بٷگٸن - بار عۇمىرىن تٷركٸستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تۇتاستىعىنا ارناعان مۇستافا شوقايدىڭ تۋعان كٷنٸ. ەسكٸشە 1890 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا, جاڭا كٷنتٸزبە بويىنشا 1891 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا دٷنيەگە كەلگەن الاش ارداقتىسىنىڭ 130 جىلدىعىنا وراي Egemen Qazaqstan گازەتٸندە جارييالانعان ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز.
مۇستافا شوقاي تۋرالى سٶز بولعاندا ونىڭ باسشىلىعىمەن ەميگراتسييادا جارىق كٶرگەن «ياش تٷركٸستان» تۋرالى ايتپاي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. لاتىن ەرپٸمەن ىستانبۇلدا شىعاتىن «يەنٸ تٷركٸستان» جۋرنالىنا تٷركييا ٷكٸمەتٸنٸڭ قىسىمى كٷشەيٸپ, اۋقىمى تارىلا تٷسكەندٸكتەن, اراب ەرٸپتەرٸمەن جارىق كٶرٸپ ٷندٸستان, اۋعانستان, يران جەنە ارابستان سيياقتى مۇسىلمان ەلدەرٸندەگٸ تٷركٸستاندىقتارعا تٷگەل تارايتىن جۋرنالعا دەگەن سۇرانىس كٶبەيگەن ەدٸ.
مۇنداي جۋرنالدى تٷركييادا شىعارۋ مٷمكٸن بولماعاندىقتان, مۇستافا شوقاي ەۋروپادا باسىپ, تاراتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. كەلٸسسٶزدەر نەتيجەسٸندە جۋرنالعا «پرومەتەي» ۇيىمى مەن پولشا ٷكٸمەتٸ قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتەتٸن بولدى.
سول جىلى قازان ايىندا بەرلينگە كەلٸپ, المانييادا وقىپ جاتقان تٷركٸستاندىق ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەن مۇستافا شوقاي, جۋرنالدىڭ العاشقى سانىن دايىنداۋعا تاپسىرما بەردٸ. وسىلايشا 1929 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «ياش تٷركٸستان» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانى جارىق كٶردٸ.
جۋرنالدىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸنە «تٷركٸستان يدەياسىنا قىزمەت ەتەتٸن ايلىق جۋرنال» دەپ جازىلدى. ونىڭ «تٷركٸستان ۇلتتىق قوزعالىسىنىڭ باسىلىمى» ەكەنٸ دە ۇمىت قالعان جوق.
باسىلىمنىڭ ماقسات-مٷددەسٸن ايقىندايتىن «بٸزدٸڭ جول» اتتى بەتاشار ماقالادا مۇستافا شوقاي «ياش تٷركٸستاننىڭ» ميسسيياسىن بىلاي دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ: «جاڭادان شىققان كەز كەلگەن جۋرنال نەمەسە گازەت وقىرماندارىنا ٶزٸنٸڭ ساياسي مۇراتىن, جولىن جەنە ماقساتىن تانىستىرىپ ٶتەتٸن ەدەتٸ بار. دەستٷرگە اينالعان بۇل ەدەتكە بٸز دە جٷگٸنەمٸز. ۇستانعان جولىمىزدى ۇزاق تٷسٸندٸرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. توق ەتەرٸن ايتقاندا, جولىمىز بەن ماقساتىمىز: بٸز, تٷركٸستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جاقتاۋشىلار, ەلٸمٸزدٸڭ ەركٸ ٷشٸن جەنە جۇرتىمىز تٷركٸستاننىڭ بوداندىقتان قۇتىلۋى ٷشٸن كٷرەسەمٸز. تٷركٸستاندىقتارعا بۇدان باسقا جول بولماعان. قازٸر دە جوق جەنە بۇدان سوڭ دا بولمايدى. ...ەگەر بٸز حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى تالاپتارىنىڭ مەن-ماعىناسىن بۇزباي, كٷشٸن ەلسٸرەتپەي, «ياش تٷركٸستان» بەتتەرٸندە كٶتەرە الساق, وندا بەرٸمٸز ٷشٸن قاسيەتتٸ جەنە اۋىر جاۋاپكەرشٸلٸك ارتقان ابىرويلى بورىشتىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶتەگەن بولار ەدٸك».
