1916 jyldyń sońyna taman Túrkistan ólkesi men Dalalyq general-gýbernatorlyǵynda bolǵan kóteriliske bailanysty Memlekettik Dýmanyń bir top depýtattary Ministrler Keńesiniń tóraǵasyna, soǵys, ishki ister jáne iýstitsiia ministrlerine saýal qoiyp, málimdeme jasady. Saýal memlekettiń qorǵanysynyń qajeti úshin jumystarǵa buratana halyqty tartý týraly patsha jarlyǵyn oryndaý kezinde oryn alǵan oqiǵalarǵa bailanysty tutanǵan kóteriliske qatysty bolatyn. Úkimet pen ministrlerge mynadai saýal qoiyldy: 1) Negizgi zańnyń buzylǵan babtarynyń kúshin qalpyna keltirý úshin qandai sharalar istelindi? 2) 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy patsha jarlyǵyn oryndaý kezinde bilikti asyra paidalanýǵa jol bergenderge qatysty qandai sharalar qoldanyldy?
Úsh depýtattyq top saýal qoiǵan: birinshi topta – 31 depýtat, ekinshi topta – 35, úshinshi topta – 31 depýtat bolǵan, barlyǵy dýmanyń 97 múshesi qol qoiypty, olar ár túrli partiialardyń, fraktsiialardyń ókilderi bolatyn, onyń ishinde musylman fraktsiiasynyń ókilderi de bar. Dýma májilisiniń arnaiy kún tártibine Túrkistan ólkesi men Dalalyq general-gýbernatorlyǵynda oryn alǵan kóterilistiń shyǵý sebebi ashyq qoiylyp, talqyǵa salynýynyń da saiasi mańyzy boldy, sebebi májiliste kóterilgen másele aǵymdaǵy asa ózekti de ótkir másele bolatyn. Dýma músheleri muny jasyryp-jappai, Dýmanyń jabyq ótken májilisinde resmi túrde ashyq túrde batyl qoidy.
1916 jylǵy 25 maýsym jarlyǵynan keiin, buryn tynysh, birqalypty tirshilik etip kele jatqan otarly aimaqtaǵy halyqtyń bas kóterip, ashyq qarsylyq bildirip, kóteriliske shyǵýy kútpegen oqiǵa edi, sondyqtan Dýma músheleri bul jaǵdaiǵa beijai qarai almady. Túrkistan ólkesine, Dalalyq general-gýbernatorlyǵyna baryp, jaǵdaidy óz kózderimen kórip, jergilikti halyqpen sóilesip, mol materialdar jinap, zerttedi, jaǵdaidyń mán-jaiyn saralaǵannan keiin baryp bul ótkir máseleni Memlekettik Dýmanyń kún tártibine qoidy, Ministrler Keńesiniń tóraǵasyn, ministrliktiń basshylaryn jaýap berýge mindettedi. Júzge jýyq Dýma músheleriniń saýaldary men kótergen máseleleri aiaqsyz qalmady. Alaida Dýmanyń májilisine kóterilis aimaqtarynan birde-bir kýáger, birde-bir ókil qatysa almady. Osyǵan orai Dýmanyń osy májilisine qazaq ziialylary tarapynan túsirilgen shaǵym, málimdemeler boldy ma degen saýal da oralary sózsiz.
Dýma múshesi Djafarovtyń májiliste sóilegen sózinde musylman fraktsiiasyna jer-jerden kelip túsken shaǵymdar men ótinishter, talap-tilekter men suraýlar óte kóp, ol barlyq kóterilis aimaqtarynan jiberilgen, sondai-aq Petrogradta Túrkistan ólkesi men Dalalyq general-gýbernatorlyǵynan shaǵymmen kelip, vedomstvolardyń aldyna kire almai júrgender de az emes dep arnaiy toqtalǵanyna qarap, dalalyqtardyń da óz múddeleri men quqyqtary jolynda qol qýsyryp qarap qalmaǵanyn baiqaimyz. Qalai bolǵan kúnde de Túrkistan ólkesi men Dalalyq general-gýbernatorlyǵyndaǵy qandy oqiǵa soǵystan ábden tityqtaǵan, ekonomikasy múldem kúizelip, ishki qatynastary ábden shiryqqan, daǵdarys qursaýyna túsken Resei imperiiasynda, onyń Memlekettik Dýmasynda ótkir qoiylyp, imperiianyń otarlyq saiasaty tas-talqan etilip synaldy, úkimet pen vedomstvo basynda otyrǵan darynsyz basshylardyń orys halqynyń atyna kir keltirgenin, masqaralyq jaǵdaiǵa alyp kelgenin depýtattar synap, talqyǵa saldy.
