27 jeltoqsan qazaqtyń bir týar memleket qairatkeri Mustafa Shoqaidyń dúnieden qaitqan kúni. Osydan týra 75 jyl buryn, atap aitqanda 1941 jyly 27 jeltoqsan kúni Berlinde Ýiktoriia Krankenhaýsta dúnie salǵan edi.
Jubaiy Mariia Iakovlevna Gorina sonda azamattyq istep Shoqaidy sol dúniejúzilik soǵys jyldarynyn qiyn qystaý kezinde Berlindegi túrik ziratyna jerleýge muryndyq boldy. Biz sol úshin Mariia Iakovlevnaǵa qaryzdarmyz. Sóitip esil er 1942 jyly 2 qańtar juma kúni Berlindegi túrik sháiitteri ziratyna jerlendi. Biraq soǵystan keiin sol zirat eleýsiz, eskerýsiz qaldy. Keńes Odaǵy tusynda Qazaqstannan Berlinge Shoqaidyń beiitin izdep kelý bylai tursyn, onyń el ishinde atyn ataýǵa tiym salyndy.
Shoqaidyń beiitin sonda alǵash kim izdedi, kim tapty degen suraq oiǵa keledi. Ony tapqandar Germaniia qazaqtary. Biz sol oqiǵanyń bel ortasynda júrgen, búginderi Almatyda Raiymbek aýdanynda ómir súretin Zýqa batyr urpaǵy Arslan Tosyn aǵamyzben osydan eki jyl aldyn, aitqanda 2014 jyly, 24 qyrkúiek kúni kezdeskende suhpattasyp aitqandaryn bastan aiaq jazyp alyp edik. Búgin Qazaqstan, tipti búkil Ortalyq Aziia elderiniń táýelsizdigi úshin sanaly ómirin arnaǵan Mustafa Shoqaidyń dúnieden ótkenine 75 jyl tolýyna bailanysty beiitinin qalai tabylǵany týraly Arslan aǵanyń aitqandaryn tómende nazarlaryńyzǵa usynamyn.
“1966 jyly alǵash Germaniiaǵa barǵan kezimiz. 5 joldaspyz. Bekei, Yrysbai, inisi jáne bir kisi. Berlinge keldik. 3-4 kún demalyq es jiǵannan keiin, Berlinde dep estigen Shoqaidyń beiitin izdeiik dep kelistik. Til bilmeimiz. Ym qaǵyp sóileimiz. Shoqai deimiz, qazaq deimiz, ólgen deimiz. Eshkim bilmeidi. Áiteý, sóitip júrip bir qansha nemis beiitterin aralap shyqtyq. Úsh kún izdedik. Taba almadyq.
Úshinshi kúni Templog deitin jerde edik. Bireý: “Myna jaqta bir beiit bar. Biraq túriktiki. Túrikterdin beiiti bar. Sonda bolmasyn” dedi. Biz ne bolsa bolsyn, ony da kóreiik dedik. Ol kezde mashina kóp joq. Jaiaý júrip baryp taptyq. Biik dýal, dýaldyń ústi tikenekti symdardarmen qorshap tastaǵan. Úlken temir esigi qulyptaýly.
Kóp te jaqyndai almaimyz. Óitkeni nemistiń kempir shaldary qiyn bolady. Sóitip bes adamnyń qulyptaýly beiittin ainalysyn toryp júrgenin kórse, militsiiaǵa shaǵym jasaidy. Sóitip bizdi qamap tastai ma? dep alańdaǵan jaiymyz da bar. Onyń ústine ózimiz Germaniiaga jańa keldik. Zań bilmeimiz, til bilmeimiz.
Esikte jazý bar eken. Onda beiittiń Osman patshalarynyn elshileri men konsýldarynyń beiiti ekeni jazýly. Beiittiń ishine kirý múmkin emes. Dýal biik, onyń ústine tikenekti sym temirder. Sóitip beiitti ainala qarap kiretin tesik, qolaily jer izdedik.