راسىندا, بەتاشار ماقالادا ايتىلعانداي, «ياش تٷركٸستان» تۇتاس تٷركٸستاننىڭ جوعىن جوقتايتىن جالعىز ۇلتتىق باسىلىمعا اينالدى. كەڭەستٸك قىسىم كٷشەيگەن كەزدە وسى باسىلىم عانا تٷركٸستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جايىندا سٶز قوزعاپ, قالام تەربەي بٸلدٸ.
سوندىقتان المانييا مەن تٷركييادا وقىپ جاتقان تٷركٸستاندىق شەكٸرتتەر مەن ەميگراتسيياداعى زييالىلار, سونداي-اق شەت- ەلدەردە ٶمٸر سٷرەتٸن تٷركٸستاندىقتار جۋرنال ٸسٸنە بەلسەنە ارالاستى. وعان ەۋروپا, تٷركييا, اۋعانستان, يران, ٷندٸستان, جاپونييا, قىتايدان تٸپتٸ, كەڭەستٸك تٷركٸستاننان وقىرمان حاتتارى اعىلىپ كەلٸپ جاتاتىن.
جۋرنالدىڭ جارىق كٶرەتٸنٸ تۋرالى «يەنٸ تٷركٸستاننىڭ» 1929 جىلعى №24-25 سانىندا: «ەۋروپاداعى ۇلتشىل تٷركٸستاندىق دوستارىمىزدىڭ اتسالىسۋىمەن بەرليندە «ياش تٷركٸستان» اتتى باسىلىم جارىققا شىعادى. ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن بٸزبەن بٸرگە قورعايتىن بۇل باسىلىمدى جۋىق ارادا وقي الاتىندارىڭىزدى قۋانىشپەن حابارلايمىز», دەپ جازدى.
جاڭا شىققان جۋرنالدىڭ تٸلٸ جٶنٸندە: «جۋرنالىمىز بەلگٸلٸ بٸر ديالەكتٸنٸڭ ىقپالىندا بولمايدى, بٸز تۇتاس تٷركٸستاننىڭ ورتاق جۋرنالى بولعىمىز كەلەدٸ», دەپ جازعان رەداكتسييا باسشىلىعى, قاجىر-قايراتىن تٷركٸستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تۇتاستىعى جولىنا ارنايتىنىن ايتتى.
ٶيتكەنٸ ەۋەلٸ اراب ەرٸپتەرٸمەن شىققان ىستانبۇلداعى «يەنٸ تٷركٸستان» كەيٸننەن لاتىن ەرٸپتەرٸمەن جارييالانعاندىقتان, تٷركييادان باسقا ەلدەرگە تابان تٸرەگەن تٷركٸستاندىقتار بۇل جاڭا باسىلىمدى كٶپ بٸلە بەرمەيتٸن ەدٸ.
سوندىقتان شاعاتاي ديالەكتٸسٸنە جاقىن تٸلمەن جارىق كٶرگەن جەنە قىسقا مەرزٸمنٸڭ ٸشٸندە ٶزٸندٸك باعىتى بار باسىلىمعا اينالعان «ياش تٷركٸستان» جۋرنالى تٷركييادان تىس ەلدەرگە (يران, اۋعانستان, ٷندٸستان جەنە ت.ب) اۋىپ كەتكەن مۇعاجىر تٷركٸستاندىقتارعا ارنالدى.
وسىلايشا بەرليندە 1925 جىلى 9 مامىردا قابىلدانعان «تٷركٸستان ۇلتتىق بٸرلٸگٸ» كوميتەتٸنٸڭ شەشٸمٸ «ياش تٷركٸستان» ارقىلى جٷزەگە استى. ال «يەنٸ تٷركٸستان» 1931 جىلى قىركٷيەكتە تٷركييا ٷكٸمەتٸنٸڭ تىيىم سالۋىمەن جارىق كٶرۋٸن مٷلدە توقتاتقاننان كەيٸن, «ياش تٷركٸستان» تەك تەۋەلسٸز ۇلتتىق جۋرنال بولىپ قالدى.
جۋرنال رەداكتسيياسى 1930 جىلى اقپان ايىندا بەرلين قالاسىنا كٶشتٸ. ٶيتكەنٸ «ياش تٷركٸستان» جۋرنالىن شىعارۋعا اتسالىسقان جاستار نەگٸزٸنەن وسى المانييادا توپتاسقان ەدٸ. جۋرنالعا جازۋ, ماقالا ۇيىمداستىرۋ نەگٸزٸنەن تاحير شاعاتاي مەن ابدۋلۋاحاب وقتايدىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸندە ەدٸ. يبراھيم اريفحان (ياركىن), احمەت نايىم ٶكتەم, ساليح ەركينكول, تەۆەككٷل ابدۋللاھزادە بابۋر سيياقتى تٷركٸستاندىقتار دا تٷرلٸ ماقالالار جازىپ, بەلسەنە ارالاسىپ تۇردى.
