقتارىنىڭ سانى 45-50 پايىزعا ازايدى. وك-نٸڭ بۇل شەشٸمٸن ولار ٶزدەرٸنٸڭ جٸبەرگەن قاتەلٸكتەرٸن اقتاۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا تىرىسۋدا. «بٸز قازاقستاننىڭ سوتسياليستٸك قۇرىلىسىنىڭ بارلىق سالاسىندا وراسان زور جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸك. قازاق ۋكلونيستەرٸنٸڭ ۇيىمشىلارىنىڭ جەنە تاعى باسقالارىنىڭ توپشىلاۋلارىنا قاراماستان ورتالىق كوميتەت كرايكومنىڭ بارلىق باعىتتارىن دۇرىس دەپ مويىندايدى» – دەلٸنەدٸ بارلىق باياندامالاردا (گولوششەكين – سەمەيدەگٸ, الماتىداعى; قۇرامىسوۆ – الماتىداعى بەلسەندٸلەر جينالىسىندا).

سوندىقتان, بٸرٸنشٸدەن, مۇنىڭ بەرٸ قازاقستان پارتييا ۇيىمىنان ٷلكەن ٶزارا سىندى, جانساقتىقتار مەن بۇرمالاۋشىلىقتىڭ بەتٸن اشۋدى تالاپ ەتەدٸ, ەكٸنشٸدەن, وسى جولداستاردىڭ بٸرجاقتىلىعى مىنادا: ماناعى قازاق كوممۋنيستەرٸ قازاق اۋىلىنداعى ۇجىمداستىرۋ, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ پراكتيكاسىنداعى ٶلكەلٸك باسشىلىقتىڭ قاتەلٸكتەرٸن ايتسا, ەلگٸلەر ولاردى ۇلتشىلدار, كونتررەۆوليۋتسيونەرلەر قىلىپ كٶرسەتەدٸ, ٶزدەرٸ جەرگٸلٸكتٸ ۇلتشىلدىقپەن, بۇرىنعى جٸكشٸلەردٸڭ كٶسەمدەرٸمەن كٷرەسۋشٸ بولىپ شىعادى.

باسپاسٶزدە بك (ب) پ وك-نٸڭ 17 قىركٷيەك 1932 جىلعى قاۋلىسىن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندە ەشقانداي اقپارات جوق. 3,5 اي ٶتكەن سوڭ ٶلكەلٸك كوميتەت ٶزٸ تەكسەرگەندە مىنالار انىقتالدى: كٶپشٸلٸك وبكومداردا 3-4 ايدىڭ ٸشٸندە (شەشٸم قابىلدانعان كٷننەن باستاپ) وك-نٸڭ مال شارۋاشىلىعىن, ۇجىمداستىرۋدى جاقسارتۋ جەنە قازاق اۋداندارىنا كٶمەكتەسۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸمدەرٸن ٸسكە اسىرۋ مەسەلەسٸندە ەشتەڭە ٸستەلمەگەن – 11 كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ قازاق اۋدانى جويىلعان – تەك 200-300 قوجالىقتان قالعان. 37 قازاق اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا جاپپاي الا كٶشۋ مەن ٶلٸم-جٸتٸم جالعاسۋدا (قازاقستاندا بارلىعى 58 تازا قازاق اۋدانى بار).

ەكٸنشٸ فاكت: تاياۋدا حالىق كوميسسارلارى كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى و.يساەۆ بك(ب)پ الماتى وبكومىنىڭ بك(ب)پ ٶلكەلٸك كوميتەتٸ جەنە قالالىق كوميتەتٸمەن بٸرلەسكەن, ٶلكەلٸك جەنە وبلىستىق قاتىسۋىمەن ٶتكەن پلەنۋمىندا «وك مەن وكك-نٸڭ قاڭتار پلەنۋمىنىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى» بايانداما جاسادى. وسى باياندامادا, ول قازاقستاننىڭ پارتييا جەتەكشٸسٸ جٶنٸندە وك-نٸڭ قاۋلى قابىلداعانىن ايتتى. ونىڭ بايانداماسىن ەشكٸم تالقىلاعان دا, جارىس سٶزگە شىققان دا جوق. الدىن الا ەزٸرلەنگەن قاراردى قابىلداپ قانا قويدى. وعان ٶلكەلٸك باسشىلىقتىڭ قازاق اۋداندارى بويىنشا جٸبەرگەن قاتەلٸكتەر مەن بۇرمالاۋشىلىعىن ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاسىرىپ جٷرگەن, ٶزارا سىننان قاشاتىن قۇرامىسوۆ پەن گوليۋدوۆ تا قاتىستى.

تەمٸر جول بويىنا جەنە سٸبٸر, قىر­عىزستان, باتىس سٸبٸر جەنە ورتا ەدٸلگە باسىپ كەتكەن قازاقتاردى 300000 قازاق قوجالىعىن ورنالاستىرۋ جٶنٸندە بٸرقاتار تٶتەنشە شارالار قولدانىلۋعا تيٸس. ميرزويان جولداستى, بارلىق ماعلۇماتىمەن شاقىرىپ الىپ, اۋا كٶشۋشٸلەر مەن اشىعۋشى قازاقتاردىڭ شىن احۋالىنا كٶز جەتكٸزٸلۋٸن جەنە جاڭا باسشىلىققا بۇل اسىرا سٸلتەۋدٸ جويۋدىڭ ناقتى ديرەكتيۆالارىنىڭ بەرٸلۋٸن ورىندى سانايمىز.

24.02.1933 ج.

قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنىڭ تىڭداۋشىلارى: ع.ىسقاقوۆ, ٸ.قابىلوۆ, ج.ارىستانوۆ, ب.ايباسوۆ, كازكرايكومنىڭ ع.توعجانوۆ جەنە متبي ستۋدەنتٸ و.جاندوسوۆ («قازاق تاريحى, 1995, №3, 50-51 بب.).