Dýma músheleriniń óz pikirlerin Dýma minberinen batyl ári ashyq túrde kóterip, kóterilistiń shyǵýyna kináli adamdardy atap kórsetip, olar qylmystyq iske bardy dep aiyptaýy – shyn máninde tarihi, saiasi úlken oqiǵa boldy. Ortalyq Aziia men Qazaqstannyń ezilip-janshylǵan, qoidai qyrylǵan halqynyń quqyǵyn qorǵap, olardy aqtap sóilegen depýtattardyń kózqarastarynyń beriktigin, pozitsiialarynyń tegeýrindiligin, saiasi da, quqyqtyq ta turǵydan saýattylyǵyn qujattardan aiqyn baiqaimyz. Jergilikti patsha ákimshiliginiń is-áreketterindegi zańsyzdyqtardy, qyzmet babyn asyra paidalanýshylyqty, jergilikti halyq quqynyń aiaqqa taptalýyn ashyq synady, qyrýar materialdar men dokýmentter qujattarǵa negizdelgen, kóteriliske qatysty bul máseleler Resei ziialy qaýym ókilderi, Dýmanyń músheleri arasynda ashyq kúngi naizaǵaidai áser etkeni anyq. Júzdegen Dýma músheleri úkimettiń ádiletsiz saiasatyn, imperiianyń dármensizdigin aiaýsyz áshkereledi, sebebi imperiianyń tutastyǵy tozyǵy jetken matadai setinei bastaǵan-dy, ekinshi jaǵynan bul kezeń Reseidegi ishki qaishylyqtyń da ábden shegine jetip shielenisip, dúnie didaryn ózgertip jiberetin álemdik sipattaǵy qoǵamdyq silkinis pisip kele jatqan kezeń bolatyn. Patshaly Resei áleýmettik daýyldy burqasynnyń aldynda turdy. Resei imperiiasyn 300 jyldan astam ýaqyt boiy bilep-tóstep kelgen Romanovtar áýletiniń biligi aiaqtalyp, kúniniń batyp kele jatqanynan tarihi dúmpýler habar berip te turǵandai-dy. Resei imperiiasy tarihynda alda bolatyn áleýmettik revoliýtsiianyń da taiap qalǵanyn, áiteýir úlken bir alapat tóńkeristiń, silkinistiń bolmai qalmaitynyn, qoǵamnyń ábden qaishylyqqa urynyp, daǵdarys pen tuiyqqa tirelgenin kúiregen ekonomikasy da aiqyn ańǵartyp berdi. Al ekonomikalyq daǵdarys áleýmettik qaishylyqty tipten shielenistirip, otarshyldyq ezgini odan ári kúsheitip jiberdi, al mundai jaǵdai qoǵamda qalaida reforma júrgizýdi talap etti. Resei Memlekettik Dýma músheleri, mine, oryn alyp otyrǵan qaishylyqtar, ishki saiasattaǵy daǵdarys, onyń zardaptary dala halqynyń sharýashylyǵyn múldem kúizeltip, turalatyp ketkenin, kóterilis saldarlaryn memlekettik deńgeide qoidy, qoǵamdyq pikir talqysyna saldy, sóitip demokratiialyq kúshter óz múmkindigi, quqyǵy sheginde kúrese bildi.
Túrkistan ólkesi men Dalalyq general-gýbernatorlyǵyna is-saparmen baryp, jaǵdaidy óz kózderimen kórip, qyrýar qujattar alyp, zerttegen depýtattar toby óz mindetterin, azamattyq paryzdaryn barynsha obektivti atqarýǵa tyrysty. Olardyń, árine, Resei imperiiasynyń múddesin kózdegenin biz joqqa shyǵara almaimyz, degenmen Dýma músheleri Túrkistan ólkesi men Dalalyq general-gýbernatorlyǵyn qazyna bailyǵy mol Reseidiń provintsiiasy retinde qaraǵanymen de, bul otarly aimaq ákimshilik turǵydan durys basqarylmai alysty boljai almaityn taiqy mańdailardyń halyqty aiaýsyz qyrǵynǵa tap qylyp otyrǵanyn jazǵyrdy, muny qylmysty is-áreket dep baǵalady. Qalai bolǵanda da kózqarastarynda qaishylyqtar bola tura, ártúrli partiialardyń múddelerin kózdegenimen de oppozitsiialyq partiia músheleri 1916 jylǵy kóteriliske óz kózqarastaryn ashyq bildirdi, munyń ózi Dýma músheleri blogy úkimettiń memleketti tyǵyryq pen daǵdarysqa uryndyrǵan ishki, syrtqy saiasatynyń ádiletsizdigin qoǵam aldynda