ولار تاقىرىپتارعا وراي ماتەريالدار دايىنداپ, ماقالا جازۋ, وقىرمان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ جەنە جۋرنالدىڭ تارالۋى سيياقتى باسىلىمعا قاتىستى بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاستى, سوندىقتان «ياش تٷركٸستاننىڭ» بەرليندە جارىق كٶرۋٸ ەلدەقايدا قولايلى بولدى. پاريجدە جالعىز جٷرگەن شوقايدىڭ مۇنىڭ بەرٸنە ٷلگەرە قويۋى, ەرينە قيىن ەدٸ.
ونىڭ ٷستٸنە «پرومەتەي» ۇيىمىنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ رەتٸندە تٷرلٸ ەلدەردە ٶتٸپ جاتقان ٸرٸ كونفەرەنتسييالار مەن باسقوسۋلارعا, كەلٸسسٶزدەر مەن مەجٸلٸستەرگە قاتىسىپ, ٸرگەلٸ ٸس-شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا جٷرەتٸن ونىڭ «ياش تٷركٸستاننىڭ» ەربٸر سانى مەن ونداعى ماقالالارعا كٶڭٸل اۋدارىپ وتىرۋعا ۋاقىتى جەتپەيتٸن ەدٸ. سوندىقتان اتى ايتىپ تۇرعانداي, جۋرنال تٷركٸستاندىق جاستاردىڭ باسىلىمىنا اينالدى.
«ياش تٷركٸستان» 1929 جىلى شىققان العاشقى سانىنان باستاپ ەدەبيەت ايدارىن اشىپ, ٶلەڭ-جىرلار جارييالاي باستادى. مەسەلەن, جۋرنالدىڭ العاشقى بەتاشار سانىندا ماعجاننىڭ «تٷركٸستان» اتتى ەيگٸلٸ ٶلەڭٸ مەن شولپاننىڭ «جاپىراقتار» اتتى ٶلەڭٸ جارييالاندى.
وسى ورايدا ايتا كەتەرلٸك جايت, ماعجان – ەميگراتسيياداعى تٷركٸستاندىقتاردىڭ ەڭ سٷيٸكتٸ اقىنى ەدٸ. سوندىقتان جۋرنالدىڭ 3-4 سانىندا ماعجاننىڭ «الىستاعى باۋىرىما» اتتى ٶلەڭٸ جارييالاندى. تٷركيياداعى ۇلت-ازاتتىق كٷرەسٸنە ارنالىپ جازىلعان بۇل ٶلەڭ, مۇستافا شوقايدىڭ العىسٶز ٸسپەتتٸ كٸرٸسپە سٶزٸمەن بٸرگە جارىق كٶردٸ.
العىسٶزدٸ «بٸز قۇل بولىپ تۇرا المايمىز. بٸز ۇلت ازاتتىعىمىزدى الامىز» دەپ باستاعان مۇستافا ماعجاننىڭ ٶلەڭدەرٸن تٷرٸكشٸلدٸك ٷشٸن ەڭ قۇندى جەنە ەڭ پايدالى شىعارما دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. ماعجانمەن بٸرگە تٷركٸستاننىڭ تۇتاستىعىن جىرلاعان اقىندارعا كەڭ ورىن بەرگەن جۋرنال بەتتەرٸندە شولپان, فيترات, ەلبەك سىندى اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸ جارىق كٶردٸ. ابايدى «تٷركٸستاننىڭ ەڭ ۇلى اقىنى» دەپ اتاعان جۋرنال, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ەڭبەكتەرٸنە دە جوعارى باعا بەردٸ. وسىنداي ۇستانىمدا بولعان مۇستافا شوقاي 1931 جىلى جۋرنال بەتٸندە جارىق كٶرگەن «اق-قىزىل» اتتى ماقالاسىندا: «احمەت بايتۇرسىنۇلى مەن شولپان – ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ۇلى تۇلعالارى. ولاردىڭ شىعارمالارىنان بٸز قىسىم كٶرگەن تٸلٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ٶلمەس, ٶشپەس ٶمٸرشەڭ قۋاتىن كٶرەمٸز. قازٸر احمەت پەن شولپاندار قايدا جٷر? ولار نەگە قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرايدى? ورىس ەدەبيەتٸ مەن رۋحاني مەدەنيەتٸنە قاتىستى دٷنيەلەردٸڭ بەرٸ پۋشكين, تۋرگەنەۆ, تولستويسىز شىعارىلمايدى. ال بٸزدٸڭ حالقىمىز ٶزٸنٸڭ بايتۇرسىنى مەن شولپانىن نەگە وقي الماي وتىر?» دەپ اشىنا جازدى. شوقاي شوۆينيزم مەن شالاعاي ساياساتتى, سىڭارجاق يدەولوگييا مەن سونىڭ سويىل سوعارى – سوۆەتتٸك رەاليزمدٸ جەرٸنە جەتكٸزە سىنادى. سوندىقتان ول «ۇلتتىق ارامشٶپتەر جارييالانىمى» اتتى ماقالاسىندا: «بولشەۆيكتەردٸڭ پايىمداۋلارى ناعىز ٶمٸردٸڭ ٶز كٶرٸنٸسٸنەن تۋىندامايدى, «تاپتىق سۇرانىستاردان» تۇرادى. ەندەشە, مۇنداي پايىمداۋلارعا نەگٸزدەلٸپ جاسالعان شىعارمالار دا ٶمٸر شىندىعىن تولىق كٶرسەتە المايتىنى ٶز-ٶزٸنەن تٷسٸنٸكتٸ بولسا كەرەك» دەپ جازدى.
ۇلتقا ۇيىتقى بولار ساياسي جەتەكشٸ عانا ەمەس, كٶرەگەن كٶسەم دە بولا بٸلگەن مۇستافانىڭ پايىمداۋىنشا ناعىز ەدەبيەت ەركٸندٸك, تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا تۋادى.
ەركٸندٸك بولماي ناعىز ەدەبيەتتٸ جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇعان مىسال رەتٸندە شوقاي ورىس ەدەبيەتٸن العا تارتادى: «مەسەلەن, باي ەدەبيەت سانالاتىن ورىس ەدەبيەتٸن الساق, ول بولشەۆيكتەردەن بۇرىنعى دەۋٸردە جاسالعان. ورىستىڭ پاتشالىق جٷيەسٸ زۇلىم جٷيە بولعانىنا قاراماستان, جازۋشىلاردىڭ قالامىندا ەركٸندٸك بار ەدٸ. ورىستىڭ ەڭ ٷزدٸك جازۋشىلارىنىڭ بٸرٸنەن سانالاتىن ماكسيم گوركيي ٶزٸنٸڭ ەلەمگە تانىلعان شىعارمالارىن پاتشالىق زاماندا جازدى. ال كەڭەس زامانىندا گوركيي بولشەۆيك بولا جٷرٸپ, بٸردە-بٸر ەلەۋلٸ شىعارما جازعان ەمەس. نەلٸكتەن? سەبەبٸ بۇل بولشەۆيك جازۋشىنىڭ زەردەسٸ پرولەتاريات ديكتاتۋراسى ۋىمەن ۋلانعان ورتادا گٷلدەپ, كٶركەيە الماي وتىر».
مۇستافا شوقايدىڭ پٸكٸرٸنشە, ەدەبيەت اياققا قاراي تٸگٸلەتٸن ەتٸك ەمەس. ەدەبي شىعارمالار ادام بالاسىنىڭ ەڭ ٸزگٸ كٶزقاراستارىنان تۋىندايدى. سول ٷشٸن ول سىرتتان كەلەتٸن قارسىلىقتارعا تٶزە المايدى.
ەرينە ساياسي باعىتتاعى باسىلىم بولعاندىقتان «ياش تٷركٸستان» بەتتەرٸندە نەگٸزٸنەن ساياسي-ەلەۋمەتتٸك سىن ماقالالار جارييالاندى. سونىمەن قاتار جۋرنالدا تەك تٷركٸستاندىقتاردىڭ ەمەس, تەۋەلسٸزدٸك جولىندا كٷرەسٸپ جاتقان ەزەربايجان, سولتٷستٸك كاۆكاز, ەدٸل-ورال, قىرىم, گرۋزييا, ۋكراينا حالىقتارى تۋرالى دا قوعامدىق ساياسي تاقىرىپتاردا ماقالالار جارييالاندى.