«التاۋدىڭ حاتىنىڭ» اۆتورلارى: قىزىل پروفەسسۋرا ينستيتۋتىنىڭ تىڭداۋشىلارى – عاريفوللا ىسقاقوۆ, ٸليياس قابىلوۆ, جٷسٸپبەك ارىستانوۆ, بٸرمۇحامەد ايباسوۆ, بك(ب)پ كازكرايكوم مٷشەسٸ عابباس توعجانوۆ جەنە موسكۆا گەولوگييا بارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتٸ ورازەلٸ جاندوسوۆ. سوڭعىسى – بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ وراز جاندوسوۆتىڭ ٸنٸسٸ, كەيٸننەن حات اۆتورلارىنىڭ تاعدىرى تەلكەككە ۇشىراپ, بٸرازىنىڭ اتىلىپ, بٸرازىنىڭ ۇزاق مەرزٸمگە سوتتالىپ كەتكەنٸ تاريحتان مەلٸم.

قازاقستانداعى جاعدايدى تۇراقتى تٷردە جەنە مۇقييات قاداعالاپ وتىرعان تۇرار رىسقۇلوۆ 1933 جىلدىڭ 11 ناۋرىزىندا قونىس اۋدارۋشى قازاقتار تۋرالى ستاليننٸڭ, مولوتوۆتىڭ, كاگانوۆيچتٸڭ اتىنا جازعان مىناداي مازمۇنداعى بايانداۋ-حابارلاماسىنىڭ كٶشٸرمەسٸن ل.ي.ميرزويانعا جٸبەردٸ.

بك(ب)پ قازاق ٶلكەلٸك كوميتەتٸ ج. ل.ي.ميرزويانعا

سٸزگە مەلٸمەت ٷشٸن مەنٸڭ ستالين جولداستىڭ اتىنا قونىس اۋدارۋشى قازاقتار تۋرالى بايانداما-حابارلامامنىڭ كٶشٸرمەسٸن جٸبەرٸپ وتىرمىن.

رسفسر سوۆناركومنىڭ جانىنان قۇرىلعان كوميسسييانىڭ تٶراعاسى رەتٸندە قونىس اۋدارۋشى قازاقتاردى ورنالاستىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستىڭ جوباسىن ەزٸرلەۋ بويىنشا مەن بۇل مەسەلەمەن تٸكەلەي تانىسىپ شىققاندىقتان, بك(ب)پ وك-نٸڭ تاراپىنان ايرىقشا نۇسقاۋ بويىنشا قونىس اۋدارۋشى قازاقتاردى قازاقستانمەن كٶرشٸلەس ٶلكەلەرگە تولىق ورنالاستىرۋ مٷمكٸن بولمايتىنىن انىقتادىم. مۇنان بٶلەك قونىس اۋدارۋشى قازاقتاردى قازاقستاننىڭ ٸشٸندە تٷپكٸلٸكتٸ ورنىقتىرۋ قازاقستاننىڭ ٶزٸنە ورتالىقتىڭ كٶمەگٸنسٸز قيىن بولاتىنى داۋسىز. سٸز ٶزٸڭٸز دە بۇل مەسەلەنٸ جۋىق ارادا بك(ب)پ وك-نٸڭ الدىنا ارنايى قوياتىنىڭىزعا ەشقانداي كٷمەنٸم جوق. كەڭەستەردٸڭ جٷيەسٸ بويىنشا (اتاپ ايتقاندا, رسفسر سوۆناركومى جٷيەسٸ بويىنشا) بٷگٸندە كٶشپەلٸ قازاقتارعا كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندە بەلگٸلٸ جاعدايدا جەكەلەگەن شارالار قاراستىرۋمەن اينالىسۋعا تۋرا كەلۋدە.

وسىنداي وي-ماقساتتارمەن مەن بك(ب)پ وك-نە بايانداما حابارلامانى جازۋعا مەج­بٷر بولدىم.

باياندامانىڭ باستى ماقساتى – باسشى جولداستاردىڭ وسى مەسەلەگە دەگەن نازارىن كٷشەيتۋ جەنە قازاقستانعا كٶمەكتەسۋگە سەبەپشٸ بولۋ.

قازاقستاننىڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ارالاسىپ وتىر ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. مەنٸڭ بك(ب)پ وك-نە جازۋ سەبەبٸم – بۇل مەسەلەنٸڭ تەك قازاقستان ٷشٸن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە جالپى مەملەكەتتٸك تە ماڭىزى زور ەكەندٸگٸنەن.

سٸزدٸڭ وسى بايانداۋمەن تانىسىپ شىققان سوڭ ونداعى قولتەرٸلگەن تۇجىرىمداردى ەسكەرەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.

كوممۋنيستٸك سەلەممەن, ت.رىسقۇلوۆ (رگاسپي, ف.160, وپ.1, 1916, ل.42-51).

قولىنا ەركٸندٸك العان سوڭ ل.ي.ميرزويان قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ باسشىلىق قىزمەتٸنە بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن, اراعا ەكٸ اي ۋاقىت سالىپ, بك(ب)پ وك-نە ٶزٸ بايانداما-حابارلاما جٸبەردٸ. ونىڭ بۇل حاتى پارتييا مەن ٷكٸمەتتٸڭ قازاقستان جٶنٸندە ٸرٸ شەشٸم قابىلداۋىنا نەگٸز بولدى.

