1916 جىلدىڭ سوڭىنا تامان تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىندا بولعان كٶتەرٸلٸسكە بايلانىستى مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ بٸر توپ دەپۋتاتتارى مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسىنا, سوعىس, ٸشكٸ ٸستەر جەنە يۋستيتسييا مينيسترلەرٸنە ساۋال قويىپ, مەلٸمدەمە جاسادى. ساۋال مەملەكەتتٸڭ قورعانىسىنىڭ قاجەتٸ ٷشٸن جۇمىستارعا بۇراتانا حالىقتى تارتۋ تۋرالى پاتشا جارلىعىن ورىنداۋ كەزٸندە ورىن العان وقيعالارعا بايلانىستى تۇتانعان كٶتەرٸلٸسكە قاتىستى بولاتىن. ٷكٸمەت پەن مينيسترلەرگە مىناداي ساۋال قويىلدى: 1) نەگٸزگٸ زاڭنىڭ بۇزىلعان بابتارىنىڭ كٷشٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن قانداي شارالار ٸستەلٸندٸ? 2) 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى پاتشا جارلىعىن ورىنداۋ كەزٸندە بيلٸكتٸ اسىرا پايدالانۋعا جول بەرگەندەرگە قاتىستى قانداي شارالار قولدانىلدى?
ٷش دەپۋتاتتىق توپ ساۋال قويعان: بٸرٸنشٸ توپتا – 31 دەپۋتات, ەكٸنشٸ توپتا – 35, ٷشٸنشٸ توپتا – 31 دەپۋتات بولعان, بارلىعى دۋمانىڭ 97 مٷشەسٸ قول قويىپتى, ولار ەر تٷرلٸ پارتييالاردىڭ, فراكتسييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ بولاتىن, ونىڭ ٸشٸندە مۇسىلمان فراكتسيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ دە بار. دۋما مەجٸلٸسٸنٸڭ ارنايى كٷن تەرتٸبٸنە تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىندا ورىن العان كٶتەرٸلٸستٸڭ شىعۋ سەبەبٸ اشىق قويىلىپ, تالقىعا سالىنۋىنىڭ دا ساياسي ماڭىزى بولدى, سەبەبٸ مەجٸلٸستە كٶتەرٸلگەن مەسەلە اعىمداعى اسا ٶزەكتٸ دە ٶتكٸر مەسەلە بولاتىن. دۋما مٷشەلەرٸ مۇنى جاسىرىپ-جاپپاي, دۋمانىڭ جابىق ٶتكەن مەجٸلٸسٸندە رەسمي تٷردە اشىق تٷردە باتىل قويدى.
1916 جىلعى 25 ماۋسىم جارلىعىنان كەيٸن, بۇرىن تىنىش, بٸرقالىپتى تٸرشٸلٸك ەتٸپ كەلە جاتقان وتارلى ايماقتاعى حالىقتىڭ باس كٶتەرٸپ, اشىق قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, كٶتەرٸلٸسكە شىعۋى كٷتپەگەن وقيعا ەدٸ, سوندىقتان دۋما مٷشەلەرٸ بۇل جاعدايعا بەيجاي قاراي المادى. تٷركٸستان ٶلكەسٸنە, دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا بارىپ, جاعدايدى ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرٸپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقپەن سٶيلەسٸپ, مول ماتەريالدار جيناپ, زەرتتەدٸ, جاعدايدىڭ مەن-جايىن سارالاعاننان كەيٸن بارىپ بۇل ٶتكٸر مەسەلەنٸ مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ كٷن تەرتٸبٸنە قويدى, مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسىن, مينيسترلٸكتٸڭ باسشىلارىن جاۋاپ بەرۋگە مٸندەتتەدٸ. جٷزگە جۋىق دۋما مٷشەلەرٸنٸڭ ساۋالدارى مەن كٶتەرگەن مەسەلەلەرٸ اياقسىز قالمادى. الايدا دۋمانىڭ مەجٸلٸسٸنە كٶتەرٸلٸس ايماقتارىنان بٸردە-بٸر كۋەگەر, بٸردە-بٸر ٶكٸل قاتىسا المادى. وسىعان وراي دۋمانىڭ وسى مەجٸلٸسٸنە قازاق زييالىلارى تاراپىنان تٷسٸرٸلگەن شاعىم, مەلٸمدەمەلەر بولدى ما دەگەن ساۋال دا ورالارى سٶزسٸز.
دۋما مٷشەسٸ دجافاروۆتىڭ مەجٸلٸستە سٶيلەگەن سٶزٸندە مۇسىلمان فراكتسيياسىنا جەر-جەردەن كەلٸپ تٷسكەن شاعىمدار مەن ٶتٸنٸشتەر, تالاپ-تٸلەكتەر مەن سۇراۋلار ٶتە كٶپ, ول بارلىق كٶتەرٸلٸس ايماقتارىنان جٸبەرٸلگەن, سونداي-اق پەتروگرادتا تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنان شاعىممەن كەلٸپ, ۆەدومستۆولاردىڭ الدىنا كٸرە الماي جٷرگەندەر دە از ەمەس دەپ ارنايى توقتالعانىنا قاراپ, دالالىقتاردىڭ دا ٶز مٷددەلەرٸ مەن قۇقىقتارى جولىندا قول قۋسىرىپ قاراپ قالماعانىن بايقايمىز. قالاي بولعان كٷندە دە تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنداعى قاندى وقيعا سوعىستان ەبدەن تيتىقتاعان, ەكونوميكاسى مٷلدەم كٷيزەلٸپ, ٸشكٸ قاتىناستارى ەبدەن شيرىققان, داعدارىس قۇرساۋىنا تٷسكەن رەسەي يمپەريياسىندا, ونىڭ مەملەكەتتٸك دۋماسىندا ٶتكٸر قويىلىپ, يمپەرييانىڭ وتارلىق ساياساتى تاس-تالقان ەتٸلٸپ سىنالدى, ٷكٸمەت پەن ۆەدومستۆو باسىندا وتىرعان دارىنسىز باسشىلاردىڭ ورىس حالقىنىڭ اتىنا كٸر كەلتٸرگەنٸن, ماسقارالىق جاعدايعا الىپ كەلگەنٸن دەپۋتاتتار سىناپ, تالقىعا سالدى.