باسىلىم «ولاردىڭ جەڭٸستەرٸ بەرٸنٸڭ جەڭٸسٸ, ولاردىڭ قايعىسى بەرٸنٸڭ قايعىسى ەكەنٸن» ٷنەمٸ ەسكە سالىپ وتىردى. بۇل بايلانىستار تەك «ياش تٷركٸستان» باعاندارىمەن شەكتەلٸپ قالمادى. كاۆكاز جەنە ەزەربايجان ۇلتتىق مايدانىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان شوقاي, جىل سايىن مامىر ايىندا كاۆكاز جەنە ەزەربايجان تۋرالى ماقالالار جارييالاپ تۇردى.
ەزەربايجاندىق ساياسي مۇعاجىرلار ىستانبۇلدا شىعاراتىن «ودلۋ يۋرد» جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىندا «تٷركٸستان مەسەلەسٸ» دەگەن ماقالاسى جارييالانعان شوقاي 1933 جىلى كاۆكاز مەيرامىندا جان تەبٸرەنتەر سٶز سٶيلەدٸ.
ەزەربايجاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸنە بايلانىستى 28 مامىردا پاريجدە ٶتكەن جينالىستا سٶيلەگەن مۇستافا «كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تٷركٸستاندىقتار مەن ەزەربايجاندىقتاردى بٶلمەيتٸنٸن, كەرٸسٸنشە بٸرٸكتٸرەتٸنٸن, سەبەبٸ سۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ تاسىمال جولى ەكەنٸن» باسا ايتادى.
ول سول كٷنگٸ «ياش تٷركٸستان» بەتتەرٸندە جارييالانعان ماقالادا: «بٸز, نەگٸزٸندە, ٷلكەن كٷشكە يەمٸز. بۇل كٷش – تٷرٸك بٸرلٸگٸ, تٷرٸك مايدانى, وداعى, ياعني تەك قۇر سٶز ەمەس, ٸس بٸرلٸگٸ… ەۆرەيلەر: «ۆارشاۆادا بٸر ەۆرەيدٸڭ تٸسٸ اۋىرسا, امەريكاداعى ەۆرەيدٸڭ جانى سىزدايدى» دەيدٸ. سول سيياقتى بٸز دە تٷرٸكتەكتەس بٸر ەل ازاپ شەكسە, بارشا تٷرٸكتەر ازاپ شەگەدٸ» دەۋٸمٸز قاجەت… بٸز اسا قيىن جاعدايدا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرمىز. قازٸرگٸ جاعداي بٸزدٸڭ ٶز كٷشتەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەۋدە. مەنٸڭ مىناداي ۇسىنىسىم بار: «بٸزدەر – ەزەربايجاندار, ەدٸل-ورالدىقتار, قىرىمدىق جەنە تٷركٸستاندىقتار – تەك كٶز قىلۋ ٷشٸن عانا ەمەس, ٶز ٸس-ەرەكەتتەرٸمٸزدٸڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىس ەكەندٸگٸن انىقتاۋ ٷشٸن دە كەڭەس تٷرٸندە جىلىنا بٸر رەت باس قوسىپ تۇرۋىمىز قاجەت. باس قوسۋعا ەڭ قولايلى كٷن ەزەربايجاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ – 28 مامىر بولۋى مٷمكٸن» دەپ جازدى.
مۇستافا شوقاي بەرليندە جارىق كٶرگەن «ميللي يۋل» جەنە ۆارشاۆادا شىققان «شيمالي كاۆكازييا» جۋرنالىندا تٷرلٸ ماقالالار جارييالاپ, انكاراداعى «تٷرٸك يۋردى» مەن كٶستەنجەدەگٸ «ەمەل» جۋرنالدارىمەن دە حات الىسىپ تۇردى. بۇل رەتتە ونىڭ ٸس-ەرەكەتٸ مەن جازعان ماقالالارى تەك تٷرٸك حالىقتارىمەن عانا شەكتەلٸپ قالمايتىن.
بارىنشا كەڭ تاراعان «ياش تٷركٸستانعا» جازىلۋعا ٶتٸنٸشتەر تيان-شاننان, شانحايدان, مۋكدەندەن, ٷندٸستاننان, جاپونييادان, حەلسينكيدەن, ت.ب. كەلەتٸن. ەسٸرەسە ٷندٸستاندا ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرعان «ياش تٷركٸستاننىڭ» 20 جەنە 21 ساندارى تولىعىمەن ۋردۋ تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلدى.
