Mustafa Shoqai jáne «Iash Túrkistan»

Búgin - bar ǵumyryn Túrkistannyń táýelsizdigi men tutastyǵyna arnaǵan Mustafa Shoqaidyń týǵan kúni. Eskishe 1890 jyldyń 25 jeltoqsanynda, jańa kúntizbe boiynsha 1891 jyldyń 7 qańtarynda dúniege kelgen Alash ardaqtysynyń 130 jyldyǵyna orai Egemen Qazaqstan gazetinde jariialanǵan maqalany usynyp otyrmyz.

Mustafa Shoqai týraly sóz bolǵanda onyń basshylyǵymen emigratsiiada jaryq kór­gen «Iash Túrkistan» týraly aitpai ketý múmkin emes. Latyn árpimen Ystanbulda shyǵatyn «Ieni Túrkistan» jýrnalyna Túrkiia úkimetiniń qysymy kúsheiip, aýqymy taryla túskendikten, arab áripterimen jaryq kórip Úndistan, Aýǵanstan, Iran jáne Arabstan siiaqty musylman elderindegi túrkistandyqtarǵa túgel taraityn jýrnalǵa degen suranys kóbeigen edi. 

Mundai jýrnaldy Túrkiiada shyǵarý múmkin bolmaǵandyqtan, Mustafa Shoqai Eýropada basyp, taratý týraly sheshim qabyldady. Kelissózder nátijesinde jýrnalǵa «Prometei» uiymy men Polsha úkimeti qarjylai kómek kórsetetin boldy. 

Sol jyly qazan aiynda Berlinge kelip, Almaniiada oqyp jatqan túrkistandyq stýdenttermen kezdesken Mustafa Shoqai, jýrnal­dyń alǵashqy sanyn daiyndaýǵa tapsyrma berdi. Osylaisha 1929 jyldyń jeltoqsan aiynda «Iash Túrkistan» jýrnalynyń alǵashqy sany jaryq kórdi.

Jýrnaldyń birinshi betine «Túrki­­stan ideiasyna qyzmet etetin ailyq jýrnal» dep jazyldy. Onyń «Túrkistan ult­tyq qozǵalysynyń basylymy» ekeni de umyt qalǵan joq. 

Basylymnyń maqsat-múddesin aiqyndaityn «Bizdiń jol» atty betashar maqalada Mustafa Shoqai «Iash Túrkistannyń» missiiasyn bylai dep atap kórsetti: «Jańadan shyqqan kez kelgen jýrnal nemese gazet oqyrmandaryna óziniń saiasi muratyn, jolyn jáne maqsatyn tanystyryp ótetin ádeti bar. Dástúrge ainalǵan bul ádetke biz de júginemiz. Ustanǵan jolymyzdy uzaq túsindirýdiń qajeti joq. Toq eterin aitqanda, jolymyz ben maqsatymyz: Biz, Túrkistan táýelsizdigin jaqtaýshylar, elimizdiń erki úshin jáne jurtymyz Túrkistannyń bodandyqtan qutylýy úshin kúresemiz. Túrkistandyqtarǵa budan basqa jol bolmaǵan. Qazir de joq jáne budan soń da bolmaidy. ...Eger biz halqymyzdyń ulttyq táýelsizdigi jolyndaǵy talaptarynyń mán-maǵy­nasyn buzbai, kúshin álsiretpei, «Iash Túrkistan» betterinde kótere alsaq, onda bárimiz úshin qasietti jáne aýyr jaýapkershilik artqan abyroily borysh­tyń bir bóligin ótegen bolar edik».

Rasynda, betashar maqalada ai­tyl­ǵan­dai, «Iash Túrkistan» tutas Túr­kis­tannyń joǵyn joqtaityn jalǵyz ult­tyq basylymǵa ainaldy. Keńestik qysym kúsheigen kezde osy basylym ǵana Túrkistannyń táýelsizdigi ja­iynda sóz qozǵap, qalam terbei bildi. 

Sondyqtan Almaniia men Túrkiiada oqyp jatqan túrkistandyq shákirtter men emigratsiiadaǵy ziialylar, sondai-aq shet- elderde ómir súretin túrkistandyqtar jýrnal isine belsene aralasty. Oǵan Eýropa, Túrkiia, Aýǵanstan, Iran, Ún­distan, Japoniia, Qytaidan tipti, keńes­tik Túrkistannan oqyrman hattary aǵy­lyp kelip jatatyn.

