27 جەلتوقسان قازاقتىڭ بٸر تۋار مەملەكەت قايراتكەرٸ مۇستافا شوقايدىڭ دٷنيەدەن قايتقان كٷنٸ. وسىدان تۋرا 75 جىل بۇرىن, اتاپ ايتقاندا 1941 جىلى 27 جەلتوقسان كٷنٸ بەرليندە ۋيكتورييا كرانكەنحاۋستا دٷنيە سالعان ەدٸ.
جۇبايى مارييا ياكوۆلەۆنا گورينا سوندا ازاماتتىق ٸستەپ شوقايدى سول دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس جىلدارىنىن قيىن قىستاۋ كەزٸندە بەرليندەگٸ تٷرٸك زيراتىنا جەرلەۋگە مۇرىندىق بولدى. بٸز سول ٷشٸن مارييا ياكوۆلەۆناعا قارىزدارمىز. سٶيتٸپ ەسٸل ەر 1942 جىلى 2 قاڭتار جۇما كٷنٸ بەرليندەگٸ تٷرٸك شەيٸتتەرٸ زيراتىنا جەرلەندٸ. بٸراق سوعىستان كەيٸن سول زيرات ەلەۋسٸز, ەسكەرۋسٸز قالدى. كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستاننان بەرلينگە شوقايدىڭ بەيٸتٸن ٸزدەپ كەلۋ بىلاي تۇرسىن, ونىڭ ەل ٸشٸندە اتىن اتاۋعا تيىم سالىندى.
شوقايدىڭ بەيٸتٸن سوندا العاش كٸم ٸزدەدٸ, كٸم تاپتى دەگەن سۇراق ويعا كەلەدٸ. ونى تاپقاندار گەرمانييا قازاقتارى. بٸز سول وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جٷرگەن, بٷگٸندەرٸ الماتىدا رايىمبەك اۋدانىندا ٶمٸر سٷرەتٸن زۋقا باتىر ۇرپاعى ارسلان توسىن اعامىزبەن وسىدان ەكٸ جىل الدىن, ايتقاندا 2014 جىلى, 24 قىركٷيەك كٷنٸ كەزدەسكەندە سۇھپاتتاسىپ ايتقاندارىن باستان اياق جازىپ الىپ ەدٸك. بٷگٸن قازاقستان, تٸپتٸ بٷكٸل ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن سانالى ٶمٸرٸن ارناعان مۇستافا شوقايدىڭ دٷنيەدەن ٶتكەنٸنە 75 جىل تولۋىنا بايلانىستى بەيٸتٸنٸن قالاي تابىلعانى تۋرالى ارسلان اعانىڭ ايتقاندارىن تٶمەندە نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىن.
“1966 جىلى العاش گەرمانيياعا بارعان كەزٸمٸز. 5 جولداسپىز. بەكەي, ىرىسباي, ٸنٸسٸ جەنە بٸر كٸسٸ. بەرلينگە كەلدٸك. 3-4 كٷن دەمالىق ەس جيعاننان كەيٸن, بەرليندە دەپ ەستٸگەن شوقايدىڭ بەيٸتٸن ٸزدەيٸك دەپ كەلٸستٸك. تٸل بٸلمەيمٸز. ىم قاعىپ سٶيلەيمٸز. شوقاي دەيمٸز, قازاق دەيمٸز, ٶلگەن دەيمٸز. ەشكٸم بٸلمەيدٸ. ەيتەۋ, سٶيتٸپ جٷرٸپ بٸر قانشا نەمٸس بەيٸتتەرٸن ارالاپ شىقتىق. ٷش كٷن ٸزدەدٸك. تابا المادىق.