بەلكٸم وسىنىڭ دا ەسەرٸ بولار, شوقاي مۇسىلمان ەلەمٸندە تانىمال تۇلعاعا اينالدى. سوندىقتان ول يەرۋساليمدە ٶتكٸزٸلۋٸ جوسپارلانعان يسلام كونفەرەنتسيياسىنا تٷركٸستاننىڭ اتىنان دەلاگات رەتٸندە قاتىسۋعا شاقىرۋ الدى.
بولشەۆيزمگە قارسى ورتاق كٷرەستە تاعدىرلاس سلاۆيان ازاتتىق كٷشتەرٸنٸڭ قۇرىلىپ ۇيىمداسۋىنا دا مۇستافا شوقايدىڭ كٶپ ەڭبەگٸ سٸڭگەنٸ بەلگٸلٸ.
سوندىقتان دا وسى توپتاردىڭ سىي-قۇرمەتٸنە بٶلەنگەن مۇستافا شوقاي «ياش تٷركٸستاننىڭ» 29-سانىندا جارىق كٶرگەن «جەپحەمٸزدٸ بٸرلەستٸرەيٸك» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا بۇدان بۇرىن جاساعان ٷندەۋٸن قايتالادى: «كاۆكاز, ۋكراينا, تٷركٸستان, ەدٸل-ورال, قىرىم جەنە ازاتتىق كٷرەس جولىنداعى كازاچيلەر – بەرٸمٸز ۇلتتىق كٷشتەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرٸپ, ٶز وداعىمىز بەن ورتالىعىمىزدى قۇرۋىمىز كەرەك. بۇل ورتالىق, ەربٸر جەكە ۇلتتىق ۇيىم ٶز ازاتتىعىن قورعاعان جاعدايدا مەيلٸ ول بولشەۆيك بولسىن, مەيلٸ ۇلتتىق سيپاتتا بولسىن, يمپەرياليزمگە قارسى كٷرەستە بٸزدٸڭ ۇلت-ازاتتىق بٸرلٸگٸمٸزدٸ بٸلدٸرۋٸ قاجەت».
ارتىنشا-اق «ەميگراتسييا باسپاسٶزٸ» بۇل ماقالانى قولدايتىن ماقالالار جارييالاي باستادى. «يانا ميللي يۋۋل» جۋرنالى 4-سانىندا, «يستيقلال» 9-سانىندا, «يەنٸ تۇران» 5-سانىندا جەنە «ۆولنىە كازاچەستۆا» 105-سانىندا جاۋاپ جازدى.
شوقايدىڭ وسىعان ۇقساس ۇيىتقىلارى نەتيجەسٸندە شەتەلدەگٸ تٷرٸك حالىقتارى مەن وزبىرلىق كٶرگەن وقشاۋ ۇلتتار ٶز ارالارىنداعى مەدەني جەنە ساياسي بايلانىستارىن نىعايتىپ, كوممۋنيزم جەنە فاشيزمگە قارسى باسقا دا ساياسي توپتارمەن ٶزارا ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرا تٷستٸ.
وسىلايشا گرۋزين, ۋكراين جەنە كازاچەستۆو بەلسەندٸ تٷردە اتسالىسقان «پرومەتەي» توبى جاڭا سيپات الدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا شوقاي تٷركٸستان ۇعىمىن ەلەمدٸك ساياسات ساحناسىندا ٸرگەلٸ مەملەكەت دەڭگەيٸنە كٶتەرە بٸلدٸ. سول ارقىلى بۇعان دەيٸن ەۋروپانىڭ ساياسي ورتاسىنا بەيمەلٸم بولىپ كەلگەن تٷركٸستان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ٷلكەن ماڭىزعا يە بولدى.
«يەنٸ تٷركٸستان» مەن «ياش تٷركٸستان» باسىلىمدارىمەن قاتار ەۋروپا باسپاسٶزٸندە بەلسەندٸ تٷردە ماقالالار جارييالاعان مۇستافا شوقاي جالپى كەڭەستٸك رەسەي تۋرالى بەيمەلٸم جايتتاردى باياندايتىن ماقالالارىن ورىس باسپاسٶزٸندە, تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى ماقالالارىن فرانتسۋز باسپاسٶزٸندە جارييالادى.