tótesinen qoidy, úkimettiń dármensizdigin moiyndatty, munyń ózi de úlken tarihi akti edi. Memlekettiń ishki jáne syrtqy saiasaty Dýma músheleri tarapynan qoldaýǵa ie bola almady, qaita aiyptalyp, kináli adamdardy jaýapqa tartý máselesi ashyq kóterildi. Ásirese, Saratov gýberniiasynan sailanǵan Dýma múshesi Kerenskiidiń sózi óte ótkir, salmaqty boldy, ol patsha jarlyǵynyń ózi negizgi zańǵa qaishy keletinin, soǵan orai soǵys ministriniń buiryǵy da zań talaptaryn, baptaryn buzyp otyrǵanyn, al munyń saldary kóteriliske alyp kelip, qaiǵyly oqiǵaǵa ulasqanyn durys baiandady. Patsha jarlyǵy jariialanyp, ony iske asyrǵan adamdardy – kinálilerdi izdeitin bolsaq, onda oǵan kináliler osy jarlyqty shyǵarýshylar dep jarlyqtyń zańsyzdyǵyna basa nazar aýdardy. Mundai úlken mańyzdy sharalardy júrgize otyryp, jergilikti úkimetten bul sharany ótkizý múmkin be, shielenis týdyryp almas úshin qalai, qaitip ótkizý qajet, kimdi shaqyrý kerek, jergilikti jaǵdai neni talap etedi degen máseleni surap bas qatyrmady, sebebi Túrkistan men dalalyq qazaq oblystary – bul Týla, bolmasa Tambov gýberniiasy emes. Dýma múshesi eń aldymen patsha jarlyǵynyń egisti jinaý, jiyn-terinniń naǵyz qyzyp turǵan shaǵynda búkil erkek kindiktilerdi jappai memlekettiń qorǵanys jumysyna tartýy, ony shuǵyl túrde iske asyrýǵa kirisip ketýi – qatelik boldy dep sanady. Mundai jappai mobilizatsiialaý jumysy Resei gýberniialaryna qatysty bolsa, onda ol jerlerde de qarsylyq týatyn edi, al onyń zardaby qandai bolary belgili emes pe dedi.
Al Túrkistan ólkesi men dalalyq oblystar eń tynysh, beiqut jaǵdaidaǵy aimaq bolatyn, onda qaýip týdyratyn eshqandai ózgeris baiqaǵan emes, óitkeni Túrkistannan orys áskerleri alynyp jatty. Kerenskii soǵys barysynda jergilikti halyqtan jylqy, kiiz úiler, quraldar, taǵy da basqa qajetti zattar úzdiksiz jinalyp otyrǵanyn, olardan jinaǵan aqsha maidanǵa alynǵan orystardyń otbasyna jylý retinde berilip kelgenin aitty, depýtat 100 000 somnan astam qarjy maidanǵa ketken orys otbasylaryna jylý retinde jergilikti halyqtan jinalǵanyn mysalǵa keltirdi. Depýtat halyqtyń qaiyrymdylyq is-sharalaryna sanaly túrde barǵanyn, qolyndaǵy baryn aiamai usynyp kelgenine arnaiy toqtaldy, al osyndai halyqqa biz ne istep otyrmyz degen suraý da tur edi bul málimettiń astarynda, al osy kóshpendilerdi aiaýsyz myńdap, on myńdap, josparly da júieli túrde qyryp jatyrmyz dep máseleni tikesinen qoia otyryp, munyń báriniń sebepshisi zańsyz jarlyqty jariialap, zań men quqyqty buzyp júzege asyrýshy ortalyq úkimet, tap solardyń kinásinen ǵana bolyp otyr, bútkil soǵys maidanyna olar endi Túrkistan maidanyn qosty dedi. Kýropatkinge shyn máninde Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatorlyǵy qyzmetine qosa áskerdiń qolbasshysy quqyǵy berildi, sóitip ol Túrkistan ólkesin maidan alańyna ainaldyrdy. Kerenskiidiń bul synynyń jany bar edi.
Jergilikti halyqtyń turmystyq ereksheligin, ekonomikalyq jaǵdaiyn, tirshilik etý ýkladyn eskerý kerek edi, eshbir daiarlyqsyz, aldyn ala halyqty habardar etip, túsindirýsiz júrgizilgen mundai shara júzege asyrylýǵa tiis emes edi, onyń ústine qolaisyz merzim tańdaldy, bul musylmandar úshin oraza aiy bolatyn, mine, osyndai halyqtyń turmys-tirshiligine qaishy keletin derekterdi alǵa tarty.