دۋما مٷشەلەرٸنٸڭ ٶز پٸكٸرلەرٸن دۋما مٸنبەرٸنەن باتىل ەرٸ اشىق تٷردە كٶتەرٸپ, كٶتەرٸلٸستٸڭ شىعۋىنا كٸنەلٸ ادامداردى اتاپ كٶرسەتٸپ, ولار قىلمىستىق ٸسكە باردى دەپ ايىپتاۋى – شىن مەنٸندە تاريحي, ساياسي ٷلكەن وقيعا بولدى. ورتالىق ازييا مەن قازاقستاننىڭ ەزٸلٸپ-جانشىلعان, قويداي قىرىلعان حالقىنىڭ قۇقىعىن قورعاپ, ولاردى اقتاپ سٶيلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ كٶزقاراستارىنىڭ بەرٸكتٸگٸن, پوزيتسييالارىنىڭ تەگەۋرٸندٸلٸگٸن, ساياسي دا, قۇقىقتىق تا تۇرعىدان ساۋاتتىلىعىن قۇجاتتاردان ايقىن بايقايمىز. جەرگٸلٸكتٸ پاتشا ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸندەگٸ زاڭسىزدىقتاردى, قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانۋشىلىقتى, جەرگٸلٸكتٸ حالىق قۇقىنىڭ اياققا تاپتالۋىن اشىق سىنادى, قىرۋار ماتەريالدار مەن دوكۋمەنتتەر قۇجاتتارعا نەگٸزدەلگەن, كٶتەرٸلٸسكە قاتىستى بۇل مەسەلەلەر رەسەي زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, دۋمانىڭ مٷشەلەرٸ اراسىندا اشىق كٷنگٸ نايزاعايداي ەسەر ەتكەنٸ انىق. جٷزدەگەن دۋما مٷشەلەرٸ ٷكٸمەتتٸڭ ەدٸلەتسٸز ساياساتىن, يمپەرييانىڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن اياۋسىز ەشكەرەلەدٸ, سەبەبٸ يمپەرييانىڭ تۇتاستىعى توزىعى جەتكەن ماتاداي سەتٸنەي باستاعان-دى, ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل كەزەڭ رەسەيدەگٸ ٸشكٸ قايشىلىقتىڭ دا ەبدەن شەگٸنە جەتٸپ شيەلەنٸسٸپ, دٷنيە ديدارىن ٶزگەرتٸپ جٸبەرەتٸن ەلەمدٸك سيپاتتاعى قوعامدىق سٸلكٸنٸس پٸسٸپ كەلە جاتقان كەزەڭ بولاتىن. پاتشالى رەسەي ەلەۋمەتتٸك داۋىلدى بۇرقاسىننىڭ الدىندا تۇردى. رەسەي يمپەريياسىن 300 جىلدان استام ۋاقىت بويى بيلەپ-تٶستەپ كەلگەن رومانوۆتار ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸ اياقتالىپ, كٷنٸنٸڭ باتىپ كەلە جاتقانىنان تاريحي دٷمپۋلەر حابار بەرٸپ تە تۇرعانداي-دى. رەسەي يمپەريياسى تاريحىندا الدا بولاتىن ەلەۋمەتتٸك رەۆوليۋتسييانىڭ دا تاياپ قالعانىن, ەيتەۋٸر ٷلكەن بٸر الاپات تٶڭكەرٸستٸڭ, سٸلكٸنٸستٸڭ بولماي قالمايتىنىن, قوعامنىڭ ەبدەن قايشىلىققا ۇرىنىپ, داعدارىس پەن تۇيىققا تٸرەلگەنٸن كٷيرەگەن ەكونوميكاسى دا ايقىن اڭعارتىپ بەردٸ. ال ەكونوميكالىق داعدارىس ەلەۋمەتتٸك قايشىلىقتى تٸپتەن شيەلەنٸستٸرٸپ, وتارشىلدىق ەزگٸنٸ ودان ەرٸ كٷشەيتٸپ جٸبەردٸ, ال مۇنداي جاعداي قوعامدا قالايدا رەفورما جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتتٸ. رەسەي مەملەكەتتٸك دۋما مٷشەلەرٸ, مٸنە, ورىن الىپ وتىرعان قايشىلىقتار, ٸشكٸ ساياساتتاعى داعدارىس, ونىڭ زارداپتارى دالا حالقىنىڭ شارۋاشىلىعىن مٷلدەم كٷيزەلتٸپ, تۇرالاتىپ كەتكەنٸن, كٶتەرٸلٸس سالدارلارىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قويدى, قوعامدىق پٸكٸر تالقىسىنا سالدى, سٶيتٸپ دەموكراتييالىق كٷشتەر ٶز مٷمكٸندٸگٸ, قۇقىعى شەگٸندە كٷرەسە بٸلدٸ.
تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا ٸس-ساپارمەن بارىپ, جاعدايدى ٶز كٶزدەرٸمەن كٶرٸپ, قىرۋار قۇجاتتار الىپ, زەرتتەگەن دەپۋتاتتار توبى ٶز مٸندەتتەرٸن, ازاماتتىق پارىزدارىن بارىنشا وبەكتيۆتٸ اتقارۋعا تىرىستى. ولاردىڭ, ەرينە, رەسەي يمپەريياسىنىڭ مٷددەسٸن كٶزدەگەنٸن بٸز جوققا شىعارا المايمىز, دەگەنمەن دۋما مٷشەلەرٸ تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىن قازىنا بايلىعى مول رەسەيدٸڭ پروۆينتسيياسى رەتٸندە قاراعانىمەن دە, بۇل وتارلى ايماق ەكٸمشٸلٸك تۇرعىدان دۇرىس باسقارىلماي الىستى بولجاي المايتىن تايقى ماڭدايلاردىڭ حالىقتى اياۋسىز قىرعىنعا تاپ قىلىپ وتىرعانىن جازعىردى, مۇنى قىلمىستى ٸس-ەرەكەت دەپ باعالادى. قالاي بولعاندا دا كٶزقاراستارىندا قايشىلىقتار بولا تۇرا, ەرتٷرلٸ پارتييالاردىڭ مٷددەلەرٸن كٶزدەگەنٸمەن دە وپپوزيتسييالىق پارتييا مٷشەلەرٸ 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە ٶز كٶزقاراستارىن اشىق بٸلدٸردٸ, مۇنىڭ ٶزٸ دۋما مٷشەلەرٸ بلوگى ٷكٸمەتتٸڭ مەملەكەتتٸ تىعىرىق پەن داعدارىسقا ۇرىندىرعان ٸشكٸ, سىرتقى ساياساتىنىڭ ەدٸلەتسٸزدٸگٸن قوعام الدىندا تٶتەسٸنەن قويدى, ٷكٸمەتتٸڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن مويىنداتتى, مۇنىڭ ٶزٸ دە ٷلكەن تاريحي اكتٸ ەدٸ. مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتى دۋما مٷشەلەرٸ تاراپىنان قولداۋعا يە بولا المادى, قايتا ايىپتالىپ, كٸنەلٸ ادامداردى جاۋاپقا تارتۋ مەسەلەسٸ اشىق كٶتەرٸلدٸ. ەسٸرەسە, ساراتوۆ گۋبەرنيياسىنان سايلانعان دۋما مٷشەسٸ كەرەنسكييدٸڭ سٶزٸ ٶتە ٶتكٸر, سالماقتى بولدى, ول پاتشا جارلىعىنىڭ ٶزٸ نەگٸزگٸ زاڭعا قايشى كەلەتٸنٸن, سوعان وراي سوعىس مينيسترٸنٸڭ بۇيرىعى دا زاڭ تالاپتارىن, باپتارىن بۇزىپ وتىرعانىن, ال مۇنىڭ سالدارى كٶتەرٸلٸسكە الىپ كەلٸپ, قايعىلى وقيعاعا ۇلاسقانىن دۇرىس باياندادى. پاتشا جارلىعى جارييالانىپ, ونى ٸسكە اسىرعان ادامداردى – كٸنەلٸلەردٸ ٸزدەيتٸن بولساق, وندا وعان كٸنەلٸلەر وسى جارلىقتى شىعارۋشىلار دەپ جارلىقتىڭ زاڭسىزدىعىنا باسا نازار اۋداردى. مۇنداي ٷلكەن ماڭىزدى شارالاردى جٷرگٸزە وتىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەتتەن بۇل شارانى ٶتكٸزۋ مٷمكٸن بە, شيەلەنٸس تۋدىرىپ الماس ٷشٸن قالاي, قايتٸپ ٶتكٸزۋ قاجەت, كٸمدٸ شاقىرۋ كەرەك, جەرگٸلٸكتٸ جاعداي نەنٸ تالاپ ەتەدٸ دەگەن مەسەلەنٸ سۇراپ باس قاتىرمادى, سەبەبٸ تٷركٸستان مەن دالالىق قازاق وبلىستارى – بۇل تۋلا, بولماسا تامبوۆ گۋبەرنيياسى ەمەس. دۋما مٷشەسٸ ەڭ الدىمەن پاتشا جارلىعىنىڭ ەگٸستٸ جيناۋ, جيىن-تەرٸننٸڭ ناعىز قىزىپ تۇرعان شاعىندا بٷكٸل ەركەك كٸندٸكتٸلەردٸ جاپپاي مەملەكەتتٸڭ قورعانىس جۇمىسىنا تارتۋى, ونى شۇعىل تٷردە ٸسكە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ كەتۋٸ – قاتەلٸك بولدى دەپ سانادى. مۇنداي جاپپاي موبيليزاتسييالاۋ جۇمىسى رەسەي گۋبەرنييالارىنا قاتىستى بولسا, وندا ول جەرلەردە دە قارسىلىق تۋاتىن ەدٸ, ال ونىڭ زاردابى قانداي بولارى بەلگٸلٸ ەمەس پە دەدٸ.