بك(ب)پ وك – ج.ستالينگە سوۆناركوم – ج. مولوتوۆقا, 1933 جىلعى 29 ناۋرىز

كٶشپەندٸلەرمەن بايلانىستى جاعداي تىم قيىنداپ بارا جاتىر. مەلٸمەتتەر بويىنشا, كٶشپەندٸلەر 71 اۋداندى قامتىپ وتىر: ولاردىڭ 50-ٸ – كٶشپەلٸ جەنە جارتىلاي كٶشپەلٸ, 21-ٸ وتىرىقشى – ەگٸنشٸلٸك اۋدانى. كٶشپەندٸلەر, ەسٸرەسە, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىن, الماتى وبلىسىن, قاراعاندى وبلىسىنىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باتىسىنداعى, اقتٶبە وبلىسىنىڭ وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ اۋداندار مەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بٸرنەشە اۋداندارىن قامتىپ وتىر. مۇنىڭ ٶزٸندە دە كٶبٸرەك زارداپ شەگٸپ وتىرعاندارى – جەرمەن اينالىساتىن ەسكٸ اۋداندار: ەۋليەاتا, تالدىقورعان, مەركە, تالاس, شۋ, سوزاق, قورداي, ٸلە, قاراتال, جەتٸقارا, جەتٸٶزەن, ت.ب. بارلىق وبلىس­تاردا (رەسپۋبليكادان تىسقارىدا تۇرىپ جاتقاندارىنان بٶلەك) كٶشپەلٸ كٶڭٸل-كٷيدە وتىر: ٶزدەرٸنٸڭ اتا-انالارىنىڭ جەرلەرٸن تاستاپ, باسقا اۋداندارعا, اۋدان ورتالىقتارىنا قاراي قوزعالۋدا. تەمٸر جول ستانسالارىندا 300 000 ادامدى بٸرٸكتٸرەتٸن شامامەن 90 000 شارۋاشىلىق ادامى – سايمانىمەن جولعا شىققان.

مۇنان بٶلەك, سوڭعى ەكٸ ايدا ورتا ازييا مەن سٸبٸردەن جەنە ەدٸلدەن قايتىپ ورالعان ورالمانداردىڭ اعىنى ەلٸ كٷنگە دەيٸن تولاستار ەمەس. كٶكتەم شىعىسىمەن باسقا ٶلكەلەردەن كەلەتٸن ورالمانداردىڭ جاپپاي اعىلۋى بۇدان دا قاۋىپتى بولعالى تۇر.

قيىندىقتىڭ باستى سەبەبٸ – قازٸردەن كەلٸپ ٷلگەرگەن 90 مىڭ كٶشپەندٸلەردە عانا بولىپ وتىرعان جوق, ونىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ – جەر-جەردەگٸ 100 مىڭنان استام قازاق شارۋاشىلىقتارى اشتىقتىڭ ازابىن قاتتى تارتۋدا, ولارعا شۇعىل كٶمەك قاجەت!

شىندىعىنا كەلسەك, وسى كٶشپەندٸلەر دە, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ اراسىنداعى اشىعۋشىلاردىڭ دا كٶپشٸلٸگٸندە ەشقانداي مالدارى جوق. مالدار, ونىڭ ٸشٸندە جۇمىسقا جەگٸلەتٸندەرٸ دە قۇرتىپ جٸبەرٸلگەن. ورتا ازييادان ورالعاندارى بار, ەل ٸشٸندە قالعاندارى بار, اشتىقتان ارىقتاپ, ازىپ-توزىپ كەتكەن. سوندىقتان دا, ولاردىڭ اراسىندا جاپپاي اۋىرعاندار كٶپ جەنە ٶلٸپ جاتقاندارى دا از ەمەس.

كٶشپەندٸلەردٸڭ مۇنشالىقتى اۋقىمدا كٶبەيٸپ كەتۋٸنە بايلانىستى قاڭعىباستىق كٶپشٸلٸك سيپات الىپ بارادى. بٷگٸنگە دەيٸن قاراۋسىز قالعان 57 مىڭ بالانى تاۋىپ الىپ, بالالار ٷيلەرٸنە ورنالاستىردىق. قاڭعىباس بالالاردىڭ كەلۋٸ ەلٸ دە تيىلار ەمەس. بالالاردىڭ اراسىندا جاپپاي اۋرۋ مەن ٶلٸم كٶپ.

بۇل حالىقتىڭ ٸشٸنەن بٷگٸندە 105 مىڭ شارۋاشىلىق ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸن پايدالانادى نەمەسە 330-350 مىڭ جان دەگەن سٶز بۇل. بٸراق, سوڭعى ۋاقىتتا اشىققانداردىڭ كٶبەيٸپ كەتكەندٸگٸنەن بٸز ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸنٸڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋگە مەجبٷرمٸز.