ٷشٸنشٸ كٷنٸ تەمپلوگ دەيتٸن جەردە ەدٸك. بٸرەۋ: “مىنا جاقتا بٸر بەيٸت بار. بٸراق تٷرٸكتٸكٸ. تٷرٸكتەردٸن بەيٸتٸ بار. سوندا بولماسىن” دەدٸ. بٸز نە بولسا بولسىن, ونى دا كٶرەيٸك دەدٸك. ول كەزدە ماشينا كٶپ جوق. جاياۋ جٷرٸپ بارىپ تاپتىق. بيٸك دۋال, دۋالدىڭ ٷستٸ تٸكەنەكتٸ سىمداردارمەن قورشاپ تاستاعان. ٷلكەن تەمٸر ەسٸگٸ قۇلىپتاۋلى.
كٶپ تە جاقىنداي المايمىز. ٶيتكەنٸ نەمٸستٸڭ كەمپٸر شالدارى قيىن بولادى. سٶيتٸپ بەس ادامنىڭ قۇلىپتاۋلى بەيٸتتٸن اينالىسىن تورىپ جٷرگەنٸن كٶرسە, ميليتسيياعا شاعىم جاسايدى. سٶيتٸپ بٸزدٸ قاماپ تاستاي ما? دەپ الاڭداعان جايىمىز دا بار. ونىڭ ٷستٸنە ٶزٸمٸز گەرمانيياگا جاڭا كەلدٸك. زاڭ بٸلمەيمٸز, تٸل بٸلمەيمٸز.
ەسٸكتە جازۋ بار ەكەن. وندا بەيٸتتٸڭ وسمان پاتشالارىنىن ەلشٸلەرٸ مەن كونسۋلدارىنىڭ بەيٸتٸ ەكەنٸ جازۋلى. بەيٸتتٸڭ ٸشٸنە كٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. دۋال بيٸك, ونىڭ ٷستٸنە تٸكەنەكتٸ سىم تەمٸردەر. سٶيتٸپ بەيٸتتٸ اينالا قاراپ كٸرەتٸن تەسٸك, قولايلى جەر ٸزدەدٸك.
وسىلايشا الاڭداپ قاراپ تۇرعاندا بٸر كەمپٸر مەن شال كٶرٸندٸ. بٸزدٸ كٶرٸپ قاسىمىزعا كەلٸپ ناعىپ تۇرعانىمىزدى سۇرادى. بٸز ىمداپ قازاقپىز, سوعىستا ادامىمىز ٶلگەن ەدٸ. سونىن بەيٸتٸن ٸزدەپ جٷرمٸز. مىنانىڭ ٸشٸندە مە ەكەن دەپ جٷرمٸز. ونىڭ اتى مۇستافا شوقاي, شوقاي دەدٸك. شال بٸزگە قارادى. تٷسٸندٸ. بٸر كٶزٸن قىسىپ تۇرىپ “شوقاي, شوقاي” دەپ كٷبٸر كٷبٸر ەتٸپ ويلاندى. سەلدەن سوڭ, “يە, يە, شوقاي دەگەن بٸر بەيٸت وسىندا بار ەدٸ” دەدٸ.
قۋانىپ كەتتٸك. ەندٸ تابادى ەكەمٸز دەستٸك. بٸراق زيراتقا كٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. قورشاعان دۋال, تٸكەنەكتٸ سىم تەمٸردەر. تاعى قاراي باستادىق. بٸر جەرٸندە دۋال ازداپ شٶگٸپ تەمٸر سىم ٶتەتٸندەي بولىپتى. بەسەۋمٸز قاراپ تۇردىق. كٸم سەكٸرٸپ دۋالدىڭ ار جاعىنا تٷسەدٸ دەدٸك. ەشكٸم ۇمتىلمادى. سوندا نە بولسا دا, مەن كٶرەيٸن دەدٸم. جٸگٸتتەردٸڭ كٶمەگٸمەن دۋالعا شىعىپ سىمداردىڭ ٷستٸنەن ار جاققا سەكٸرٸپ تٷستٸم.
دۋلادىڭ ٸشٸ تولعان بەيٸت ەكەن. ارى قاراپ بەرٸ قاراپ جٷرٸپ شوقاي جازۋلى بەيٸتتٸ تاپتىم. دۋالدىڭ ار جاعىنداعى جٸگٸتتەرگە ايعايلادىم. “بار ەكەن, تاپتىم” دەدٸم.