Jýrnaldyń jaryq kóretini týraly «Ieni Túrkistannyń» 1929 jylǵy №24-25 sanynda: «Eýropadaǵy ultshyl túrkistandyq dostarymyzdyń atsalysýymen Berlinde «Iash Túrkistan» atty basylym jaryqqa shyǵady. Elimizdiń táýelsizdigin bizben birge qorǵaityn bul basylymdy jýyq arada oqi ala­tyndaryńyzdy qýanyshpen habarlaimyz», dep jazdy.

Jańa shyqqan jýrnaldyń tili jó­­ninde: «jýrnalymyz belgili bir dialektiniń yqpalynda bolmaidy, biz tutas Túrkistannyń ortaq jýrnaly bolǵymyz keledi», dep jazǵan redaktsiia basshylyǵy, qajyr-qairatyn Túrkistannyń táýelsizdigi men tutastyǵy jolyna arnaitynyn aitty. 

Óitkeni áýeli arab áripterimen shyqqan Ystanbuldaǵy «Ieni Túrkistan» keiinnen latyn árip­terimen jariialanǵandyqtan, Túr­kiia­dan basqa elderge taban tiregen túr­kistandyqtar bul jańa basylymdy kóp bile bermeitin edi. 

Sondyqtan shaǵatai dialektisine jaqyn tilmen jaryq kórgen jáne qysqa merzimniń ishinde ózindik baǵyty bar basylymǵa ainalǵan «Iash Túrkistan» jýrnaly Túrkiiadan tys elderge (Iran, Aýǵanstan, Úndistan jáne t.b) aýyp ketken muǵajyr túrkistandyqtarǵa arnaldy. 

Osylaisha Berlinde 1925 jyly 9 mamyrda qa­byldanǵan «Túrkistan ulttyq birligi» komitetiniń sheshimi «Iash Túrkistan» arqyly júzege asty. Al «Ieni Túrkistan» 1931 jyly qyrkúiekte Túrkiia úkimetiniń tyiym salýymen jaryq kórýin múlde toqtatqannan keiin, «Iash Túrkistan» tek táýelsiz ulttyq jýrnal bolyp qaldy.

Jýrnal redaktsiiasy 1930 jyly aqpan aiynda Berlin qalasyna kóshti. Óitkeni «Iash Túrkistan» jýrnalyn shyǵarýǵa atsalysqan jastar negizinen osy Al­maniiada toptasqan edi. Jýrnalǵa jazý, maqala uiymdastyrý negizinen Tahir Shaǵatai men Abdýlýahab Oqtaidyń jaýapkershiliginde edi. Ibrahim Arif­han (Iarkyn), Ahmet Naiym Óktem, Salih Erkinkol, Tevekkúl Abdýllahzade Babýr siiaqty túrkistandyqtar da túrli maqalalar jazyp, belsene aralasyp turdy. 

Olar taqyryptarǵa orai materialdar daiyndap, maqala jazý, oqyrman suraqtaryna jaýap berý jáne jýrnaldyń taralýy siiaqty basylymǵa qatysty barlyq uiymdastyrý jumystaryna belsene aralasty, sondyqtan «Iash Túrkistannyń» Berlinde jaryq kórýi áldeqaida qolaily boldy. Parijde jalǵyz júrgen Shoqaidyń munyń bárine úl­gere qoiýy, árine qiyn edi. 

Onyń ús­tine «Prometei» uiymynyń belsendi múshesi retinde túrli elderde ótip jatqan iri konferentsiialar men basqosýlarǵa, kelissózder men májilisterge qatysyp, irgeli is-sharalardyń bel ortasynda jú­retin onyń «Iash Túrkistannyń» árbir sany men ondaǵy maqalalarǵa kóńil aýda­ryp otyrýǵa ýaqyty jetpeitin edi. Son­dyqtan aty aityp turǵandai, jýrnal túrkis­tandyq jastardyń basylymyna ainaldy.

«Iash Túrkistan» 1929 jyly shyqqan alǵashqy sanynan bastap ádebiet aidaryn ashyp, óleń-jyrlar jariialai bas­tady. Máselen, jýrnaldyń alǵashqy betashar sanynda Maǵjannyń «Túrkistan» atty áigili óleńi men Sholpannyń «Japyraqtar» atty óleńi jariialandy. 