قونىس اۋدارۋشىلىقپەن كٷرەس جٶنٸندە بٸز قانداي شارالار جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز?
1. تۋعان جەرلەرٸن تاستاپ, باسقا جاقتارعا كٶشٸپ جاتقان ادامدار سانىنىڭ كٶبەيٸپ كەتپەسٸ ٷشٸن ازىق-تٷلٸگٸ جوق اۋىلدارعا, ۇجىمشارلار مەن توزدارعا ازىق-تٷلٸك, نان جەتكٸزٸپ تاراتۋ ارقىلى قاجەتتٸ شارالاردىڭ بەرٸن جاساپ وتىرمىز…
2. ورالمانداردىڭ بٸراز بٶلٸگٸ ٶزدەرٸنٸڭ اتاقونىستارىنا قايتا بارىپ ورنالاسۋدا, سوندىقتان, ول اۋداندارعا دا ازىق-تٷلٸك كٶمەكتەرٸ جەتكٸزٸلۋدە…
3. ۇجىمشارلاردا, اۋىلداردا, توز-داردا اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنا اتسالىساتىن قونىس اۋدارۋشىلارعا ناننىڭ بەرٸلۋٸن قاتاڭ قاداعالايتىن تەرتٸپ ورناتتىق.
4. ورنىعىپ قالعان كٶشپەندٸلەرگە جٷك تاراتاتىن جۇمىسشى مالداردى ساتىپ ەپەرۋ جولدارىمەن كٶمەك كٶرسەتۋ شارالارى ۇيىمداستىرىلۋدا.
5. بٷگٸنگە دەيٸنگٸ بوساتىلعان 1 ميلليون پۇت ازىق-تٷلٸكتٸك كٶمەكتٸڭ 700 000-ى جۇمسالىندى. قاراشا ايىندا مەملەكەتتەن ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸن 46 000 شارۋاشىلىق الدى جەنە بٷگٸنگٸ كٷنٸ, 15 ناۋرىزدا 105 000 شارۋاشىلىق الدى جەنە قونىس اۋدارۋشىلار سانىنىڭ ودان ەرٸ كٶبەيٸپ كەتپەسٸ ٷشٸن, بٸز كونتينگەنتتٸ 150 000-عا دەيٸن كٶبەيتۋگە مەجبٷر بولىپ وتىرمىز.
6. 160 000 شارۋاشىلىقتى 3-3,5 اي ۋاقىت بويى اشىقتىرماي, ەر شارۋاشىلىققا 1,5-2 پۇتتان دەپ ەسەپتەگەندە, بۇدان بۇرىن بوساتىلعان مٶلشەرگە قوسىمشا تاعى دا 1 ميلليون پۇت استىق كەرەك بولادى.

وسى جاعدايعا بايلانىستى, بٸز ور­تا­لىق كوميتەتكە مىناداي ۇسىنىستار بەرۋگە مەجبٷرمٸز:

1. ٶلكەكوم ازىق-تٷلٸك كٶمەگٸ رەتٸندە 1 ميلليون پۇت تارى بٶلۋدٸ سۇرايدى.
2. قونىس اۋدارۋشىلاردى ورنالاستىرۋعا 6 ميلليون سوم كٶلەمٸندە قارجى بٶلٸنۋٸن سۇرايمىز.
3. سوۆينتورگ ارقىلى باتىس قىتايدان مال ساتىپ الۋ تۋرالى مەسەلە قويامىز.
4. ناركوم سنابتىڭ قاڭعىباس بالالارعا ناندى قوسىمشا 20 000-عا مولايتىپ, جالپى سانىن 60 000-عا جەتكٸزۋدٸ سۇرايمىز. تسيك بالالار كوميسسيياسى, ناركومپروس مەن ناركومزدراۆ بالالار ٷيلەرٸن ۇيىمداستىرۋعا جەنە بالالارعا قاجەتتٸ قىزمەتتەر كٶرسەتۋگە قارجى بٶلۋدٸ ۇلعايتۋعا مٸندەتتەلسٸن.
5. اۋرۋعا شالدىققاندار سانى ايتار­لىقتاي ٶسٸپ وتىر. سوندىقتان, بٸزگە شۇعىل تٷردە دەرٸ-دەرمەكتٸك كٶمەك ۇيىمداستىرۋ (تىم بولماسا 200 مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر جٸبەرٸلسە) ناركومزدراۆقا مٸندەتتەلسٸن.
6. كٶرشٸ ٶلكەلەردٸڭ كٶشپەندٸلەرٸ كەرٸ قايتارۋى تيىلماي وتىرعانىنا بايلانىستى, ورتالىق كوميتەتتەن ورتا ازييا, سٸبٸر مەن ەدٸل بويىن كٶشپەندٸلەردٸ تۇراقتاتىپ, ورنالاستىرۋعا جەنە ولاردى قازاقستانعا قايتارىپ جٸبەرۋدٸ توقتاتۋعا مٸندەتتەۋدٸ سۇرايمىز.

بك(ب) پ قازاق ٶلكەلٸك كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى ل.ميرزويان (رگاسپي, ف.558, وپ.1, د.754, 102-106).
بك(ب)پ وك-نٸڭ قازاقستان تۋرالى شەشٸمٸ

ل.ي.ميرزوياننىڭ قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ٸستٸڭ احۋالى تۋرالى حاتىن العاننان سوڭ ستالين ورتالىق كوميتەت حاتشىسى, ساياسي بيۋرو مٷشەسٸ ل.م.كاگانوۆيچتٸڭ تٶراعالىعىمەن ارنايى كوميسسييا قۇردى. ونىڭ قۇرامىنا بك(ب) پ وك ساياسي بيۋروسىنىڭ مٷشەلٸگٸنە كانديدات ا.ي.ميكويان, بك(ب) پ وك-نٸڭ مٷشەلٸگنە كانديداتتار, وداقتىق ناركوماتتاردىڭ باسشىلارى ن.ي.ەجوۆ, د.ە.سۋليموۆ, يا.ا.ياكوۆلەۆ, گ.پ.پياتاكوۆ, سونىمەن بٸرگە, قازاقستاننىڭ ٶكٸلدەرٸ ل.ي.ميرزويان مەن و.ج.يساەۆ ەنگٸزٸلدٸ. كوميسسييانىڭ كەڭەيتٸلگەن قۇرامىنا مىنالار كٸردٸ:

جەر حالىق كوميسسارى – ياكوۆلەۆ, تاماق ٶنەركەسٸبٸ حالىق كوميسسارى – ميكويان, تەمٸرجول حالىق كوميسسارى – بلاگونراۆوۆ, اۋىر ٶنەركەسٸپ حالىق كوميسسارى – وردجونيكيدزە, مەدەنيەت جٶنٸندەگٸ حالىق كوميسسارى – ستەتسكيي, قارجى حالىق كوميسسارى جەنە باسقا دا حالىق كوميسسارياتتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ بار.