Buratana halyqtardy memlekettiń qorǵanys jumystary úshin maidandaǵy tyl jumysyna alý týraly patshanyń jarlyǵyn oryndaý men júzege asyrý jóninde Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory ólkeniń barlyq gýbernatorlaryn jinap keńes ótkizdi. Osy ótkizilgen keńeste solardyń ishinde general Gippiýs ǵana batyly baryp, mundai jarlyqty myna tártipte oidaǵydai ótkizý múmkin bolmaidy dedi. Óitkeni bul sharanyń zardaptaryn joiýmen kúresýge týra keletinin oilaý qajet dep, jergilikti jaǵdai eskerilmei otyrǵanyn ashyq aitty. Ferǵana oblysynyń áskeri gýbernatory ólke general-gýbernatorynyń úkimin sol kúiinde oryndaýdan bas tartqan, sóitip ózi durys dep tapqan jolmen halyqtyń qarsylyǵyn týǵyzbai júrgize bilgen, bul oblysta bolýy yqtimal berekesizdiktiń aldyn ala bildi, alaida óziniń azamattyq ári gýbernatorlyq paryzyn osylai júzege asyrǵan general tez arada qyzmetinen alynǵan. Árine, mundai generaldar biren-saran bolatyn. Kerenskiidiń azamattyq ári ákimshilik paryzyn durys oryndaǵan azamat retinde oǵan toqtalýynyń sebebi sol edi.
Tyl jumysyna adamdardy májbúrlep, buiryqtyń kúshimen, mindettep moiynsundyrý jolymen alýdan satyp alý-satý, aqsha berý jolyna kóshkenin, jergilikti halyqty áskerge shaqyrýdan aman alyp qalý úshin aqsha alyp, basqa bireýdi tizimge kirgizý jappai óris alyp ketkendigi sondai, jergilikti ákimshilik jaǵdaidy paidalanyp, qanaýdyń jańa túrine tartyp alý, bopsalap baiýdyń jolyna túskenin, sóitip jarlyqtyń saýda-sattyqqa ainaldyrylǵanyn, onyń ózi jergilikti jerlerde naǵyz júgensizdikke alyp kelgenin synǵa aldy. Osyǵan orai qorqytyp, qoqan-loqqy jasap, tartyp alý joǵary turǵan ákimshiliktiń aralasýymen istelinip jatqan jónsizdik, betimen ketýshilik dep kórsetti. Onyń ústine týý týraly kýálik berilmegendikten kimniń 19 nemese 43-te ekenin túrine qarap ajyratý múmkin de emes qoi. Sondyqtan muny jergilikti ákimshilik tizim jasaý kezinde óz múddelerine jaqsy paidalana bildi. 60-taǵy qart tizimde 30-da dep kórsetildi, al ony dáleldeý múmkin emes-ti, sodan odan qutylý úshin 300 som tóleýi tiis boldy, al 25-30-daǵy jas jigitti 50-degi orta jastaǵy adam etip kórsetken, óitkeni ol dáýletti kisi bolatyn. Buǵan eshkim de qarsy bola almady, al qarsy shyqqandardy suraýsyz it siiaqty atyp tastady, sóitip halyqty buqqan ústine buqtyra berdi. Kerenskii mundai júgensizdiktiń buhara psihologiiasyna óshpes iz qaldyratynyn, orys memleketi, orys mádenieti ókilderiniń mundai qylyqtary naǵyz arsyzdyq dep renishin jasyrmady, kóterilistiń shyǵýynda osyndai sebepter jatyr edi.
Búlinshilikti basýdy orys úkimeti josparly ári júieli túrde terrorlyqpen júrgizdi. Mundai terror mádenietti eýropalyq memlekette de jol beriletin nárse emes. Semirechensk (Jetisý) taýly aimaǵyndaǵy jaǵdaidy, beibit údere bas saýǵalap aýǵan halyqty qyrǵynǵa ushyratqan sumdyqty álem kúni búginge deiin kórgen emes shyǵar, osydan keiin baryp Armeniiadaǵy túrikterdiń taǵylyǵy, Bolgariiadaǵy nemisterdiń zulymdyǵy týraly bizdiń sóz etýimiz tym qiyn bolmas pa dep, depýtat zalǵa suraý tastady.