ولار “وندا سەن بەيٸتتٸڭ باسىندا تۇرىپ قۇران وقى, بٸز وسى جەردەن ەۋمٸن دەيٸك” دەدٸ. سٶيتٸپ مەن قۇران وقىدىم. ولار سىرتتان ەۋمٸن دەدٸ.
وسىدان كەيٸن قايتايىن دەسەم, 2,5 مەتر بيٸكتٸگٸندەگٸ دۋالعا شىعا المايمىن. سىرتتاعى جولداستارىما اعاش بٸر دەمە تاۋىپ كەلٸندەر شىعايىن دەسەم, ولار اعاش جوق قايدان تابامىز دەيدٸ. ەندٸ شىعا المايتىن بولعان سون, ولار “بٸز ٷيگە كەتتٸك ەرتەن سەنٸ بٸر دەمە قىپ شىعارىپ الامىز. بٷگٸن سەن شوقايدىڭ قاسىندا جات” دەپ كەتتٸ. ولار كەتپەي مەن نە ٸستەيدٸ ەكەن دەپ بٸراز جەرگە بارىپ كٷتٸپ وتىرادى.
ال مەن بەيٸتتٸڭ ٸشٸن ارالاسام بٷگٸن مەشٸت سالىنعان جەردە اعاشتار جاتىر ەكەن. مەشٸت ول كٷندە جوق ەدٸ. مەشٸت 70-تٸ جىلداردان كەيٸن سالىندى.
اعاشتى دۋالعا سٷيەپ شىقتىم. سەكٸرە بەرگەنگە دۋالداعى تٸكەنەكتٸ سىمدار شالبارىمنىڭ ارت جاعىنان تٸلٸپ كەتتٸ. سٶيتٸپ جىرتىق شالبارمەن ٷيگە قايتتىم.
2-3 ايدان كەيٸن سول مانداعى ەسكەري باسقارماعا بارىپ بەيٸتتٸ اشىپ بەرۋٸن ايتتىق. ول كەزدە بٸر نەمٸسشە دە ٷيرەنٸپ قالدىق. بٸر اسكەر بٸزبەن جٷرمەكشٸ بولدى. قاي جەردە دەدٸ. 3 كم دەگەندە ۇزاق بارمايمىن دەدٸ. وندا ماشينامەن بارايىق دەدٸ. سٶيتٸپ بٸر ماشينامەن بەيٸتكە باردىق. ونىن كٷزەتشٸسٸنٸ تاپتىق. كٷزەتشٸگە ەسٸكتٸ اش دەسەك, كٸلتٸ جوق اشالمايمىن دەدٸ. كٸلتتٸ توت باسقان ەكەن.
سٶيتٸپ قايتىپ كەلدٸك. ارادان 3 جىل ٶتكەننەن كەيٸن 1969 جىلى قايتا بارساق, ەسٸگٸ اشىلىپتى. تٷرٸكتەر اشىپ تازالاپتى. سٶيتٸپ وندا ەستەلٸك بولسىن دەپ بەكەي سارباس, ىرىسباي ەرول, نيگمەتوللا (ديۋرٸن دەپ تە اتايدى) ۇزمان تٶرتەۋمٸز سۋرەتكە تٷستٸك.”
مٸنە بۇل ارسلان اعامىزدىڭ ٶز اۋزىنان شوقاي بەيٸتٸنٸڭ تابىلۋ حيكاياسى. قازاق حالقى, تٸپتٸ بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارى ٷشٸن قۇربان بولعان شوقايدى اللا الدىنان جارىلقاسىن, جاتقان جەرٸ تورقا, بارعان جەرٸ ۇجماق بولسىن!
ەبدٸۋاقاپ قارا,
ميمار سينان كٶركەم ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
پروفەسسورى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى
ۇلت پورتالى