كوميسسييا 15 كٷن بويى قىزمەت اتقاردى. لەۆون ميرزويان مەن وراز يساەۆ كٷن سايىن قاۋىرت جۇمىس ٸستەدٸ – بارلىق كوميسسارلارعا, كوميسسييا اياسىنداعى القالارعا, ناركوماتتارعا جٷگٸرۋمەن بولدى. ستالينمەن جەنە دە باسقا دا پارتييا, كەڭەس باسشى قىزمەتكەرلەرٸمەن كەزدەسٸپ, سۇحباتتاسىپ وتىردى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن شەشتٸ.

كوميسسييانىڭ مٸندەتٸنە تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە ارتىلدى: ول – قازاقستاندا جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەرگە باعا بەرۋ.

كاگانوۆيچ كوميسسييانىڭ قۇجاتتارى مەن ماتەريالدارى ارنايى ساقتاۋ قورلارىنداعى قالىڭدىعىنا بالتا باتپاس تەمٸر سەيفتەردە «ٶتە قۇپييا» بەلگٸلەرمەن 75 جىل بويى ساقتالىپ, ٶز ساعاتىن كٷتۋمەن بولدى. مٸنە, ەندٸ سول ساعاتتىڭ تٸلٸ سوقتى. ولار كٶپشٸلٸكتٸڭ يگٸلٸنە اينالىپ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن كٶپتەگەن كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ شىندىقتارىنا سەۋلە تٷسٸرۋدە. وسىناۋ باعا جەتپەس تاريحي دەرەكتەردٸ وقي وتىرىپ, قايشىلىقتارى كٶپ سول درامالىق كٷردەلٸ كەزەڭنٸڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸمەن بەتپە-بەت كەلگەندەي بولاسىڭ.

1933 جىلدىڭ 26 ماۋسىمىندا الماتىدا ل.ي.ميرزويان قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ شۇعىل مەجٸلٸسٸن شاقىرادى. كٷن تەرتٸبٸندە قارالعان مەسەلە «بك(ب)پ وك-نٸڭ قازاقستان تۋرالى شەشٸم» بولدى. قازاق ٶلكەلٸك پارتييا كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى گوليۋدوۆ بك(ب) پ وك شەشٸمٸنٸڭ مەتٸنٸن وقىپ شىقتى. سٶيتتٸ دە, سٶزدٸ ل.ي.ميرزويانعا بەردٸ.

ل.ي.ميرزوياننىڭ سٶيلەگەن سٶزٸن ەشقانداي ٶڭدەۋسٸز كەلتٸرٸپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ, بۇل كەرەمەت قۇجاتتان سول بٸر قيىن دا, قاسٸرەتتٸ جىلداردىڭ ايقىن كٶرٸنٸستەرٸن ەلەستەتۋگە بولادى. ميرزويان جولداس.

…بٸز ورتالىق كوميتەتتٸڭ الدىنا نان سالىعى تۋرالى مەسەلە قويعانبىز, دەگەنمەن كوميسسييا بۇل مەسەلەنٸ كٷن تەرتٸبٸنە قويعان جوق. مەن مەجٸلٸس كەزٸندە الدىن الا ستالين جولداسپەن استىق جيناۋ تۋرالى سٶيلەستٸم. ول بۇل مەسەلەنٸ كەيٸنٸرەك قارايتىنىن ايتتى.

بٸزدٸڭ ۇجىمشارلار مەن جەكەشەلەر العاشقى قابىلدانعان جوسپارلارى بويىنشا 36 600 000 پۇت بەرۋگە تيٸس بولاتىن, سومانى 30 ملن. پۇتقا دەيٸن كەمٸتٸپ جٸبەردٸ, ياعني, 6,5 ملن. پۇتقا.

ودان كەيٸن – ەكٸنشٸ, 6,4 ملن. پۇت قارىز استىق كەلەسٸ جىلعا اۋىستىرىلدى. بٸزدٸڭ ٶتٸنٸشٸمٸز بەن وك-تٸڭ شەشٸمٸنٸڭ اراسىنداعى الشاقتىق – 1 ملن: بٸز 17,5 ميلليونعا تٶمەندەتۋدٸ سۇرايمىز, ال, وك 16 600 000-عا تٶمەندەتتٸ.

ەكٸنشٸ – تراكتورلار تۋرالى. بٸز 3 مىڭ تراكتور تۋرالى ۇسىنىسپەن بارعانبىز. جولدا بٸز باستاپقى ويىمىزدى ٶزگەرتتٸك. سٶيتٸپ, 3,5 مىڭ تراكتور جٶنٸندە مەسەلە قويامىز دەپ شەشتٸك. ستالين جولداس بىلاي دەپ مەلٸمدەدٸ: «سٸزدەرگە تراكتورلارمەن كٶمەكتەسەمٸز, بۇنى بٸلەمٸز», 3,5 مىڭ تراكتور كٶكتەمگٸ ەگٸستٸك ناۋقانىنا جەتكٸزٸلەدٸ».

مەشينەلەر تۋرالى مەسەلەنٸ دە قويعانبىز. بۇل مەسەلەگە بايلانىستى مەن كاگانوۆيچپەن جەنە ياكوۆلەۆپەن سٶيلەستٸم. ياكوۆلەۆ بٸزگە شامامەن 700 مەشينە بەرەتٸنٸن ايتتى.

كومبايندار جٶنٸندە. كومبايندى بٸز قانشا سۇراساق سونشا بەردٸ. بٸز كومباينداردى جٷرگٸزەتٸن ماماندار دايىنداپ شىعارۋعا مٸندەتتەدٸك.

ۇساقتاۋشىلاردى قانشا سۇراپ ەدٸك, سونشا بەردٸ. بٸراق, مىناداي شارتپەن: بٸز «نوۆىي بىت» كەڭشارىنان 200 توننا كەندٸر جٸبەرۋگە تيٸسپٸز.