Kerenskii panislamistik nasihat, nemis agenttigi týraly da toqtalyp, munyń bári oidan shyǵarylǵan nárse dedi. Ol Ándijanda panislamistik nasihat júrgizdi degenge qatysty jergilikti militsionerdiń úiin tintken kezde panislamistik qozǵalysqa shaqyrǵan panislamistik mór basylǵan úndeý tabylǵan, oǵan jergilikti kúzetshiler qatty qýanǵan, alaida ákimshilikterdiń biri oǵan senbei qarsy tekserý júrgizgen kezde, bul úndeýdiń jergilikti kúzet bóliminiń, familiiasy shamasy Timofeev bolý kerek, agentiniń úiinen de álgi úndeý tabylǵanyn mysalǵa keltirdi. Peterbýrgke jetken panislamistik nasihatty, mine, qandai jolmen taratyp kelgen, memlekettik qylmyskerler mine solar, olar shyndyqty aitpaidy, – dedi. Tashkentte de biler Aýǵanstannyń ámirimen hat arqyly bailanys jasaǵan dep, bárin tutqynǵa alyp, aiyp taǵylǵanymen, bul hattyń tórkini de álgindei bolyp shyqqan. Jergilikti ákimshiliktiń buratanalardyń túrik, nemis, Aýǵanstanmen bailanysy bar dep, ózderiniń áreketsizdigin búrkemeleý úshin arandatýshylyq úndeý men hatty ózderi uiymdastyryp, iritki salyp otyrǵanyn qatty syn nysanasyna aldy. Al ministrliktiń oryndyǵynda otyrǵandar bizge dushpan memleketterdiń arandatýshylyq áreketteri týraly jalǵan ańyzdy qaitalap, óz kinálerin basqalarǵa ysyryp tastaýda dedi. Jalpy, depýtat búliktiń bolǵanyn aita kelip, mundai stihiialyq sipatta tutanǵan qozǵalystan keibir jerlerde orys turǵyndary da zardap shekken, ásirese Prjevalsk, Jarkent ýezderinde, basqa jerlerde kisi ólimi biren-saran ǵana bolǵanyn, al Jizaqtaǵy narazylyq kezinde jaiaý ásker, artilleriia jáne atty ásker qoldanylyp, olarǵa joldaryndaǵylardyń bárin: búkil turǵyndardy, bala-shaǵalardy, áielderdi de atyp, qyryp-joiýǵa buiryq berilgenin jetkizdi. Emshektegi balalar, qart kisiler aiaýsyz oqqa ushqan. Jizaqta 13 shilde kúni búlik bastalsa, al 3 tamyzda álgi buiryq beriledi de úsh kúnniń ishinde ulanǵaiyr aýmaqty alyp jatqan ýezderdegi kisi óltirýshilerdi ustap bermeitin bolsa, onda búkil halyq qaladan qýylyp shyǵarylady dep merzim berilgen, sodan ol buiryq tamyzda oryndalǵan.
Kerenskii eki maidanda bolǵanyn, Jizaq siiaqty tas-talqan, jermen-jeksen etilip, kúlge ainalyp qiraǵan qalany eshýaqytta kórmegenin ashyna aitty, bul dushpannyń emes orystyń qalasy emes pe! – dedi. Bul azdai Túrkistan general-gýbernatory Jizaq turǵyndarynyń báriniń jerin tárkileý týraly buiryq shyǵarǵan. Kerenskii jazalaý otriadynyń halyqty qyrǵanyn, general-gýbernator olardyń quqyǵynan aiyryp, jerlerin tárkilegenin baryp turǵan jónsizdik dep baǵalady, mundai shekten shyǵýshylyqty qaidan kórdińizder dep kúiinishin bildirgen Dýma múshesi: «I vy, sidiashie napravo, sredi vas tak mnogo liýdei s krestami, krichite: tak sledovalo by. Vy odobriaete, tochno ne bibleiskie, a ia ne znaiý kakie … (shým), (ne slyshno) (Golos spravo: eto loj). (Groznyi 1916-i god. A., 1998, s. 183). Stenogrammadan depýtattyń baiandamasyna eshkim de beijai qaramaǵanyn baiqaýǵa bolady.
Kerenskii qazaqtarda bolǵan jaǵdaimen salystyrǵanda sarttardiki túk emes dep, Qazaqstandaǵy jazalaý otriadtarynyń halyqty jappai qyryp-joiýyna toqtaldy, qajet bolsa men muny basynan aiaǵyna deiin dáleldep shyǵamyn dep, dálel, derekteriniń jetkilikti ekenin senimdi túrde málimdedi. Folbaýmnyń Toqmaq turǵyndarynyń qozǵalysyn basý úshin jibergen jazalaý ekspeditsiiasy bastyǵynyń halyqty qyrǵynǵa ushyratyp, óz erkimen kelgenderdi ózennen ótken kezde sýǵa batyryp, tunshyqtyrǵan taǵylyq áreketin jazǵyrdy, úkimettiń búlikti basý áreketine orys halqynyń bir bóliginiń qosylyp, jaǵdaidy tipten órshitip jibergenin, orystardyń arasynda da ólim bolǵanymen, qazaqtardyń qan qasapqa ainalǵanyn, Lýgovoe selosynda jazalaý otriady birneshe orys qonystanýshylarymen birigip jinalǵan qalyń topty qorshap, qamshynyń astyna alǵan, atqan, jartasqa tyqsyryp, aǵyp jatqan ózenge laqtyrǵanyn aitty. Kerenskii Semirechenskide shyǵatyn resmi gazette basylǵan materialdan jazalaý otriadynyń taǵylyǵyn baiandaǵan úzindi keltirdi: «Árine, aqyry búlikshilerge eldi dúrliktirgen jazalaý sharasy júrgizildi, áskerler myńdaǵan qazaqtardy atty … (sol jaqtan daýys: masqara) … olardyń qonystary joiylýda, olardyń myńǵyrǵan maldary áskerlerdiń, ákimshiliktiń qolyna tústi. Is munymen de bitken joq. Áskerlerdiń kombinatsiialyq operatsiialarynyń basty nátijesi mynada edi: búkil búlikshiler qazir taýly aýdandarǵa tyqsyrylǵandyǵy sondai jaqyn arada sýyqtyń túsip, ashtyqtyń saldarynan olar tolyqtai ózderiniń essiz kóterilisiniń zardabyn tartatyn bolady … (sol jaqtan daýys: masqara) … qazirdiń ózinde olardyń arasynda aýrý taralyp, adamdardyń ólip jatqandyǵy týraly habar túsip jatyr; biraq áskerge dushpanǵa aiaýshylyq bolmasyn degen buiryq berilgen» … (sol jaqtan daýys: jaýdy tapqan eken) … qazaqtar patsha jarlyǵy shyqqannan keiin, taýǵa qarai bet alyp, qalaida qutylyp ketý úshin – Qytaiǵa ótpek boldy. Taýdyń qýysyna jinalǵan áiel, bala-shaǵa, qart kisiler ólimge tap boldy. Qarańǵy halyqty, oqymaǵan eldi qalai jazǵyrýǵa bolady, bizder orys tarihynyń masqara betteriniń aldynda turmyz dep depýtat kúiinip, renishin jasyrmady.