Osy oraida aita keterlik jait, Maǵjan – emigratsiiadaǵy túrkistandyqtardyń eń súiikti aqyny edi. Sondyqtan jýr­naldyń 3-4 sanynda Maǵjannyń «Alystaǵy baýyryma» atty óleńi ja­riia­landy. Túrkiiadaǵy ult-azattyq kúresine arnalyp jazylǵan bul óleń, Mustafa Shoqaidyń alǵysóz ispetti kirispe sózimen birge jaryq kórdi. 

Al­ǵy­sózdi «Biz qul bolyp tura almaimyz. Biz ult azattyǵymyzdy alamyz» dep bastaǵan Mustafa Maǵjannyń óleń­derin túrikshildik úshin eń qundy jáne eń paidaly shyǵarma dep atap kór­setti. Maǵjanmen birge Túrkistannyń tu­tastyǵyn jyrlaǵan aqyndarǵa keń oryn bergen jýrnal betterinde Sholpan, Fitrat, Elbek syndy aqyndardyń óleń­deri jaryq kórdi. Abaidy «Túrkistannyń eń uly aqyny» dep ataǵan jýrnal, Ahmet Baitursynulynyń eńbekterine de joǵary baǵa berdi. Osyndai ustanymda bolǵan Mustafa Shoqai 1931 jyly jýrnal be­tinde jaryq kórgen «Aq-qyzyl» atty maqalasynda: «Ahmet Baitursynuly men Sholpan – ulttyq ádebietimizdiń uly tulǵalary. Olardyń shyǵarmalarynan biz qysym kórgen tilimiz ben mádenietimizdiń ólmes, óshpes ómirsheń qýatyn kóremiz. Qazir Ahmet pen Sholpandar qaida júr? Olar nege qýǵyn-súrginge ushyraidy? Orys ádebieti men rýhani mádenietine qatysty dúnielerdiń bári Pýshkin, Týrgenev, Tolstoisyz shyǵarylmaidy. Al bizdiń halqymyz óziniń Baitursyny men Sholpanyn nege oqi almai otyr?» dep ashyna jazdy. Shoqai shovinizm men shalaǵai saiasatty, syńarjaq ideo­logiia men sonyń so­iyl soǵary – sovettik realizmdi jerine jetkize synady. Son­dyqtan ol «Ulttyq aramshópter ja­riialanymy» atty maqa­lasynda: «bolshevikterdiń paiymdaýlary naǵyz ómirdiń óz kórinisinen týyn­damaidy, «taptyq suranystardan» turady. En­deshe, mundai paiymdaýlarǵa negiz­de­lip jasalǵan shyǵarmalar da ómir shyndyǵyn tolyq kórsete almaityny óz-ózinen túsinikti bolsa kerek» dep jazdy. 

Ultqa uiytqy bolar saiasi jetek­shi ǵana emes, kóregen kósem de bola bilgen Mustafanyń paiymdaýynsha naǵyz ádebiet erkindik, táýelsizdik tusynda týady. 

Erkindik bolmai naǵyz ádebietti jasaý múmkin emes. Buǵan mysal retinde Shoqai orys ádebietin alǵa tartady: «Máselen, bai ádebiet sanalatyn orys ádebietin alsaq, ol bolshevikterden burynǵy dáýirde jasalǵan. Orystyń patshalyq júiesi zulym júie bolǵanyna qaramastan, jazýshylardyń qalamynda erkindik bar edi. Orystyń eń úzdik jazýshylarynyń birinen sanalatyn Maksim Gorkii óziniń álemge tanylǵan shyǵarmalaryn patshalyq zamanda jazdy. Al keńes zamanynda Gorkii bolshevik bola júrip, birde-bir eleýli shyǵarma jazǵan emes. Nelikten? Sebebi bul bolshevik jazýshynyń zer­desi proletariat diktatýrasy ýymen ý­lanǵan ortada gúldep, kórkeie almai otyr». 

Mustafa Shoqaidyń pikirinshe, ádebiet aiaqqa qarai tigiletin etik emes. Ádebi shyǵarmalar adam balasynyń eń izgi kózqarastarynan týyndaidy. Sol úshin ol syrttan keletin qarsylyqtarǵa tóze almaidy. 

Árine saiasi baǵyttaǵy basylym­ bolǵandyqtan «Iash Túrkistan» betterinde negizinen saiasi-áleýmettik syn maqalalar jariialandy. Sonymen qatar jýrnalda tek túrkistandyqtardyń emes, táýelsizdik jolynda kúresip jatqan Ázerbaijan, Sol­tústik Kavkaz, Edil-Oral, Qyrym, Grýziia, Ýkraina halyqtary týraly da qoǵamdyq saiasi taqyryptarda maqalalar jariia­landy. 