ميكوياننىڭ كوميسسيياسىنىڭ قانداي شارالار بەلگٸلەگەنٸ تۋرالى. كەلەسٸ جىل­دان باستاپ ماي شايقايتىن, تەمەكٸ فابريكاسىنىڭ قۇرىلىس جٷرگٸزۋگە, جەمٸس-جيدەكتەر مەن كٶكەنٸستەردٸ قايتا ٶڭدەۋ زاۋىتىنىڭ, قانت زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا كٸرٸسەتٸن بولدى.

بالقاشتاعى تەمٸر جول تۋرالى مەسەلە كٶتەرگەن ەدٸك. 107 شاقىرىمدىق بۇل كەلەسٸ جىلى ٸسكە قوسىلاتىن بولدى. ورال, لەنگەر تارماقتارى جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادى.

سونداي-اق, بٸزدٸڭ مۇنايعا بايلانىستى ٸستەرٸمٸز تۋرالى دا سٶيلەستٸك. وسى ماقسات ٷشٸن قىرۋار قارجى, تەحنيكا, قوندىرعىلار بٶلٸنەتٸن بولدى. ەمبٸ كەسٸپشٸلٸگٸن دامىتۋ قولعا الىناتىن بولدى.

اقتٶبە حيمييا قۇرىلىسى جايىندا. ستالين وسى جىلى بۇل قۇرىلىستىڭ اياقتالىپ, ٸسكە قوسىلاتىنىن ايتتى.

سونداي-اق, بٸزدٸڭ قۇرىلىس ٸستەرٸمٸز جايىندا دا ايتتىق. بۇل مەسەلە جٶنٸندە بٸز ناركومفيندە مولوتوۆپەن جەنە سۋليموۆپەن سٶيلەستٸك. نىساندارعا قاتىستى مولوتوۆ جولداس ۋەدە بەردٸ. الماتىداعى قوناق ٷيدٸڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋدى, كلۋب پەن تەاتر سالۋدى مٸندەتتەمەسٸنە الدى.

ستەتسكيي جولداس ۇلتتىق تەاترعا, كينوعا جەنە باسقا دا مەسەلەلەرگە قولداۋ كٶرسەتۋگە ۋەدە بەردٸ.

تاقىر دالانى سۋلاندىرۋ جٶنٸندە مەسەلەنٸ – قارجى حالىق كوميسسارياتى مەن جەر حالىق كوميسسارياتى 45 مىڭ گەكتار جاڭاشا سۋلاندىرۋدى ٶز موينىنا الدى. قاراتال كٷرٸش كەڭشارىنىڭ قۇرىلىسىنا قارجى بٶلٸنەتٸن بولدى.

رۋبتسەۆ-ٶسكەمەن جولى تۋرالى ايتقان جوقپىز, ٶيتكەنٸ, بٸز بۇل جولدىڭ قۇرىلىسىنا قارسىمىز.

تٷستٸ مەتاللۋرگييا مەسەلەسٸن قويعان جوقپىز, ٶيتكەنٸ نەنٸ تالاپ ەتۋدٸ جاقسى بٸلمەيمٸز. سوندىقتان, وردجونيكيدزە جولداسپەن بىلاي كەلٸستٸك: شاحمۇراتوۆ كەلەدٸ, ونىمەن بٸرگە بەرٸن ارالاپ شىعامىز. نە كەرەك ەكەنٸن قارايمىز. سوسىن مەسەلە ەزٸرلەپ, اۋىر ٶنەركەسٸپ ناركوماتىنا شىعارامىز.

ارنايى يندۋستريالدىق ينستيتۋت ۇيىم­داستىرۋ جٶنٸندە دە مەسەلە تۇردى. بٸز كٷن تەرتٸبٸنە ەكٸ ۆتۋز (تەحنيكالىق جو­عا­رى وقۋ ورنى – ت.ك) تۋرالى مەسەلە شى­عارعانبىز.

ودان كەيٸن, كەڭەس قىزمەتكەرلەرٸن دايىندايتىن كۋرس ۇيىمداستىرۋ جٶنٸندە مەسەلە قويىپ ەدٸك, بٸزگە ەشكٸم دە قارسى بولمادى. كەلەسٸ جىلدان باستاپ وسى قۇرىلىستاردىڭ بەرٸن باستاۋعا ۋەدە ەتتٸ. سودان كەيٸن, بٸزگە ەر وبلىستا بٸر-بٸردەن كومۆۋز بەن اۋىل شارۋاشىلىعى مەكتەبٸن قوستى. بۇعان دەيٸن, ول بٸزدە ٷشەۋ بولاتىن, ەندٸ ەر وبلىسقا بٸر-بٸردەن قوسىلىپ وتىر.

كاگانوۆيچتٸڭ كوميسسيياسىندا ماماندار جٶنٸندە ارنايى كوميسسييا جۇمىس ٸستەدٸ. ونىڭ باعدارلاماسى دا اۋقىمدى. بٸزگە قازٸر شامامەن 40 پارتييا قىزمەتكەرٸ قاجەت. ولار ەندٸ بٸر جارىم-ەكٸ اپتادان كەيٸن كەلۋگە تيٸس. مۇنان كەيٸن بٸز كەڭەس جەنە شارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرٸ تۋرالى دا مەسەلە قويعانبىز. بٸراق, بۇل مەسەلەدە بٸزدٸ بٸرشاما تٷزەتٸپ, شامامەن, 1000 ادامعا دەيٸن تاڭداپ الىپ, ولاردى متس-تەرگە, استىق كەڭشارلارىنىڭ, مال شارۋاشىلىعى كەڭشارلارىنىڭ ديرەكتورلارى ەتٸپ جٸبەرٸڭدەر دەگەن ۇسىنىس ايتتى. ولار – زووتەحنيكتەر, مال دەرٸگەرلەرٸ, اگرانومدار, دەرٸگەرلەر, اۋاتكوم تٶراعالارى, وبلزۋجۇمىسكەرلەرٸ, كەڭەستٸك اپپارات قىزمەتكەرلەرٸ.