Jarlyqty oryndaý sharalary ainalyp kelgende halyqty qorlaýǵa ainaldyryldy, bul orys memleketi úshin naǵyz masqara jaǵdai boldy. Jergilikti halyq orys ákimshiliginiń is-áreketteri Buhara jendetterinen asyp ketpese, kem túspegenin kórdi. Jazyqsyz jandardyń tógilgen qanyna jaýap berilýge tiis dei kele Kerenskii asa ótkir másele retinde basqarý júiesiniń eldiń qalypty ómir súrýine jaramsyz bolyp otyrǵandyǵyn ortaǵa saldy, al bul basqarý júiesi shalǵaida jatqan dala úshin jazalaý, asa qaýipti júiege ainalǵanyna ashyndy. Sondyqtan shetki aimaqtardy basqarý tártibin ózgertý qajettigin, múldem basqa jańa basqarý júiesine kóshý kerektigin talap etti. Kýropatkindi synady. Bul adamnyń aimaqta jergilikti ózin-ózi basqarý qajettigin múlde teriske shyǵaratynyn aityp, jergilikti jerde halyqtyń sana-seziminiń oianyp, mádenieti damyp kele jatqanyn, olarmen irgeles jatqan Úndistan, Parsy, Qytai elderinde halyq qozǵalyp oianyp, jańa jańǵyrǵan ómirge umtyla bastaǵanyn, al munyń sózsiz ainalasyndaǵy elderge yqpaly bolaryn eskertti. Sondyqtan eski basqarý júiesin múldem ózgertý qajettigin, ol júieniń búginde qoǵamdy basqarýǵa jaramsyz bolyp otyrǵanyn depýtat tap basyp kórsetip, gáp eldi, Reseidiń marjany sanalǵan shetkeri jatqan aimaqty sanaly túrde basqarý belgisiniń de baiqalynbai otyrǵandyǵyna qatty qynjyldy.
Dýma múshesi Kerenskiidiń Túrkistan men dalalyq oblystardaǵy qarýly kóterilistiń sebep-saldaryn jan-jaqty zerttep, taldap, Dýmanyń kezekti májilisiniń kún tártibine qoiýyna qol jetkizýiniń ózi saiasi máni zor jetistik edi, ol máseleni, qalyptasqan jaǵdaidy sol qalpynda sipattap, óziniń buǵan degen kózqarasy men pikirin búkpesiz ashyq baiandady. Onyń baiandamasynyń eń bir myqty tusy kóteriliske sebep bolǵan obektivti máselelerdi ainalyp ótpei, naqty qoia bilýinde jatyr edi. Ol bul turǵyda óziniń azamattyq pozitsiiasynan taisaqtamai, talqylaý barysynda ashyq baiandady. Sondyqtan da onyń syn pikirleri naqty, ári dáleldi, nysanaǵa dál tiip jatty. Kerenskii Reseidiń memlekettik múddesin qorǵaitynyn, al otarly elder onyń quramyndaǵy qazynaly aimaq ekendigin, sondyqtan bul geografiialyq keńistikti Resei memleketiniń jeri dep sanaitynyn, al onyń jurtyn imperiia qaraýyndaǵy halyq dep esepteitinin de búgip qalmady. Ol imperiia múddesin qorǵai otyryp, onyń zańsyz áreketterine batyl qarsy shyqty. Onyń kózqarasynda demokratiialyq printsipter, gýmanistik parasat pen paiymdylyq, jaǵdaidy tarihi turǵydan baǵalai bilýshilik basym túsip jatatynyn baiqaimyz. Sol sebepten de ol Túrkistan ólkesi men dalalyq oblystar halqyna patsha chinovnikteri siiaqty imperiialyq óktemdikpen qaraǵan joq, olarǵa Reseidiń azamaty, Resei imperiiasynyń halqy retinde qarady, olarmen sanasý, jergilikti jerdiń erekshelikterin, halqynyń ádet-ǵuryp, salt-sanasyn, psihologiiasyn eskerip otyrý qajettigine erekshe mán berdi.