ال تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق وبلىستار ەڭ تىنىش, بەيقۇت جاعدايداعى ايماق بولاتىن, وندا قاۋٸپ تۋدىراتىن ەشقانداي ٶزگەرٸس بايقاعان ەمەس, ٶيتكەنٸ تٷركٸستاننان ورىس ەسكەرلەرٸ الىنىپ جاتتى. كەرەنسكيي سوعىس بارىسىندا جەرگٸلٸكتٸ حالىقتان جىلقى, كيٸز ٷيلەر, قۇرالدار, تاعى دا باسقا قاجەتتٸ زاتتار ٷزدٸكسٸز جينالىپ وتىرعانىن, ولاردان جيناعان اقشا مايدانعا الىنعان ورىستاردىڭ وتباسىنا جىلۋ رەتٸندە بەرٸلٸپ كەلگەنٸن ايتتى, دەپۋتات 100 000 سومنان استام قارجى مايدانعا كەتكەن ورىس وتباسىلارىنا جىلۋ رەتٸندە جەرگٸلٸكتٸ حالىقتان جينالعانىن مىسالعا كەلتٸردٸ. دەپۋتات حالىقتىڭ قايىرىمدىلىق ٸس-شارالارىنا سانالى تٷردە بارعانىن, قولىنداعى بارىن اياماي ۇسىنىپ كەلگەنٸنە ارنايى توقتالدى, ال وسىنداي حالىققا بٸز نە ٸستەپ وتىرمىز دەگەن سۇراۋ دا تۇر ەدٸ بۇل مەلٸمەتتٸڭ استارىندا, ال وسى كٶشپەندٸلەردٸ اياۋسىز مىڭداپ, ون مىڭداپ, جوسپارلى دا جٷيەلٸ تٷردە قىرىپ جاتىرمىز دەپ مەسەلەنٸ تٸكەسٸنەن قويا وتىرىپ, مۇنىڭ بەرٸنٸڭ سەبەپشٸسٸ زاڭسىز جارلىقتى جارييالاپ, زاڭ مەن قۇقىقتى بۇزىپ جٷزەگە اسىرۋشى ورتالىق ٷكٸمەت, تاپ سولاردىڭ كٸنەسٸنەن عانا بولىپ وتىر, بٷتكٸل سوعىس مايدانىنا ولار ەندٸ تٷركٸستان مايدانىن قوستى دەدٸ. كۋروپاتكينگە شىن مەنٸندە تٷركٸستان ٶلكەسٸنٸڭ گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى قىزمەتٸنە قوسا ەسكەردٸڭ قولباسشىسى قۇقىعى بەرٸلدٸ, سٶيتٸپ ول تٷركٸستان ٶلكەسٸن مايدان الاڭىنا اينالدىردى. كەرەنسكييدٸڭ بۇل سىنىنىڭ جانى بار ەدٸ.
جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تۇرمىستىق ەرەكشەلٸگٸن, ەكونوميكالىق جاعدايىن, تٸرشٸلٸك ەتۋ ۋكلادىن ەسكەرۋ كەرەك ەدٸ, ەشبٸر دايارلىقسىز, الدىن الا حالىقتى حاباردار ەتٸپ, تٷسٸندٸرۋسٸز جٷرگٸزٸلگەن مۇنداي شارا جٷزەگە اسىرىلۋعا تيٸس ەمەس ەدٸ, ونىڭ ٷستٸنە قولايسىز مەرزٸم تاڭدالدى, بۇل مۇسىلماندار ٷشٸن ورازا ايى بولاتىن, مٸنە, وسىنداي حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە قايشى كەلەتٸن دەرەكتەردٸ العا تارتى.
بۇراتانا حالىقتاردى مەملەكەتتٸڭ قورعانىس جۇمىستارى ٷشٸن مايدانداعى تىل جۇمىسىنا الۋ تۋرالى پاتشانىڭ جارلىعىن ورىنداۋ مەن جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندە تٷركٸستان ٶلكەسٸنٸڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ٶلكەنٸڭ بارلىق گۋبەرناتورلارىن جيناپ كەڭەس ٶتكٸزدٸ. وسى ٶتكٸزٸلگەن كەڭەستە سولاردىڭ ٸشٸندە گەنەرال گيپپيۋس عانا باتىلى بارىپ, مۇنداي جارلىقتى مىنا تەرتٸپتە ويداعىداي ٶتكٸزۋ مٷمكٸن بولمايدى دەدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل شارانىڭ زارداپتارىن جويۋمەن كٷرەسۋگە تۋرا كەلەتٸنٸن ويلاۋ قاجەت دەپ, جەرگٸلٸكتٸ جاعداي ەسكەرٸلمەي وتىرعانىن اشىق ايتتى. فەرعانا وبلىسىنىڭ ەسكەري گۋبەرناتورى ٶلكە گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ٷكٸمٸن سول كٷيٸندە ورىنداۋدان باس تارتقان, سٶيتٸپ ٶزٸ دۇرىس دەپ تاپقان جولمەن حالىقتىڭ قارسىلىعىن تۋعىزباي جٷرگٸزە بٸلگەن, بۇل وبلىستا بولۋى ىقتيمال بەرەكەسٸزدٸكتٸڭ الدىن الا بٸلدٸ, الايدا ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق ەرٸ گۋبەرناتورلىق پارىزىن وسىلاي جٷزەگە اسىرعان گەنەرال تەز ارادا قىزمەتٸنەن الىنعان. ەرينە, مۇنداي گەنەرالدار بٸرەن-ساران بولاتىن. كەرەنسكييدٸڭ ازاماتتىق ەرٸ ەكٸمشٸلٸك پارىزىن دۇرىس ورىنداعان ازامات رەتٸندە وعان توقتالۋىنىڭ سەبەبٸ سول ەدٸ.