تاعى دا بٸر ەسكەرتپەنٸ ايتۋعا تيٸسپٸن. مەسكەۋدە بٸزگە دەگەن قارىم-قاتىناس جاقسى. تٸپتٸ, مۇنشالىقتى ىقىلاستى قارىم-قاتىناستى كٷتپەگەن ەدٸك. كەيدە ولاردىڭ كٶمەكتەسكەندەرٸنە ىڭعايسىزداناسىڭ دا, سەل-پەل بولسا دا مەسەلٸمٸزدٸ قايتارسا قايتەر ەدٸ دەپ…

بٸز از سۇراساق, ولار ارتىعىمەن كٶپ بەرەدٸ. مىسالى, ۆەلوسيپەدتەرگە بايلانىستى: تىم بولماسا مىڭ دانا بەرسە ەكەن دەپ سۇرادىق, ال, ولار ەكٸ مىڭنان بەردٸ. ۇيىمداردىڭ بەرٸ, مەكەمەلەردٸڭ بەرٸ, ناركوماتتاردىڭ بەرٸ قازاقستاننىڭ جاعدايىن تٷسٸنەدٸ, كٶمەكتەسۋ كەرەك ەكەنٸن بٸلەدٸ. بۇل نيەت بارلىق ۇيىمداردىڭ, بارلىق مەكەمەلەردٸڭ, وك-تٸڭ, وك بٶلٸمدەرٸنٸڭ, اپپاراتىنىڭ جۇمىستارىنان بايقالادى. قازاقستانعا كٶمەكتەسسەك, مٷمكٸندٸگٸنشە كٶبٸرەك كٶمەك, بٸز سۇراعاننان دا ٷلكەن كٶلەمدە كٶمەك بەرسەك ەكەن دەيدٸ.

مەجٸلٸس كەزٸندە ستالين: «بۇل قيىن جاعدايدان قانداي مەرزٸمدە شىعا الاسىزدار?» دەدٸ. مەنٸڭ ايتقانىم مىناۋ بولدى: «رەتكە كەلتٸرۋ ٷشٸن بٸر نەمەسە ەكٸ جىل, بەلكٸم, تٸپتٸ, ٷش جىل جۇمىس ٸستەۋ كەرەك» دەدٸم.

ول مەنٸڭ بۇل جاۋابىما وراي: «2-3 جىل كەرٸلٸپ-سوزىلۋعا مٷمكٸندٸك جوق. 1-1,5 جىل ٸشٸندە بٸز قازاقستاندى اياعىنان تۇرعىزىپ جٸبەرۋٸمٸز كەرەك, كەڭەستٸك ٶمٸر جاعدايىندا مۇندايعا تٶزۋگە بولمايدى». بۇل دا مٸنەزدٸك كەسكٸن. وسىدان بارىپ بارلىق ۇيىمداردىڭ بٸزدٸڭ ەلدٸ تەزٸرەك اياعىنان تۇرعىزىپ جٸبەرسەك دەگەن كٶڭٸل-كٷيٸن اڭعارۋعا بولادى.

مىنا تۋرالى دا ايتتى: تالاپ ٶلكەدەن سۇرالادى, كەمشٸلٸكتەر مەن قاتەلٸكتەردٸ تٷزەتۋ سۇرالادى. بٸراق, وبلىستاردان دا تالاپ ەتٸلەدٸ, وبلىستىق حاتشىلار بٸلٸپ جٷرسٸن, وك ولاردان دا ناقتى جۇمىستى تالاپ ەتەدٸ. ەندٸگٸ جەردە بەرٸ دە قازاقستان ۇيىمدارىنىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸنە بايلانىستى بولماق دەدٸ ول ٶز سٶزٸندە.

مەن الماتىعا قايتاردىڭ الدىندا ستالينگە جولىعىپ شىقتىم. ول «سٸزدەرگە جاقسى كٶمەكتەستٸ مە?» دەپ سۇرادى. مەن ٶزٸمنٸڭ جاۋابىمدا: «ەگەر دە, قازاقستاننىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايىن الاتىن بولساق, جاقسى كٶمەكتەستٸ دەۋگە بولادى. بٸراق, كٶپ نەرسە قازاقستاندا بولعان جوق جەنە جاڭادان جاساۋ قاجەت بولادى» دەدٸم. ول: «كەلٸسەمٸن, بٸراق, وسىنداي جاعدايدىڭ ٶزٸندە وك سٸزدەرگە كٶمەكتەسە الدى ما, جوق پا, سٸز قاناعاتتانا الدىڭىز با?» دەپ تەپتٸشتەيدٸ. ال, مەن بۇعان نە ايتا الار ەدٸم?! ەرينە ريزالىعىمدى بٸلدٸردٸم. «سٸزگە ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتٸلدٸ, بۇدان ەرٸ دە كٶمەكتەسە بەرەدٸ, ەلٸ كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ جٷيەلٸ تٷردە ەزٸرلەپ, كوميسسييانىڭ قاراۋىنا جٸبەرەتٸن بولامىز. كوميسسييالار قازاقستان شارۋاشىلىقتارى اياعىنان تۇرعان كەزگە دەيٸن جۇمىس ٸستەي بەرەدٸ» دەدٸ. بٸز وسىعان كەلٸستٸك: ٶنەركەسٸپ پەن شارۋاشىلىق قۇرىلىستارى مەسەلەلەرٸن, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جەنە ت.ب. بٸراز مەسەلەنٸ دايىنداۋعا ۋەدە بەردٸك, بٸز. مۇنىڭ بەرٸن قوسىمشا ەنگٸزەمٸز. ول كوميسسييانىڭ كٶمەكتەسەتٸنٸن ايتتى, بٸراق, مۇنداي كٶمەك بەرسە دە, ورتالىق كوميتەت سٸزدەردەن رەس­پۋبليكادا باسقاشا جاعداي ورناتۋدى قاتاڭ تالاپ ەتەدٸ دەپ ەسكەرتتٸ.