1916 jylǵy kóteriliske kináli Túrkistan ólkesi men dalalyq oblystardyń halqy emes, Resei úkimetiniń, onyń soǵys, ishki ister, iýstitsiia ministrleri, patsha jarlyǵyn shyǵarýshylardyń ózderi, negizgi zańdy buzǵan aldymen solar, zańsyz sheshimdi shuǵyl iske asyrýǵa shara qoldanǵan da ortalyq úkimet dedi. II Nikolaidyń 1916 jylǵy 25 maýsymdaǵy jarlyǵy zańsyzdyq dep, onyń negizgi zańǵa kereǵar keletinin imenbei ashyq qoidy. Mundai syn pikir aitý – shyn máninde imperiianyń júrgizip otyrǵan saiasatyna qarsylyq bolatyn. Dál sol 1916 jyldyń lańy áli basylmai turǵan kezde mundai ótkir pikir aitýǵa kóp azamattardyń júregi daýalamas ta edi. Ortalyq Aziia men Qazaqstandaǵy kóteriliske qatysýshylardyń kókeiinde jatqan muń-zary, qoǵamda qordalanǵan qaishylyqtar men ádiletsizdikter, ozbyr otarlyq saiasat, patsha úkimetiniń terrorlyq is-qimyldary, ulttyq qaishylyqtar Kerenskiidiń baiandamasy arqyly Dýma músheleri men Resei úkimetine, ministrlikterine jetkizildi. Kerenskii ózin belgili dárejede ezilgen, qor bolǵan halyqtyń, qasiretke tap bolǵan kóterilisshilerdiń múddesin kózdeýshi, ádilettilikti jaqtaýshy, naǵyz demokrat, ziialy azamat retinde kórsetip, ustanǵan pozitsiiasynan taimady.
1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisine qatysýshylardy kinásiz dep tanyǵan, kóteriliske obektivti jan-jaqty resmi baǵa bergen de Kerenskii boldy, ol bul tusta, kóterilis máselesinde óziniń Resei azamaty, onyń naǵyz patrioty ekenin ispen de, sózimen de dáleldeýge tyrysty. Alaida keiin ýaqytsha úkimetti basqarǵan Kerenskiidiń de imperiialyq sanadan asa almaǵanyn tarih kórsetti, ol keiin shet elge emigratsiiaǵa ketýge májbúr boldy.
Asa dilgir, qaishylyqqa toly kúrdeli máselelerdi Kerenskii siiaqty batyl qoia biletin depýtattar qai kezeńde de, qai qoǵamda da asa qajet, olar qoǵamnyń damýyna, demokratiianyń jetilýine, quqyqtyq sananyń qalyptasýyna, memleket saiasatynyń durys baǵytta júrgizilýine belgili dárejede yqpal etedi, qoǵamdyq pikir týdyryp, ornyqtyrady, qoǵamnyń kir-lastan tazarýyna áser etedi. Dýma músheleriniń qoiǵan máseleleri múldem eskerýsiz qaldy deýge bolmas, 1916 jylǵy kóterilisti basýǵa qatysty sharalardy júrgizýge atsalysqan bilik basyndaǵylar qyzmetinen alyndy, Ministrler Keńesi tóraǵasynyń da ornyn bosatqany málim.
IV Memlekettik Dýmanyń jabyq májilisiniń stenografiialyq esebi keiinnen Túrkistan general-gýbernatoryna jiberilgen, ol materialdarmen tanysyp, oqyp shyqqan Kýropatkin qara qalammen syzyp, pikirin paraqtyń shetine jazypty, ondai eskertpeleri on shaqty. Túrkistan ólkesindegi kóterilistiń sebebi týraly II Nikolaiǵa joldaǵan raportynda ol aitylǵan syndardy nazarǵa alsa kerek. Májilistiń stenografiialyq esebinde Kerenskiidiń sózine zaldaǵy depýtattardyń reaktsiiasy, qoldap bildirgen replikalary májiliste bul máseleniń qyzý talqylanǵanyn ańǵartady. Bolǵan oqiǵa úshin barlyq kiná josyqsyz zańsyzdyq jasaǵan orys úkimetine aýdarylýǵa tiis dep aitty Kerenskii. Ol kóteriliske bailanysty barlyq kináni úkimettiń moinyna artty.