ول سونىمەن قاتار ەۋروپانىڭ تٷرلٸ باسىلىمدارىندا اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمٸس, پولياك تٸلدەرٸندە جارىق كٶرگەن ماقالالارىن دا وقىرمانداردىڭ سۇرانىسى بويىنشا ەميگرانتتاردىڭ ورتاق تٸلٸ – ورىسشاعا اۋدارىپ, قايتادان جارييالاپ وتىردى.
مىسالى, «پرومەتەي» جۋرنالىندا جارييالانىپ, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارعان «تٷركٸستاندا حالىقارالىق قاتىناس مەسەلەسٸ» اتتى ماقالاسى كٶپتٸڭ سۇرانىسى بويىنشا فرانتسۋز تٸلٸنەن ورىسشاعا اۋدارىلىپ, كاۆكازدىق ەميگرانتتاردىڭ ساياسي باسىلىمى «گورتسى كاۆكازا» جۋرنالىندا قايتا باسىلدى.
اتالعان ەڭبەگٸندە كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ تٷركٸستاندا جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىن جان-جاقتى تالداي كەلٸپ: «كەڭەس ٶكٸمەتٸ ون ەكٸنشٸ جىلىنا اياق باستى. ...شەتەلدەردەن كەلگەندەرگە ۇلتارالىق تۋىستىقتىڭ سالتانات قۇرعانى جايىندا تٷرلٸ اڭىز ايتىلادى. قىسقاسى, ولاردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدٸ مەكەن ەتكەن ازشىلىق ۇلتتار بۇل دٷنيەدەگٸ پەيٸشتە ٶمٸر سٷرەدٸ ەكەن. الايدا وسى پەيٸش-ٶمٸردٸڭ قانشالىقتى توزاق ەكەنٸن جەنە مۇندا بولشەۆيكتەردٸڭ جازالاۋشى-قۇبىجىق, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ دا ازاپ شەككەن كٷنەھارلار رٶلٸن سومداپ جٷرگەنٸن كٶرۋ ٷشٸن كەڭەستٸك گازەتتەرگە بٸر كٶز جٷگٸرتٸپ شىعۋدىڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ. بٸزدٸڭ قولىمىزدا تٷركٸستانداعى تٷرلٸ ۇلت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ايعاقتايتىن جەتكٸلٸكتٸ مەلٸمەت بار. بٸز ولاردىڭ ٸشٸندە تەك كەڭەستٸك رەسمي دەرەكتەرگە عانا توقتالامىز. ٶيتكەنٸ بولشەۆيكتەردٸڭ ٶز-ٶزدەرٸنە جالا جاپپايتىندارىنا سەنٸمدٸمٸز», دەپ جازعان مۇستافا شوقاي, بۇل ماقالاسىندا دا كەڭەستٸك, سونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە «زا پارتييۋ» جەنە «پراۆدا ۆوستوكا» سيياقتى رەسمي باسىلىمدارعا سٸلتەمە جاسادى.
مۇستافا شوقاي دەيەك-دەرەكتەردٸ بەلسەندٸ بولشەۆيك جازۋشىلاردىڭ كٸتاپتارىنان, سونىمەن قاتار كٶبٸنەسە رەجٸمنٸڭ تٷركٸستاندا جارييالاناتىن رەسمي «كازاحستانسكايا پراۆدا», «ەڭبەكشٸ قازاق», «قازاق ەدەبيەتٸ», «اق جول», «قىزىل ٶزبەكستان», «جاڭا فەرعانا», «ازات بۇحارا», «بۇحارا پرولەتارياتى», «شارق حاكيكاتى», «شۋرالار تٷرٸكمەنستانى», «تۋركمەنسكايا يسكرا», «تۋركمەنستان», «قىزىل يۋلدۋز», «اۆاز-ى تاجيك», «رەحبەر-ي دانيش», «كۋرتۋلۋش», «پراۆدا ۆوستوكا», «زا پارتييۋ», «سوۆەتسكايا ستەپ» سيياقتى قازاقشا, ٶزبەكشە, تٷرٸكمەنشە, تەجٸكشە, ۇيعىرشا جەنە ورىسشا باسىلىمدارىنان پايدالاناتىن ەدٸ.
وسى ارادا ايرىقشا توقتالارلىق جايت, مۇستافا شوقايدىڭ تۇجىرىم-پٸكٸرلەرٸن ناقتى دەلەلدەرگە سٷيەنٸپ, رەسمي قۇجاتتار ارقىلى بەرۋٸندە ەدٸ. پەر رەنسدەل اتاپ كٶرسەتكەندەي, شوقاي تەسٸلدٸ وڭتايلى, ۇرىمتال ەرٸ ٶتە ناقتى قولداندى.