تىل جۇمىسىنا ادامداردى مەجبٷرلەپ, بۇيرىقتىڭ كٷشٸمەن, مٸندەتتەپ مويىنسۇندىرۋ جولىمەن الۋدان ساتىپ الۋ-ساتۋ, اقشا بەرۋ جولىنا كٶشكەنٸن, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى ەسكەرگە شاقىرۋدان امان الىپ قالۋ ٷشٸن اقشا الىپ, باسقا بٸرەۋدٸ تٸزٸمگە كٸرگٸزۋ جاپپاي ٶرٸس الىپ كەتكەندٸگٸ سونداي, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك جاعدايدى پايدالانىپ, قاناۋدىڭ جاڭا تٷرٸنە تارتىپ الۋ, بوپسالاپ بايۋدىڭ جولىنا تٷسكەنٸن, سٶيتٸپ جارلىقتىڭ ساۋدا-ساتتىققا اينالدىرىلعانىن, ونىڭ ٶزٸ جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە ناعىز جٷگەنسٸزدٸككە الىپ كەلگەنٸن سىنعا الدى. وسىعان وراي قورقىتىپ, قوقان-لوققى جاساپ, تارتىپ الۋ جوعارى تۇرعان ەكٸمشٸلٸكتٸڭ ارالاسۋىمەن ٸستەلٸنٸپ جاتقان جٶنسٸزدٸك, بەتٸمەن كەتۋشٸلٸك دەپ كٶرسەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە تۋۋ تۋرالى كۋەلٸك بەرٸلمەگەندٸكتەن كٸمنٸڭ 19 نەمەسە 43-تە ەكەنٸن تٷرٸنە قاراپ اجىراتۋ مٷمكٸن دە ەمەس قوي. سوندىقتان مۇنى جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸك تٸزٸم جاساۋ كەزٸندە ٶز مٷددەلەرٸنە جاقسى پايدالانا بٸلدٸ. 60-تاعى قارت تٸزٸمدە 30-دا دەپ كٶرسەتٸلدٸ, ال ونى دەلەلدەۋ مٷمكٸن ەمەس-تٸ, سودان ودان قۇتىلۋ ٷشٸن 300 سوم تٶلەۋٸ تيٸس بولدى, ال 25-30-داعى جاس جٸگٸتتٸ 50-دەگٸ ورتا جاستاعى ادام ەتٸپ كٶرسەتكەن, ٶيتكەنٸ ول دەۋلەتتٸ كٸسٸ بولاتىن. بۇعان ەشكٸم دە قارسى بولا المادى, ال قارسى شىققانداردى سۇراۋسىز يت سيياقتى اتىپ تاستادى, سٶيتٸپ حالىقتى بۇققان ٷستٸنە بۇقتىرا بەردٸ. كەرەنسكيي مۇنداي جٷگەنسٸزدٸكتٸڭ بۇحارا پسيحولوگيياسىنا ٶشپەس ٸز قالدىراتىنىن, ورىس مەملەكەتٸ, ورىس مەدەنيەتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ مۇنداي قىلىقتارى ناعىز ارسىزدىق دەپ رەنٸشٸن جاسىرمادى, كٶتەرٸلٸستٸڭ شىعۋىندا وسىنداي سەبەپتەر جاتىر ەدٸ.
بٷلٸنشٸلٸكتٸ باسۋدى ورىس ٷكٸمەتٸ جوسپارلى ەرٸ جٷيەلٸ تٷردە تەررورلىقپەن جٷرگٸزدٸ. مۇنداي تەررور مەدەنيەتتٸ ەۋروپالىق مەملەكەتتە دە جول بەرٸلەتٸن نەرسە ەمەس. سەميرەچەنسك (جەتٸسۋ) تاۋلى ايماعىنداعى جاعدايدى, بەيبٸت ٷدەرە باس ساۋعالاپ اۋعان حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقان سۇمدىقتى ەلەم كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن كٶرگەن ەمەس شىعار, وسىدان كەيٸن بارىپ ارمەنيياداعى تٷرٸكتەردٸڭ تاعىلىعى, بولگاريياداعى نەمٸستەردٸڭ زۇلىمدىعى تۋرالى بٸزدٸڭ سٶز ەتۋٸمٸز تىم قيىن بولماس پا دەپ, دەپۋتات زالعا سۇراۋ تاستادى.
كەرەنسكيي پانيسلاميستٸك ناسيحات, نەمٸس اگەنتتٸگٸ تۋرالى دا توقتالىپ, مۇنىڭ بەرٸ ويدان شىعارىلعان نەرسە دەدٸ. ول ەندٸجاندا پانيسلاميستٸك ناسيحات جٷرگٸزدٸ دەگەنگە قاتىستى جەرگٸلٸكتٸ ميليتسيونەردٸڭ ٷيٸن تٸنتكەن كەزدە پانيسلاميستٸك قوزعالىسقا شاقىرعان پانيسلاميستٸك مٶر باسىلعان ٷندەۋ تابىلعان, وعان جەرگٸلٸكتٸ كٷزەتشٸلەر قاتتى قۋانعان, الايدا ەكٸمشٸلٸكتەردٸڭ بٸرٸ وعان سەنبەي قارسى تەكسەرۋ جٷرگٸزگەن كەزدە, بۇل ٷندەۋدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ كٷزەت بٶلٸمٸنٸڭ, فاميليياسى شاماسى تيموفەەۆ بولۋ كەرەك, اگەنتٸنٸڭ ٷيٸنەن دە ەلگٸ ٷندەۋ تابىلعانىن مىسالعا كەلتٸردٸ. پەتەربۋرگكە جەتكەن پانيسلاميستٸك ناسيحاتتى, مٸنە, قانداي جولمەن تاراتىپ كەلگەن, مەملەكەتتٸك قىلمىسكەرلەر مٸنە سولار, ولار شىندىقتى ايتپايدى, – دەدٸ. تاشكەنتتە دە بيلەر اۋعانستاننىڭ ەمٸرٸمەن حات ارقىلى بايلانىس جاساعان دەپ, بەرٸن تۇتقىنعا الىپ, ايىپ تاعىلعانىمەن, بۇل حاتتىڭ تٶركٸنٸ دە ەلگٸندەي بولىپ شىققان. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸكتٸڭ بۇراتانالاردىڭ تٷرٸك, نەمٸس, اۋعانستانمەن بايلانىسى بار دەپ, ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكەتسٸزدٸگٸن بٷركەمەلەۋ ٷشٸن ارانداتۋشىلىق ٷندەۋ مەن حاتتى ٶزدەرٸ ۇيىمداستىرىپ, ٸرٸتكٸ سالىپ وتىرعانىن قاتتى سىن نىساناسىنا الدى. ال مينيسترلٸكتٸڭ ورىندىعىندا وتىرعاندار بٸزگە دۇشپان مەملەكەتتەردٸڭ ارانداتۋشىلىق ەرەكەتتەرٸ تۋرالى جالعان اڭىزدى قايتالاپ, ٶز كٸنەلەرٸن باسقالارعا ىسىرىپ تاستاۋدا دەدٸ. جالپى, دەپۋتات بٷلٸكتٸڭ بولعانىن ايتا كەلٸپ, مۇنداي ستيحييالىق سيپاتتا تۇتانعان قوزعالىستان كەيبٸر جەرلەردە ورىس تۇرعىندارى دا زارداپ شەككەن, ەسٸرەسە پرجەۆالسك, جاركەنت ۋەزدەرٸندە, باسقا جەرلەردە كٸسٸ ٶلٸمٸ بٸرەن-ساران عانا بولعانىن, ال جيزاقتاعى نارازىلىق كەزٸندە جاياۋ ەسكەر, ارتيللەرييا جەنە اتتى ەسكەر قولدانىلىپ, ولارعا جولدارىنداعىلاردىڭ بەرٸن: بٷكٸل تۇرعىنداردى, بالا-شاعالاردى, ەيەلدەردٸ دە اتىپ, قىرىپ-جويۋعا بۇيرىق بەرٸلگەنٸن جەتكٸزدٸ. ەمشەكتەگٸ بالالار, قارت كٸسٸلەر اياۋسىز وققا ۇشقان. جيزاقتا 13 شٸلدە كٷنٸ بٷلٸك باستالسا, ال 3 تامىزدا ەلگٸ بۇيرىق بەرٸلەدٸ دە ٷش كٷننٸڭ ٸشٸندە ۇلانعايىر اۋماقتى الىپ جاتقان ۋەزدەردەگٸ كٸسٸ ٶلتٸرۋشٸلەردٸ ۇستاپ بەرمەيتٸن بولسا, وندا بٷكٸل حالىق قالادان قۋىلىپ شىعارىلادى دەپ مەرزٸم بەرٸلگەن, سودان ول بۇيرىق تامىزدا ورىندالعان.
كەرەنسكيي ەكٸ مايداندا بولعانىن, جيزاق سيياقتى تاس-تالقان, جەرمەن-جەكسەن ەتٸلٸپ, كٷلگە اينالىپ قيراعان قالانى ەشۋاقىتتا كٶرمەگەنٸن اشىنا ايتتى, بۇل دۇشپاننىڭ ەمەس ورىستىڭ قالاسى ەمەس پە! – دەدٸ. بۇل ازداي تٷركٸستان گەنەرال-گۋبەرناتورى جيزاق تۇرعىندارىنىڭ بەرٸنٸڭ جەرٸن تەركٸلەۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارعان. كەرەنسكيي جازالاۋ وتريادىنىڭ حالىقتى قىرعانىن, گەنەرال-گۋبەرناتور ولاردىڭ قۇقىعىنان ايىرىپ, جەرلەرٸن تەركٸلەگەنٸن بارىپ تۇرعان جٶنسٸزدٸك دەپ باعالادى, مۇنداي شەكتەن شىعۋشىلىقتى قايدان كٶردٸڭٸزدەر دەپ كٷيٸنٸشٸن بٸلدٸرگەن دۋما مٷشەسٸ: «ي ۆى, سيدياششيە ناپراۆو, سرەدي ۆاس تاك منوگو ليۋدەي س كرەستامي, كريچيتە: تاك سلەدوۆالو بى. ۆى ودوبرياەتە, توچنو نە بيبلەيسكيە, ا يا نە زنايۋ كاكيە … (شۋم), (نە سلىشنو) (گولوس سپراۆو: ەتو لوج). (گروزنىي 1916-ي گود. ا., 1998, س. 183). ستەنوگراممادان دەپۋتاتتىڭ بايانداماسىنا ەشكٸم دە بەيجاي قاراماعانىن بايقاۋعا بولادى.
كەرەنسكيي قازاقتاردا بولعان جاعدايمەن سالىستىرعاندا سارتتاردٸكٸ تٷك ەمەس دەپ, قازاقستانداعى جازالاۋ وتريادتارىنىڭ حالىقتى جاپپاي قىرىپ-جويۋىنا توقتالدى, قاجەت بولسا مەن مۇنى باسىنان اياعىنا دەيٸن دەلەلدەپ شىعامىن دەپ, دەلەل, دەرەكتەرٸنٸڭ جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن سەنٸمدٸ تٷردە مەلٸمدەدٸ. فولباۋمنىڭ توقماق تۇرعىندارىنىڭ قوزعالىسىن باسۋ ٷشٸن جٸبەرگەن جازالاۋ ەكسپەديتسيياسى باستىعىنىڭ حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتىپ, ٶز ەركٸمەن كەلگەندەردٸ ٶزەننەن ٶتكەن كەزدە سۋعا باتىرىپ, تۇنشىقتىرعان تاعىلىق ەرەكەتٸن جازعىردى, ٷكٸمەتتٸڭ بٷلٸكتٸ باسۋ ەرەكەتٸنە ورىس حالقىنىڭ بٸر بٶلٸگٸنٸڭ قوسىلىپ, جاعدايدى تٸپتەن ٶرشٸتٸپ جٸبەرگەنٸن, ورىستاردىڭ اراسىندا دا ٶلٸم بولعانىمەن, قازاقتاردىڭ قان قاساپقا اينالعانىن, لۋگوۆوە سەلوسىندا جازالاۋ وتريادى بٸرنەشە ورىس قونىستانۋشىلارىمەن بٸرٸگٸپ جينالعان قالىڭ توپتى قورشاپ, قامشىنىڭ استىنا العان, اتقان, جارتاسقا تىقسىرىپ, اعىپ جاتقان ٶزەنگە لاقتىرعانىن ايتتى. كەرەنسكيي سەميرەچەنسكٸدە شىعاتىن رەسمي گازەتتە باسىلعان ماتەريالدان جازالاۋ وتريادىنىڭ تاعىلىعىن بايانداعان ٷزٸندٸ كەلتٸردٸ: «ەرينە, اقىرى بٷلٸكشٸلەرگە ەلدٸ دٷرلٸكتٸرگەن جازالاۋ شاراسى جٷرگٸزٸلدٸ, ەسكەرلەر مىڭداعان قازاقتاردى اتتى … (سول جاقتان داۋىس: ماسقارا) … ولاردىڭ قونىستارى جويىلۋدا, ولاردىڭ مىڭعىرعان مالدارى ەسكەرلەردٸڭ, ەكٸمشٸلٸكتٸڭ قولىنا تٷستٸ. ٸس مۇنىمەن دە بٸتكەن جوق. ەسكەرلەردٸڭ كومبيناتسييالىق وپەراتسييالارىنىڭ باستى نەتيجەسٸ مىنادا ەدٸ: بٷكٸل بٷلٸكشٸلەر قازٸر تاۋلى اۋداندارعا تىقسىرىلعاندىعى سونداي جاقىن ارادا سۋىقتىڭ تٷسٸپ, اشتىقتىڭ سالدارىنان ولار تولىقتاي ٶزدەرٸنٸڭ ەسسٸز كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ زاردابىن تارتاتىن بولادى … (سول جاقتان داۋىس: ماسقارا) … قازٸردٸڭ ٶزٸندە ولاردىڭ اراسىندا اۋرۋ تارالىپ, ادامداردىڭ ٶلٸپ جاتقاندىعى تۋرالى حابار تٷسٸپ جاتىر; بٸراق ەسكەرگە دۇشپانعا اياۋشىلىق بولماسىن دەگەن بۇيرىق بەرٸلگەن» … (سول جاقتان داۋىس: جاۋدى تاپقان ەكەن) … قازاقتار پاتشا جارلىعى شىققاننان كەيٸن, تاۋعا قاراي بەت الىپ, قالايدا قۇتىلىپ كەتۋ ٷشٸن – قىتايعا ٶتپەك بولدى. تاۋدىڭ قۋىسىنا جينالعان ەيەل, بالا-شاعا, قارت كٸسٸلەر ٶلٸمگە تاپ بولدى. قاراڭعى حالىقتى, وقىماعان ەلدٸ قالاي جازعىرۋعا بولادى, بٸزدەر ورىس تاريحىنىڭ ماسقارا بەتتەرٸنٸڭ الدىندا تۇرمىز دەپ دەپۋتات كٷيٸنٸپ, رەنٸشٸن جاسىرمادى.