Basylym «olardyń jeńisteri báriniń jeńisi, olardyń qaiǵysy báriniń qaiǵysy ekenin» únemi eske salyp otyrdy. Bul bailanystar tek «Iash Túrkistan» baǵandarymen shektelip qalmady. Kavkaz jáne Ázerbaijan Ulttyq maidanymen tyǵyz bailanysta bolǵan Shoqai, jyl saiyn mamyr aiynda Kavkaz jáne Ázerbaijan týraly maqalalar jariialap turdy. 

Ázerbaijandyq saiasi muǵajyrlar Ystanbulda shyǵaratyn «Odlý Iýrd» jýrnalynyń alǵashqy sanynda «Túrkistan máselesi» degen ma­qalasy jariialanǵan Shoqai 1933 jyly Kavkaz meiramynda jan tebirenter sóz sóiledi. 

Ázerbaijannyń táýelsizdik kú­nine bailanysty 28 mamyrda Parijde ótken jinalysta sóilegen Mustafa «Kaspii teńiziniń túrkistandyqtar men ázerbaijandyqtardy bólmeitinin, keri­sinshe biriktiretinin, sebebi sýdyń eń tiimdi tasymal joly ekenin» basa aitady. 

Ol sol kúngi «Iash Túrkistan» betterinde jariialanǵan maqalada: «Biz, negizinde, úlken kúshke iemiz. Bul kúsh – túrik birligi, túrik maidany, odaǵy, iaǵni tek qur sóz emes, is birligi… Evreiler: «Varshavada bir evreidiń tisi aýyrsa, Amerikadaǵy evreidiń jany syzdaidy» deidi. Sol siiaqty biz de túriktektes bir el azap shekse, barsha túrikter azap shegedi» deýimiz qajet… Biz asa qiyn jaǵdaida ómir súrip otyrmyz. Qazirgi jaǵdai bizdiń óz kúshterimizdi biriktirýge múmkindik bermeýde. Meniń mynadai usynysym bar: «Bizder – ázerbaijandar, edil-oraldyqtar, qyrymdyq jáne túrkistandyqtar – tek kóz qylý úshin ǵana emes, óz is-áreketterimizdiń durys nemese burys ekendigin anyqtaý úshin de keńes túrinde jylyna bir ret bas qosyp turýymyz qajet. Bas qosýǵa eń qolaily kún Ázerbaijannyń táýelsizdik kúni – 28 mamyr bolýy múmkin» dep jazdy.

Mustafa Shoqai Berlinde jaryq kórgen «Milli Iýl» jáne Varshavada shyqqan «Shimali Kavkaziia» jýrnalynda túrli maqalalar jariialap, Ankaradaǵy «Túrik Iýrdy» men Kós­tenjedegi «Emel» jýrnaldarymen de hat alysyp turdy. Bul rette onyń is-áreketi men jazǵan maqalalary tek túrik halyqtarymen ǵana shektelip qalmaityn. 

Barynsha keń taraǵan «Iash Túrkistanǵa» jazylýǵa ótinishter Tian-Shannan, Shanhaidan, Mýkdenden, Úndistannan, Japoniiadan, Helsinkiden, t.b. keletin. Ásirese Úndistanda úlken qyzyǵýshylyq týdyrǵan «Iash Túrkistannyń» 20 jáne 21 sandary tolyǵymen ýrdý tiline aýda­rylyp basyldy. 

Bálkim osynyń da áseri bolar, Shoqai musylman áleminde tanymal tulǵaǵa ainaldy. Sondyqtan ol Ierýsalimde ótkizilýi josparlanǵan Islam konferentsiiasyna Túrkistannyń atynan delagat retinde qatysýǵa shaqyrý aldy. 

Bolshevizmge qarsy ortaq kúreste taǵdyrlas slavian azattyq kúshteriniń qurylyp uiymdasýyna da Mustafa Shoqaidyń kóp eńbegi sińgeni belgili. 