ول كەڭەستٸك رەجٸمنٸڭ كەسٸرٸنەن جٷز مىڭداعان تٷركٸستاندىقتىڭ قۇربان بولىپ, قىرىلعانى جەنە ول جەردە ساۋاتسىزدىقتىڭ قانشالىقتى بەل العانى تۋرالى دەلەلدەردٸ, سونداي-اق ماركسيزم-لەنينيزم جەڭٸسٸنٸڭ قۇر دابىرا سٶز بەن كٶزبوياۋشىلىقتان باسقا ەشتەڭە ەمەس ەكەنٸن بولشەۆيكتٸك كٸتاپتار مەن باسىلىمداردىڭ مەتٸندەرٸنەن الىپ, قورىتىندى جاسادى.
سوندىقتان شوقاي شىعارعان «ياش تٷركٸستان» بولشەۆيكتەر بيلەگەن تٷركٸستانداعى سولاقاي ساياساتتى ەشكەرەلەگەن, ستاليندٸك رەپرەسسييا – قاندى قىرعىندا قىرشىنىنان قيىلعان الاش ارىستارىنىڭ اماناتى مەن اقيقاتىن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا جەتكٸزگەن بٸردەن-بٸر مٸنبەر بولا بٸلدٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا مۇستافا شوقايدىڭ نەگٸزگٸ ەڭبەكتەرٸ, مازمۇندى ماقالالارى مەن جازبالارى قازاق تٸلٸنە اۋدارىلىپ, وقىرمان قولىنا تيدٸ. ول تۋرالى بٸرشاما زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ دە جارىق كٶردٸ. وسى ورايدا ون جىل بويى ەۋروپادا ٷزبەي شىعىپ كەلگەن «ياش تٷركٸستان» جۋرنالىنىڭ ەربٸر سانىن بٷگٸنگٸ قازاق تٸلٸنە ىڭعايلاپ, قايتا باسىپ شىعارسا – ٷلكەن قىزمەت بولار ەدٸ.
ٶيتكەنٸ مۇستافا شوقايدىڭ باسشىلىعىمەن شىققاندىقتان, جۋرنالدا جارىق كٶرگەن ەربٸر ماتەريال, ماقالا ونىڭ قاراۋىنان ٶتكەن, ياكي تاپسىرماسىمەن جازىلعان دٷنيە ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ونىڭ ٷستٸنە بۇل باسىلىم بەتٸندە كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ 1929-1939 جىلدارداعى قاندى قاساپ سولاقاي ساياساتىنىڭ بوياماسىز شىندىعىن كٶرۋگە بولادى.
شەتەلدە قيىن جاعدايدا ٶمٸر سٷرە جٷرٸپ مۇستافا شوقاي مۇنىڭ بەرٸنە قاي ۋاقىتتا جەنە قالاي ٷلگەردٸ? بٸزدٸڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ بٸر عانا جاۋابى بولسا كەرەك.
ول – تٷركٸستاننىڭ تۇتاستىعى مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ يدەياسى! بۇعاۋلىق قامىتىن كيگەن ەلٸنٸڭ تاعدىرى ەسكە تٷسكەندە ول تىنىم تاۋىپ, تىنىش ۇيىقتاي المادى. دوستارى كەيدە بٸراز دەمالۋ كەرەكتٸگٸن ەسكەرتە قالسا: «دەمالۋ ٷشٸن الدىمىزدا ەلٸ شەكسٸز ٶمٸر بار», دەپ جۇمىسىن ەرٸ قاراي جالعاستىرا بەرەتٸن.
ونىڭ ەڭبەگٸ ەش كەتپەدٸ, ٶزٸ دٷنيەدەن ٶتكەن 1941 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان تۋرا ەلۋ جىلدان كەيٸن ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك الدى, ال 130 جىلدىعى قارساڭىندا تٷگەل تٷركٸنٸڭ تٶرٸ بولعان تٷركٸستان قايتا تٷلەپ, تامىرلاس جۇرتتاردىڭ ىنتىماعى ارتىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلا تٷستٸ... رۋحىڭ شات, جانىڭ جەنناتتا بولسىن, تەۋەلسٸز, تۇتاس تٷركٸستاننىڭ تەمٸرقازىعى!
دارحان قىدىرەلٸ
«ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتٸ» اق باسقارما تٶراعاسى