جارلىقتى ورىنداۋ شارالارى اينالىپ كەلگەندە حالىقتى قورلاۋعا اينالدىرىلدى, بۇل ورىس مەملەكەتٸ ٷشٸن ناعىز ماسقارا جاعداي بولدى. جەرگٸلٸكتٸ حالىق ورىس ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ بۇحارا جەندەتتەرٸنەن اسىپ كەتپەسە, كەم تٷسپەگەنٸن كٶردٸ. جازىقسىز جانداردىڭ تٶگٸلگەن قانىنا جاۋاپ بەرٸلۋگە تيٸس دەي كەلە كەرەنسكيي اسا ٶتكٸر مەسەلە رەتٸندە باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ ەلدٸڭ قالىپتى ٶمٸر سٷرۋٸنە جارامسىز بولىپ وتىرعاندىعىن ورتاعا سالدى, ال بۇل باسقارۋ جٷيەسٸ شالعايدا جاتقان دالا ٷشٸن جازالاۋ, اسا قاۋٸپتٸ جٷيەگە اينالعانىنا اشىندى. سوندىقتان شەتكٸ ايماقتاردى باسقارۋ تەرتٸبٸن ٶزگەرتۋ قاجەتتٸگٸن, مٷلدەم باسقا جاڭا باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶشۋ كەرەكتٸگٸن تالاپ ەتتٸ. كۋروپاتكيندٸ سىنادى. بۇل ادامنىڭ ايماقتا جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ قاجەتتٸگٸن مٷلدە تەرٸسكە شىعاراتىنىن ايتىپ, جەرگٸلٸكتٸ جەردە حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸنٸڭ ويانىپ, مەدەنيەتٸ دامىپ كەلە جاتقانىن, ولارمەن ٸرگەلەس جاتقان ٷندٸستان, پارسى, قىتاي ەلدەرٸندە حالىق قوزعالىپ ويانىپ, جاڭا جاڭعىرعان ٶمٸرگە ۇمتىلا باستاعانىن, ال مۇنىڭ سٶزسٸز اينالاسىنداعى ەلدەرگە ىقپالى بولارىن ەسكەرتتٸ. سوندىقتان ەسكٸ باسقارۋ جٷيەسٸن مٷلدەم ٶزگەرتۋ قاجەتتٸگٸن, ول جٷيەنٸڭ بٷگٸندە قوعامدى باسقارۋعا جارامسىز بولىپ وتىرعانىن دەپۋتات تاپ باسىپ كٶرسەتٸپ, گەپ ەلدٸ, رەسەيدٸڭ مارجانى سانالعان شەتكەرٸ جاتقان ايماقتى سانالى تٷردە باسقارۋ بەلگٸسٸنٸڭ دە بايقالىنباي وتىرعاندىعىنا قاتتى قىنجىلدى.
دۋما مٷشەسٸ كەرەنسكييدٸڭ تٷركٸستان مەن دالالىق وبلىستارداعى قارۋلى كٶتەرٸلٸستٸڭ سەبەپ-سالدارىن جان-جاقتى زەرتتەپ, تالداپ, دۋمانىڭ كەزەكتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ كٷن تەرتٸبٸنە قويۋىنا قول جەتكٸزۋٸنٸڭ ٶزٸ ساياسي مەنٸ زور جەتٸستٸك ەدٸ, ول مەسەلەنٸ, قالىپتاسقان جاعدايدى سول قالپىندا سيپاتتاپ, ٶزٸنٸڭ بۇعان دەگەن كٶزقاراسى مەن پٸكٸرٸن بٷكپەسٸز اشىق باياندادى. ونىڭ بايانداماسىنىڭ ەڭ بٸر مىقتى تۇسى كٶتەرٸلٸسكە سەبەپ بولعان وبەكتيۆتٸ مەسەلەلەردٸ اينالىپ ٶتپەي, ناقتى قويا بٸلۋٸندە جاتىر ەدٸ. ول بۇل تۇرعىدا ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسىنان تايساقتاماي, تالقىلاۋ بارىسىندا اشىق باياندادى. سوندىقتان دا ونىڭ سىن پٸكٸرلەرٸ ناقتى, ەرٸ دەلەلدٸ, نىساناعا دەل تيٸپ جاتتى. كەرەنسكيي رەسەيدٸڭ مەملەكەتتٸك مٷددەسٸن قورعايتىنىن, ال وتارلى ەلدەر ونىڭ قۇرامىنداعى قازىنالى ايماق ەكەندٸگٸن, سوندىقتان بۇل گەوگرافييالىق كەڭٸستٸكتٸ رەسەي مەملەكەتٸنٸڭ جەرٸ دەپ سانايتىنىن, ال ونىڭ جۇرتىن يمپەرييا قاراۋىنداعى حالىق دەپ ەسەپتەيتٸنٸن دە بٷگٸپ قالمادى. ول يمپەرييا مٷددەسٸن قورعاي وتىرىپ, ونىڭ زاڭسىز ەرەكەتتەرٸنە باتىل قارسى شىقتى. ونىڭ كٶزقاراسىندا دەموكراتييالىق پرينتسيپتەر, گۋمانيستٸك پاراسات پەن پايىمدىلىق, جاعدايدى تاريحي تۇرعىدان باعالاي بٸلۋشٸلٸك باسىم تٷسٸپ جاتاتىنىن بايقايمىز. سول سەبەپتەن دە ول تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق وبلىستار حالقىنا پاتشا چينوۆنيكتەرٸ سيياقتى يمپەرييالىق ٶكتەمدٸكپەن قاراعان جوق, ولارعا رەسەيدٸڭ ازاماتى, رەسەي يمپەريياسىنىڭ حالقى رەتٸندە قارادى, ولارمەن ساناسۋ, جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن, حالقىنىڭ ەدەت-عۇرىپ, سالت-ساناسىن, پسيحولوگيياسىن ەسكەرٸپ وتىرۋ قاجەتتٸگٸنە ەرەكشە مەن بەردٸ.