Sondyqtan da osy toptardyń syi-qur­metine bólengen Mustafa Shoqai «Iash Túrkistannyń» 29-sanynda jaryq kórgen «Jephemizdi birlestireiik» dep atalatyn maqalasynda budan buryn jasaǵan úndeýin qaitalady: «Kavkaz, Ýkraina, Túrkistan, Edil-Oral, Qyrym jáne azattyq kúres jolyndaǵy kazachiler – bárimiz ulttyq kúshterimizdi biriktirip, óz odaǵymyz ben ortalyǵymyzdy qurýymyz kerek. Bul ortalyq, árbir jeke ulttyq uiym óz azattyǵyn qorǵaǵan jaǵdaida meili ol bolshevik bolsyn, meili ulttyq sipatta bolsyn, imperializmge qarsy kúreste bizdiń ult-azattyq bir­ligimizdi bildirýi qajet».

Artynsha-aq «emigratsiia baspasózi» bul maqalany qoldaityn maqalalar jariialai bastady. «Iana Milli Iýýl» jýrnaly 4-sanynda, «Istiqlal» 9-sanynda, «Ieni Turan» 5-sanynda jáne «Volnye Kazachestva» 105-sanynda jaýap jazdy. 

Shoqaidyń osyǵan uqsas uiytqylary nátijesinde sheteldegi túrik halyqtary men ozbyrlyq kórgen oqshaý ulttar óz aralaryndaǵy mádeni jáne saiasi bailanystaryn nyǵaityp, kommýnizm jáne fashizmge qarsy basqa da saiasi toptarmen ózara yntymaqtastyǵyn arttyra tústi. 

Osylaisha grýzin, ýkrain jáne kazachestvo belsendi túrde atsalysqan «Prometei» toby jańa sipat aldy. Osy ýaqyt aralyǵynda Shoqai Túrkistan uǵymyn álemdik saiasat sahnasynda irgeli memleket deńgeiine kótere bildi. Sol arqyly buǵan deiin Eýropanyń saiasi ortasyna beimálim bolyp kelgen Túrkistan ult-azattyq qozǵalysy úlken mańyzǵa ie boldy.

«Ieni Túrkistan» men «Iash Túr­kistan» basylymdarymen qatar Eýropa baspasózinde belsendi túrde maqalalar jariialaǵan Mustafa Shoqai jalpy Keńestik Resei týraly beimálim jait­tardy baiandaityn maqalalaryn orys baspasózinde, táýelsizdik týraly maqalalaryn frantsýz baspasózinde jariialady. 

Ol sonymen qatar Eýropanyń túrli basylymdarynda aǵylshyn, frantsýz, nemis, poliak tilderinde jaryq kórgen maqalalaryn da oqyrmandardyń suranysy boiynsha emigranttardyń ortaq tili – orysshaǵa aýdaryp, qai­tadan jariialap otyrdy. 

Mysaly, «Prometei» jýrnalynda jariialanyp, jalpy jurt­shylyqtyń nazaryn aýdarǵan «Túrkistanda halyqaralyq qatynas máse­lesi» atty maqalasy kóptiń suranysy boiynsha frantsýz tilinen orysshaǵa aýda­rylyp, kavkazdyq emigranttardyń saiasi basylymy «Gortsy Kavkaza» jýrnalynda qaita basyldy. 

Atalǵan eńbeginde Keńes ókimetiniń Túrkistanda júrgizip otyrǵan saiasatyn jan-jaqty taldai kelip: «Keńes ókimeti on ekinshi jylyna aiaq basty. ...Shetelderden kelgenderge ultaralyq týystyqtyń saltanat qurǵany jaiynda túrli ańyz aitylady. Qysqasy, olardyń aitýynsha, Reseidi meken etken azshylyq ulttar bul dúniedegi peiishte ómir súredi eken. Alaida osy peiish-ómirdiń qanshalyqty tozaq ekenin jáne munda bolshevikterdiń jazalaýshy-qubyjyq, jergilikti halyqtyń da azap shekken kúnáharlar rólin somdap júrgenin kórý úshin keńestik gazetterge bir kóz júgirtip shyǵýdyń ózi jetkilikti. Bizdiń qolymyzda Túrkistandaǵy túrli ult arasyndaǵy qarym-qatynasty ai­ǵaqtaityn jetkilikti málimet bar. Biz olardyń ishinde tek keńestik resmi de­rekterge ǵana toqtalamyz. Óitkeni bolshevikterdiń óz-ózderine jala jappaityndaryna senimdimiz», dep jazǵan Mustafa Shoqai, bul maqalasynda da keńestik, sonyń ishinde, ásirese «Za partiiý» jáne «Pravda vostoka» siiaqty resmi basylymdarǵa silteme jasady.