Depýtat Djafarov óz sózinde mundai mańyzdy másele sol aimaq ókilderiniń qatysýynsyz talqylanyp otyrylýynyń ózi qalypty qubylys emestigin, buǵan odan ári tózýge bolmaitynyn, jergilikti ulttardyń quqyǵynyń shektelip otyrǵanyn synǵa aldy. Ol myna máselelerge kóńil bóldi: buratana halyqty tyl jumysyna alýda ólkelik jerlerdiń ekonomikalyq erekshelikteri eskerilmedi, onyń turmystyq ereksheligi, jergilikti sharýashylyqtyń, tyldyń qalypty jaǵdaida bolýyna áser etetin róline nazar aýdarylmady dep atap ótti, maidan uiymdastyrylyp, al tyldyń shyrqyn buzdyq, berekesin ketirdik, tyl jumysyna kesir keltirdik dedi. Úkimet eldiń aldynda jaýapsyz úkimetke, halyqtyń jandy kúshine súienbeitin úkimetke ainaldy, mundai úkimettiń júrgizgen sharalarynan memlekettik parasatty, maqsattylyqty kútý qiyn degen pikiri úkimettiń dármensizdigin aiqyn kórsetti.
Jeltoqsannyń 15 kúngi májiliste kniaz Mansyrev, graf Kapnist, Adjemov sóz sóilegen, olar sóilegen sózderinde Kerenskiidiń kótergen máselelerin qoldap, Resei úkimetiniń, ólkelik ákimshilikterdiń jarlyqty iske asyrý sharalaryn uiymdastyryp júrgizý kezinde jibergen zańsyzdyqtaryna, jasaǵan zorlyqtaryna, jazyqsyz jandardy qyrǵynǵa ushyratqandaryna ashyndy, imperiia saiasatynyń qaishylyqqa tirelgenin, aimaqty basqarýǵa qoldanylyp kele jatqan erejeniń eskirgenin, onyń saýatsyz jazylǵanyn synady. Graf Kapnist soǵystyń basynda tutqyndar júz myńdap qolǵa tústi, olar Túrkistan ólkesine de jiberildi, al olardyń ol jerde ne istep jatqanyn, bálkim Parsy eline qashyp ketti me, bir Qudaidyń ózi biledi, orys úkimeti muny bilýge mindetti edi ǵoi dedi. Tógilgen qanǵa, ol orys krestiandarynyń, bolmasa buratana halyqtyń qany ma ol kádýilgi (fizikalyq) kinálilerdiń moinyna ǵana emes, intellektýaldyq kinálilerdiń moinyna júktelinýge tiis, ol qatty jazalanýy qajet dep sanady. Ol orys úkimetin saqtyq jasaýǵa shaqyrý kerek, bolmasa otarlaýdan bas tartýǵa májbúr bolatyn jaǵdaiǵa tap bolyp, Túrkistan Qytai eliniń qol astyna kóship ketýi yqtimal dep pikirin jasyrmady. Ol Túrkistan orys tájiniń eń bir ádemi marjandarynyń biri dep atap ótti, onda maqtaǵa degen táýeldiliktiń jatqanyna nazar aýdardy. Túrkistan aimaǵyn jaýlap alǵanǵa deiin Resei maqtany Amerikadan altyn aqshaǵa alyp kelgen, imperiianyń tekstil kásipornyn Amerika maqtasy qamtamasyz etip kelse, Túrkistan ólkesin jaýlap alǵannan keiin onyń maqtasy Reseidi táýeldilikten qutqardy, ári maqta óndirý arzanǵa tústi. Kapnistiń kóterip otyrǵan máselesiniń imperiia saiasaty úshin mańyzy úlken edi. Alaida Dýma músheleriniń sózderinde kóteriliske qatysty máselege basty nazar aýdarylyp, jan-jaqty qarastyrylýǵa kúsh salynǵanymen, otarly aimaqtyń múddesin, jergilikti halyqtyń talap-tilegin, áleýmettik, mádeni, turmystyq, aǵartýshylyq, meditsinalyq jaǵynan qamtamasyz etilýin eshkim de qarastyrmady: halyqtyń mádenietke, bilimge umtylysyn eshkim de nazarǵa almady.
Kóterilistiń áleýmettik, ekonomikalyq saldarlary, ony jaqsartý máseleleri qarastyrýdan, nazardan tys qaldy, demokratiialyq baǵyt ustanǵan depýtattar da ulttardyń áleýmettik ádiletsizdikke qarsy kúresine ýaqyt talaby turǵysynan qarai almady, munyń ózi antogonistik qaishylyqqa qaita alyp keletinin elemedi, biraq kóteriliske qatysty oǵan kináli, jaýapty adamdar men vedomstvalar batyl synaldy, aiaýsyz áshkerelendi, olardyń eldi masqaralyq jaǵdaiǵa alyp kelip tiregeni keshirimsiz nárse, qylmystyq akti retinde qaraldy, bul depýtattardyń, ásirese, Kerenskiidiń qajyrly is-áreketiniń nátijesi edi.
Muhtar Qazybek,
jazýshy
"Túrkistan" gazeti