1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە كٸنەلٸ تٷركٸستان ٶلكەسٸ مەن دالالىق وبلىستاردىڭ حالقى ەمەس, رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ, ونىڭ سوعىس, ٸشكٸ ٸستەر, يۋستيتسييا مينيسترلەرٸ, پاتشا جارلىعىن شىعارۋشىلاردىڭ ٶزدەرٸ, نەگٸزگٸ زاڭدى بۇزعان الدىمەن سولار, زاڭسىز شەشٸمدٸ شۇعىل ٸسكە اسىرۋعا شارا قولدانعان دا ورتالىق ٷكٸمەت دەدٸ. ٸٸ نيكولايدىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى جارلىعى زاڭسىزدىق دەپ, ونىڭ نەگٸزگٸ زاڭعا كەرەعار كەلەتٸنٸن يمەنبەي اشىق قويدى. مۇنداي سىن پٸكٸر ايتۋ – شىن مەنٸندە يمپەرييانىڭ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتىنا قارسىلىق بولاتىن. دەل سول 1916 جىلدىڭ لاڭى ەلٸ باسىلماي تۇرعان كەزدە مۇنداي ٶتكٸر پٸكٸر ايتۋعا كٶپ ازاماتتاردىڭ جٷرەگٸ داۋالاماس تا ەدٸ. ورتالىق ازييا مەن قازاقستانداعى كٶتەرٸلٸسكە قاتىسۋشىلاردىڭ كٶكەيٸندە جاتقان مۇڭ-زارى, قوعامدا قوردالانعان قايشىلىقتار مەن ەدٸلەتسٸزدٸكتەر, وزبىر وتارلىق ساياسات, پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ تەررورلىق ٸس-قيمىلدارى, ۇلتتىق قايشىلىقتار كەرەنسكييدٸڭ بايانداماسى ارقىلى دۋما مٷشەلەرٸ مەن رەسەي ٷكٸمەتٸنە, مينيسترلٸكتەرٸنە جەتكٸزٸلدٸ. كەرەنسكيي ٶزٸن بەلگٸلٸ دەرەجەدە ەزٸلگەن, قور بولعان حالىقتىڭ, قاسٸرەتكە تاپ بولعان كٶتەرٸلٸسشٸلەردٸڭ مٷددەسٸن كٶزدەۋشٸ, ەدٸلەتتٸلٸكتٸ جاقتاۋشى, ناعىز دەموكرات, زييالى ازامات رەتٸندە كٶرسەتٸپ, ۇستانعان پوزيتسيياسىنان تايمادى.
1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشىلاردى كٸنەسٸز دەپ تانىعان, كٶتەرٸلٸسكە وبەكتيۆتٸ جان-جاقتى رەسمي باعا بەرگەن دە كەرەنسكيي بولدى, ول بۇل تۇستا, كٶتەرٸلٸس مەسەلەسٸندە ٶزٸنٸڭ رەسەي ازاماتى, ونىڭ ناعىز پاتريوتى ەكەنٸن ٸسپەن دە, سٶزٸمەن دە دەلەلدەۋگە تىرىستى. الايدا كەيٸن ۋاقىتشا ٷكٸمەتتٸ باسقارعان كەرەنسكييدٸڭ دە يمپەرييالىق سانادان اسا الماعانىن تاريح كٶرسەتتٸ, ول كەيٸن شەت ەلگە ەميگراتسيياعا كەتۋگە مەجبٷر بولدى.
اسا دٸلگٸر, قايشىلىققا تولى كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ كەرەنسكيي سيياقتى باتىل قويا بٸلەتٸن دەپۋتاتتار قاي كەزەڭدە دە, قاي قوعامدا دا اسا قاجەت, ولار قوعامنىڭ دامۋىنا, دەموكراتييانىڭ جەتٸلۋٸنە, قۇقىقتىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا, مەملەكەت ساياساتىنىڭ دۇرىس باعىتتا جٷرگٸزٸلۋٸنە بەلگٸلٸ دەرەجەدە ىقپال ەتەدٸ, قوعامدىق پٸكٸر تۋدىرىپ, ورنىقتىرادى, قوعامنىڭ كٸر-لاستان تازارۋىنا ەسەر ەتەدٸ. دۋما مٷشەلەرٸنٸڭ قويعان مەسەلەلەرٸ مٷلدەم ەسكەرۋسٸز قالدى دەۋگە بولماس, 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸستٸ باسۋعا قاتىستى شارالاردى جٷرگٸزۋگە اتسالىسقان بيلٸك باسىنداعىلار قىزمەتٸنەن الىندى, مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسىنىڭ دا ورنىن بوساتقانى مەلٸم.
ٸV مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ جابىق مەجٸلٸسٸنٸڭ ستەنوگرافييالىق ەسەبٸ كەيٸننەن تٷركٸستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جٸبەرٸلگەن, ول ماتەريالدارمەن تانىسىپ, وقىپ شىققان كۋروپاتكين قارا قالاممەن سىزىپ, پٸكٸرٸن پاراقتىڭ شەتٸنە جازىپتى, ونداي ەسكەرتپەلەرٸ ون شاقتى. تٷركٸستان ٶلكەسٸندەگٸ كٶتەرٸلٸستٸڭ سەبەبٸ تۋرالى ٸٸ نيكولايعا جولداعان راپورتىندا ول ايتىلعان سىنداردى نازارعا السا كەرەك. مەجٸلٸستٸڭ ستەنوگرافييالىق ەسەبٸندە كەرەنسكييدٸڭ سٶزٸنە زالداعى دەپۋتاتتاردىڭ رەاكتسيياسى, قولداپ بٸلدٸرگەن رەپليكالارى مەجٸلٸستە بۇل مەسەلەنٸڭ قىزۋ تالقىلانعانىن اڭعارتادى. بولعان وقيعا ٷشٸن بارلىق كٸنە جوسىقسىز زاڭسىزدىق جاساعان ورىس ٷكٸمەتٸنە اۋدارىلۋعا تيٸس دەپ ايتتى كەرەنسكيي. ول كٶتەرٸلٸسكە بايلانىستى بارلىق كٸنەنٸ ٷكٸمەتتٸڭ موينىنا ارتتى.