Mustafa Shoqai dáiek-derekterdi belsendi bolshevik jazýshylardyń kitaptarynan, sonymen qatar kóbinese rejimniń Túrkistanda jariialanatyn resmi «Kazahstanskaia pravda», «Eń­bekshi qazaq», «Qazaq ádebieti», «Aq jol», «Qyzyl Ózbekstan», «Jańa Ferǵana», «Azat Buhara», «Buhara proletariaty», «Sharq hakikaty», «Shýralar Túrikmenstany», «Týrkmenskaia iskra», «Týrkmenstan», «Qyzyl Iýldýz», «Avaz-y Tajik», «Rehber-i Danish», «Kýrtýlýsh», «Pravda Vostoka», «Za partiiý», «Sovetskaia step» siiaqty qazaqsha, ózbek­she, túrikmenshe, tájikshe, uiǵyrsha jáne oryssha basylymdarynan paidalanatyn edi.

Osy arada airyqsha toqtalarlyq jait, Mustafa Shoqaidyń tujyrym-pikirlerin naqty dálelderge súienip, resmi qujattar arqyly berýinde edi. Per Rensdel atap kórsetkendei, Sho­qai tásildi ońtaily, urymtal ári óte naq­ty qoldandy. 

Ol keńestik rejimniń kesirinen júz myńdaǵan túrkistandyqtyń qurban bolyp, qyrylǵany jáne ol jerde saýatsyzdyqtyń qanshalyqty bel alǵany týraly dálelderdi, sondai-aq marksizm-leninizm jeńisiniń qur dabyra sóz ben kózboiaýshylyqtan basqa eshteńe emes ekenin bolsheviktik kitaptar men basylymdardyń mátinderinen alyp, qorytyndy jasady. 

Sondyqtan Shoqai shyǵarǵan «Iash Túrkistan» bolshevikter bilegen Túrkistandaǵy solaqai saia­satty áshkerelegen, Stalindik repressiia – qandy qyrǵynda qyrshynynan qiylǵan Alash arystarynyń amanaty men aqiqatyn halyqaralyq qaýymdastyqqa jetkizgen birden-bir minber bola bildi.

Táýelsizdik jyldarynda Mustafa Shoqaidyń negizgi eńbekteri, mazmundy maqalalary men jazbalary qazaq tiline aýdarylyp, oqyrman qolyna tidi. Ol týraly birshama zertteý eńbekteri de jaryq kórdi. Osy oraida on jyl boiy Eýropada úzbei shyǵyp kelgen «Iash Túrkistan» jýrnalynyń árbir sanyn búgingi qazaq tiline yńǵailap, qaita basyp shyǵarsa – úlken qyzmet bolar edi. 

Óitkeni Mus­tafa Shoqaidyń basshylyǵymen shyq­qandyqtan, jýrnalda jaryq kórgen ár­bir material, maqala onyń qaraýynan ót­ken, iaki tapsyrmasymen jazylǵan dúnie ekeni belgili. Onyń ústine bul basylym betinde keńestik kezeńniń 1929-1939 jyldardaǵy qandy qasap solaqai saiasatynyń boiamasyz shyndyǵyn kórýge bolady.

Shetelde qiyn jaǵdaida ómir súre júrip Mustafa Shoqai munyń bárine qai ýaqytta jáne qalai úlgerdi? Bizdiń oiymyzsha, munyń bir ǵana jaýaby bolsa kerek. 

Ol – Túrkistannyń tutastyǵy men táýelsizdigi ideiasy! Buǵaýlyq qamytyn kigen eliniń taǵdyry eske túskende ol tynym taýyp, tynysh uiyqtai almady. Dostary keide biraz demalý kerektigin eskerte qalsa: «Demalý úshin aldymyzda áli sheksiz ómir bar», dep jumysyn ári qarai jalǵastyra beretin. 

Onyń eńbegi esh ketpedi, ózi dúnieden ótken 1941 jyldyń jeltoqsanynan týra elý jyldan keiin eli táýelsizdik aldy, al 130 jyldyǵy qarsańynda túgel túrkiniń tóri bolǵan Túrkistan qaita túlep, tamyrlas jurttardyń yntymaǵy artyp, judyryqtai jumyla tústi... Rýhyń shat, janyń jánnatta bolsyn, táýelsiz, tutas Túrkistannyń temirqazyǵy! 

 Darhan Qydyráli

«Egemen Qazaqstan» respýblikalyq gazeti» AQ basqarma tóraǵasy