مٸنە, اتاپ ايتقاندا, مەسكەۋدە بولعان جايتتاردىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىلاي. بەرٸن تەپتٸشتەپ, جٸپكە تٸزگەندەي ەتٸپ جەتكٸزٸپ بەرە المايمىز. ٶيتكەنٸ, بٸز 15 كٷن بويى تىم جۇمىسباستى بولدىق – كوميسسييالار مەن القالاردىڭ بەرٸنە جٷگٸرۋمەن بولدىق. شامامەن ايتقاندا, پارتييا جەنە كەڭەس ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارىمەن ارادا بولعان ەڭگٸمە وسى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ مۇراعاتى, 1541-قور, 1-تٸزبە, 5776-ٸس, 179-192 بەتتەر).

جوعارىداعى كەلتٸرٸلگەن قۇجاتتاردان كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, زاماناۋي ماقساتتاردا قۇرىلعان القا, قازاقستان تۋ­رالى مەسەلەنٸ كەشەندٸ قاراعان. ل.ي.ميرزويان باستاعان قازاق ٶلكەلٸك پار­تييا كوميتەتٸنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ ناق­تى قويا بٸلۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە تولىق قاناعاتتانارلىق جاۋاپتار الىندى.

بك(ب) پ وك ٶزٸنٸڭ شەشٸمٸندە قا­زاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ٶرلەۋٸنٸڭ بارلىق جاعىن ەسكەرە بٸلدٸ: تۇقىمدىق دەنمەن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىمەن, ناننىڭ, مايدىڭ جەنە ەتتٸڭ مٶلشەرٸن ارتتىرۋ, جاڭا زاۋىتتار مەن فابريكالار سالۋ, مۇناي ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ, تەمٸرجولدار تٶسەۋ, تاماق ٶنەركەسٸبٸ وشاقتارىن دامىتۋ, بالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتٸرۋ, جاڭا جوعارى وقۋ ورىندارىن اشۋ, ەلەۋمەتتٸك مەدەني جەنە تۇرمىستىق ماقساتتاعى نىساندار سالۋ جەنە ت.ب.

جالپى العاندا, بۇل قازاقستاندى ٶركەندٸ دەۋٸرلەتۋگە باعىتتالعان ۇلى باع­دارلاما بولدى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتٸگٸن نىعايتۋدىڭ باسى ەدٸ.

رەسپۋبليكا پارتييا ۇيىمىنىڭ الدىندا اشارشىلىق پەن سۋىق جۇتتان قيراعان حالىق شارۋاشىلىعىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ جٶنٸندە قيىن دا كٷردەلٸ مٸندەتتەر تۇردى. ادامداردىڭ جوعالتىپ العان سەنٸمٸ مەن ٷمٸتٸن قايتا وياتىپ, ولاردىڭ باقىتتى دا باقۋاتتى ٶمٸر سٷرۋٸ, ٶزدەرٸن تۋعان ەلدٸڭ ادامى رەتٸندە دە, تۋعان جەردٸڭ قوجاسى رەتٸندە دە تەرەڭ سەزٸنۋٸ ٷشٸن العىشارتتار جاساۋ مەسەلەسٸن شەشۋ كەرەك بولدى.

لەۆون يساەۆيچ ميرزويان ٷلكەن قانا­عاتتانعاندىق سەزٸممەن بىلاي دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ: «ورتالىق كوميتەت بٸزگە باسقا ەشبٸر وبلىستارعا نەمەسە بٸردە-بٸر رەسپۋب­ليكاعا بەرٸلمەگەن كٶمەك بەردٸ. وك بٸزگە ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىر. ەندٸگٸ جەردە بەرٸ دە بٸزدٸڭ جۇمىستى قالايشا ۇيىمداستىرىپ, جٷكتەلگەن سەنٸمدٸ اقتاي بٸلۋٸمٸزگە بايلانىستى».

بك(ب) پ وك جەنە ستاليننٸڭ جەكە ٶزٸ, ل.ي.ميرزوياننىڭ جەنە بٷكٸل قازاقستاندىق پارتييا ۇيىمدارىنىڭ الدىنا ٶتە جاۋاپتى مٸندەتتەر قويدى. بۇل ل.ميرزوياننىڭ ساياسي كەمەلدەنۋٸنە ٷلكەن ەمتيحان-سىناق بولاتىن. بۇل – ونىڭ رەسپۋبليكانى ەكونوميكالىق اپاتتان الىپ شىعۋ, قازاقستاننىڭ كٶپ ميلليوندىق حالقىن ىرعاقتى ٶمٸرمەن قايناعان تٸرشٸلٸك ارناسىنا سالۋ باعىتىندا, بۇعان دەيٸن باي جيناقتاعان تەجٸريبەسٸن, قابٸلەتتەرٸ مەن قاسيەتتەرٸن جاڭا ساپادا سارقىماق نيەتپەن, بٸلەك كٷشٸن سىبانا سٸلكٸنگەن, ەرتەڭگٸ كٷنگە قازاق حالقىمەن بٸرگە زور ٷمٸت جەنە سەنٸممەن قاراعان ٶتكەلدٸ كەزەڭ ەدٸ.

تٸلەۋ كٶلباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور

«اقيقات»