دەپۋتات دجافاروۆ ٶز سٶزٸندە مۇنداي ماڭىزدى مەسەلە سول ايماق ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىنسىز تالقىلانىپ وتىرىلۋىنىڭ ٶزٸ قالىپتى قۇبىلىس ەمەستٸگٸن, بۇعان ودان ەرٸ تٶزۋگە بولمايتىنىن, جەرگٸلٸكتٸ ۇلتتاردىڭ قۇقىعىنىڭ شەكتەلٸپ وتىرعانىن سىنعا الدى. ول مىنا مەسەلەلەرگە كٶڭٸل بٶلدٸ: بۇراتانا حالىقتى تىل جۇمىسىنا الۋدا ٶلكەلٸك جەرلەردٸڭ ەكونوميكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ ەسكەرٸلمەدٸ, ونىڭ تۇرمىستىق ەرەكشەلٸگٸ, جەرگٸلٸكتٸ شارۋاشىلىقتىڭ, تىلدىڭ قالىپتى جاعدايدا بولۋىنا ەسەر ەتەتٸن رٶلٸنە نازار اۋدارىلمادى دەپ اتاپ ٶتتٸ, مايدان ۇيىمداستىرىلىپ, ال تىلدىڭ شىرقىن بۇزدىق, بەرەكەسٸن كەتٸردٸك, تىل جۇمىسىنا كەسٸر كەلتٸردٸك دەدٸ. ٷكٸمەت ەلدٸڭ الدىندا جاۋاپسىز ٷكٸمەتكە, حالىقتىڭ جاندى كٷشٸنە سٷيەنبەيتٸن ٷكٸمەتكە اينالدى, مۇنداي ٷكٸمەتتٸڭ جٷرگٸزگەن شارالارىنان مەملەكەتتٸك پاراساتتى, ماقساتتىلىقتى كٷتۋ قيىن دەگەن پٸكٸرٸ ٷكٸمەتتٸڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن ايقىن كٶرسەتتٸ.
جەلتوقساننىڭ 15 كٷنگٸ مەجٸلٸستە كنياز مانسىرەۆ, گراف كاپنيست, ادجەموۆ سٶز سٶيلەگەن, ولار سٶيلەگەن سٶزدەرٸندە كەرەنسكييدٸڭ كٶتەرگەن مەسەلەلەرٸن قولداپ, رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ, ٶلكەلٸك ەكٸمشٸلٸكتەردٸڭ جارلىقتى ٸسكە اسىرۋ شارالارىن ۇيىمداستىرىپ جٷرگٸزۋ كەزٸندە جٸبەرگەن زاڭسىزدىقتارىنا, جاساعان زورلىقتارىنا, جازىقسىز جانداردى قىرعىنعا ۇشىراتقاندارىنا اشىندى, يمپەرييا ساياساتىنىڭ قايشىلىققا تٸرەلگەنٸن, ايماقتى باسقارۋعا قولدانىلىپ كەلە جاتقان ەرەجەنٸڭ ەسكٸرگەنٸن, ونىڭ ساۋاتسىز جازىلعانىن سىنادى. گراف كاپنيست سوعىستىڭ باسىندا تۇتقىندار جٷز مىڭداپ قولعا تٷستٸ, ولار تٷركٸستان ٶلكەسٸنە دە جٸبەرٸلدٸ, ال ولاردىڭ ول جەردە نە ٸستەپ جاتقانىن, بەلكٸم پارسى ەلٸنە قاشىپ كەتتٸ مە, بٸر قۇدايدىڭ ٶزٸ بٸلەدٸ, ورىس ٷكٸمەتٸ مۇنى بٸلۋگە مٸندەتتٸ ەدٸ عوي دەدٸ. تٶگٸلگەن قانعا, ول ورىس كرەستياندارىنىڭ, بولماسا بۇراتانا حالىقتىڭ قانى ما ول كەدۋٸلگٸ (فيزيكالىق) كٸنەلٸلەردٸڭ موينىنا عانا ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق كٸنەلٸلەردٸڭ موينىنا جٷكتەلٸنۋگە تيٸس, ول قاتتى جازالانۋى قاجەت دەپ سانادى. ول ورىس ٷكٸمەتٸن ساقتىق جاساۋعا شاقىرۋ كەرەك, بولماسا وتارلاۋدان باس تارتۋعا مەجبٷر بولاتىن جاعدايعا تاپ بولىپ, تٷركٸستان قىتاي ەلٸنٸڭ قول استىنا كٶشٸپ كەتۋٸ ىقتيمال دەپ پٸكٸرٸن جاسىرمادى. ول تٷركٸستان ورىس تەجٸنٸڭ ەڭ بٸر ەدەمٸ مارجاندارىنىڭ بٸرٸ دەپ اتاپ ٶتتٸ, وندا ماقتاعا دەگەن تەۋەلدٸلٸكتٸڭ جاتقانىنا نازار اۋداردى. تٷركٸستان ايماعىن جاۋلاپ العانعا دەيٸن رەسەي ماقتانى امەريكادان التىن اقشاعا الىپ كەلگەن, يمپەرييانىڭ تەكستيل كەسٸپورنىن امەريكا ماقتاسى قامتاماسىز ەتٸپ كەلسە, تٷركٸستان ٶلكەسٸن جاۋلاپ العاننان كەيٸن ونىڭ ماقتاسى رەسەيدٸ تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتقاردى, ەرٸ ماقتا ٶندٸرۋ ارزانعا تٷستٸ. كاپنيستٸڭ كٶتەرٸپ وتىرعان مەسەلەسٸنٸڭ يمپەرييا ساياساتى ٷشٸن ماڭىزى ٷلكەن ەدٸ. الايدا دۋما مٷشەلەرٸنٸڭ سٶزدەرٸندە كٶتەرٸلٸسكە قاتىستى مەسەلەگە باستى نازار اۋدارىلىپ, جان-جاقتى قاراستىرىلۋعا كٷش سالىنعانىمەن, وتارلى ايماقتىڭ مٷددەسٸن, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەگٸن, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني, تۇرمىستىق, اعارتۋشىلىق, مەديتسينالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتٸلۋٸن ەشكٸم دە قاراستىرمادى: حالىقتىڭ مەدەنيەتكە, بٸلٸمگە ۇمتىلىسىن ەشكٸم دە نازارعا المادى.
كٶتەرٸلٸستٸڭ ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق سالدارلارى, ونى جاقسارتۋ مەسەلەلەرٸ قاراستىرۋدان, نازاردان تىس قالدى, دەموكراتييالىق باعىت ۇستانعان دەپۋتاتتار دا ۇلتتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى كٷرەسٸنە ۋاقىت تالابى تۇرعىسىنان قاراي المادى, مۇنىڭ ٶزٸ انتوگونيستٸك قايشىلىققا قايتا الىپ كەلەتٸنٸن ەلەمەدٸ, بٸراق كٶتەرٸلٸسكە قاتىستى وعان كٸنەلٸ, جاۋاپتى ادامدار مەن ۆەدومستۆالار باتىل سىنالدى, اياۋسىز ەشكەرەلەندٸ, ولاردىڭ ەلدٸ ماسقارالىق جاعدايعا الىپ كەلٸپ تٸرەگەنٸ كەشٸرٸمسٸز نەرسە, قىلمىستىق اكتٸ رەتٸندە قارالدى, بۇل دەپۋتاتتاردىڭ, ەسٸرەسە, كەرەنسكييدٸڭ قاجىرلى ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ نەتيجەسٸ ەدٸ.
مۇحتار قازىبەك,
جازۋشى
"تٷركٸستان" گازەتٸ