Osylaisha alańdap qarap turǵanda bir kempir men shal kórindi. Bizdi kórip qasymyzǵa kelip naǵyp turǵanymyzdy surady. Biz ymdap qazaqpyz, soǵysta adamymyz ólgen edi. Sonyn beiitin izdep júrmiz. Mynanyń ishinde me eken dep júrmiz. Onyń aty Mustafa Shoqai, Shoqai dedik. Shal bizge qarady. Túsindi. Bir kózin qysyp turyp “Shoqai, Shoqai” dep kúbir kúbir etip oilandy. Sálden soń, “Iá, iá, Shoqai degen bir beiit osynda bar edi” dedi.
Qýanyp kettik. Endi tabady ekemiz destik. Biraq ziratqa kirý múmkin emes. Qorshaǵan dýal, tikenekti sym temirder. Taǵy qarai bastadyq. Bir jerinde dýal azdap shógip temir sym ótetindei bolypty. Beseýmiz qarap turdyq. Kim sekirip dýaldyń ar jaǵyna túsedi dedik. Eshkim umtylmady. Sonda ne bolsa da, men kóreiin dedim. Jigitterdiń kómegimen dýalǵa shyǵyp symdardyń ústinen ar jaqqa sekirip tústim.
Dýladyń ishi tolǵan beiit eken. Ary qarap beri qarap júrip Shoqai jazýly beiitti taptym. Dýaldyń ar jaǵyndaǵy jigitterge aiǵailadym. “Bar eken, taptym” dedim.
Olar “Onda sen beiittiń basynda turyp Quran oqy, biz osy jerden áýmin deiik” dedi. Sóitip men Quran oqydym. Olar syrttan áýmin dedi.
Osydan keiin qaitaiyn desem, 2,5 metr biiktigindegi dýalǵa shyǵa almaimyn. Syrttaǵy joldastaryma aǵash bir deme taýyp kelinder shyǵaiyn desem, olar aǵash joq qaidan tabamyz deidi. Endi shyǵa almaityn bolǵan son, olar “Biz úige kettik erten seni bir deme qyp shyǵaryp alamyz. Búgin sen Shoqaidyń qasynda jat” dep ketti. Olar ketpei men ne isteidi eken dep biraz jerge baryp kútip otyrady.
Al men beiittiń ishin aralasam búgin meshit salynǵan jerde aǵashtar jatyr eken. Meshit ol kúnde joq edi. Meshit 70-ti jyldardan keiin salyndy.
Aǵashty dýalǵa súiep shyqtym. Sekire bergenge dýaldaǵy tikenekti symdar shalbarymnyń art jaǵynan tilip ketti. Sóitip jyrtyq shalbarmen úige qaittym.
2-3 aidan keiin sol mandaǵy áskeri basqarmaǵa baryp beiitti ashyp berýin aittyq. Ol kezde bir nemisshe de úirenip qaldyq. Bir asker bizben júrmekshi boldy. Qai jerde dedi. 3 km degende uzaq barmaimyn dedi. Onda mashinamen baraiyq dedi. Sóitip bir mashinamen beiitke bardyq. Onyn kúzetshisini taptyq. Kúzetshige esikti ash desek, kilti joq ashalmaimyn dedi. Kiltti tot basqan eken.
Sóitip qaityp keldik. Aradan 3 jyl ótkennen keiin 1969 jyly qaita barsaq, esigi ashylypty. Túrikter ashyp tazalapty. Sóitip onda estelik bolsyn dep Bekei Sarbas, Yrysbai Erol, Nigmetolla (Diýrin dep te ataidy) Uzman tórteýmiz sýretke tústik.”
Mine bul Arslan aǵamyzdyń óz aýzynan Shoqai beiitiniń tabylý hikaiasy. Qazaq halqy, tipti búkil túrki halyqtary úshin qurban bolǵan Shoqaidy Alla aldynan jarylqasyn, jatqan jeri torqa, barǵan jeri ujmaq bolsyn!
Ábdiýaqap Qara,
Mimar Sinan Kórkem Óner Ýniversitetiniń
professory, tarih ǵylymynyń doktory
Ult portaly
