Munaily Qazaq elinde daǵdarys bolmaýy kerek edi

Qarańdarshy, keń baitaq qazaq jerinde qanshama milliardtaǵan tonna “qara altyn” óndirilgen!.. Osyndai ushan-teńiz bailyqty igergen memlekettiń halqy nege daǵdaryspen ómir súredi? Ótken-ketken daǵdarystardy jeleýletip, qarasha halyqtyń basyn ainaldyrýdy qashan doǵarady bul bassyz bilik?! Aldaýdyń da, arbaýdyń da shegi bar emes pe? Bul pushaiman kúige túsken halyqtyń tiriletin ýaqyty jetken joq pa?

Iá, ótken toqsanynshy jyldarda, iaǵni táýelsizdik bastaýynda ekonomikamyzdyń turalap, qiyn-qystaý kezeńderge tap bol­ǵanymyz ras. Munai óndirý kólemi quldyrap, “qara altyn” baǵasy túsip, elde qarjylyq tapshylyq etek alyp, munaishylarǵa ýaqytynda jalaqy berilmei – úlken daý-damai týdyrǵany da esimizde. Osy kezeńderde ǵoi biliktiń jurtshylyqty shydamdylyqqa shaqyryp, “ótpeli kezeńnen” ótip jatyrmyz, álemdegi daǵdarysqa tap boldyq, bul be­les­terden de ótemiz, aldaǵy kúnderi ekonomikamyzdyń qaryshtap damýyna jol ashylady dep sendirgen. Qaida qaryshtap damyǵan ekonomikamyz? Ekinshi Kýveit – gúldengen arab memleketi bolamyz dep el-jurtty eleńdetti. Qaida kórkeiip-qulpyrǵan qazaq memleketi? Tap búgingi kúni meniń otanymda aitýly arab memleketiniń jurnaǵy da kórinbeidi! Kórinip turǵany – eldegi bar dúnieni tonaý, talan-tarajǵa salý! Bul qaiyrsyz biliktiń syn saǵatta jekeshelendirý degen syltaýmen kádimgidei “prihvatizatsiia” jasap, bar dúnie-bailyqty armansyz bóliske salǵany taǵy bar! Áiteýir, shendi-shekpendiler bilgenderin istep, ózderi de, ainalasy da qaryq boldy. Búgingi kúni bul sabazdar bar páleni táńir atqan daǵdarys­qa aýdaryp tastap, buqara halyqty mezi etti. Óitkenimen qoimai, sol almaǵaiyp kezeńderde óz otanyn tonap, bai-manap, milliarder atanyp júrgenderdi búgingi bilik álpeshtep, tárbielep ósirdik dep búkil elge jar salady. Bassyzdyqtyń túri osyndai.

Men beishara el bailyǵy talan-tarajǵa tústi, tonaldy dep nege qaqsaimyn? Bulai dep jabyrqaýymdy tereńnen qozǵamai-aq, bir-eki mysalmen ǵana aiǵaqtaýǵa bolady. Táýelsizdik alǵan 1991 jyldyń basynda respýblikamyzda 35 mln. bas qoi bolǵan. Bul málimette sol kezdegi je­kemenshiktegi qoi eseptelmegen. Al 2000 jyldyń basynda eli­mizde bar-joǵy 11 mln bas qoi qalǵan. Myńǵyrǵan mal qaida jutylyp ketti? 2001 jyly táýelsizdigimizdiń on jyldyǵy ótpei jatyp-aq, hantalapaidyń kesirinen qarajat tapshylyǵyna tap bolǵan bassyz biligimiz kóleńkedegi kúmándi múlik pen aqshany raqymshylyq jariialaý arqyly zańdastyrý naýqanyn júrgizip, qazynamyzǵa 500 mln AQSh dollaryn túsirdi. Ýaqytynda qara halyqqa jetpegen bul qoldy bolǵan mol qarjynyń quny qymbat bolǵany jáne málim. Sóitip, qarjy kózin taýyp, eldegi jaǵdaidyń ýshyǵyp ket­peýiniń aldyn aldy. Ýshyqpaǵanda qaitedi, Mańǵystaý ekonomikasynyń kúretamyry – “Mańǵys­taýmunaigazdy” toiymsyz bilik qiturqy árekettermen mardymsyz pulǵa jekege ótkizip, ózderi ielenip alsa! Al aimaqtyń munaishylary bolsa toqsanynshy jyldardyń aiaǵynda, joǵaryda aityp ótkendei, bei-bereket jekeshelendirý tusynda jalaqylaryn ala almai, dármensiz kúidi bastarynan keshti. Ashyn­ǵannan, basqa amal tappaǵasyn, munaishylar Aqtaý qalasyndaǵy “Mańǵystaýmunaigaz” kásiporny ornalasqan dańǵyldy jaýyp tastap, bilikti arnaiy ushaqpen jedel túrde aqsha ákelýge májbúrledi. Mine, olarǵa jetpegen qarjy, iaǵni nápaqa kózi bútin bir ushaqtyń júgine ainalǵan.

Ýaqyt ozdyrmai, ekinshi ret urlyq-qarlyqpen qoldy bolǵan kapitaldy zańdastyrǵanda biýdjetimizge taǵy da 5 mlrd dollar top etti! Bul milliardtaǵan qarjylar qaida tyǵylǵan, kimderdiń qorjyndarynda jasyrynbaq oinaǵan? Árine, bul somalar “aisbergtiń” ústi ǵana, al astyna úńilsek – talai milliardtarǵa tap bolatynymyz aidan anyq aqiqat. Bul ýájime tómendegi derek aiǵaq bolar. Aldyńǵy jylǵy basylymdarda jariialanǵan Bas prokýratýranyń málimeti boiynsha – tek qana sońǵy on jylda elimizden 140 mlrd dollar shetel asqan! Mine, qazaǵymnyń bailyǵy tonaldy, hantalapaiǵa tústi deýime bul faktiler naqty dálel. Bul – ómir shyndyǵy. Osyndai soraqy jait­tar, qylmystyq áreketter etek alyp turǵanda – bul uiatsyz bilik, bar sharýany tyndyrǵandai, bai-baǵlandardy tárbielep ósirdik dep kólgirsidi. Halqymnyń 50-60 paiyzy kedei­shilikte ómir súrip jatqany eshkimniń basyn aýyrtpaidy. Sóitip, bul ozbyr alaiaqtar alasapyran kezeńdi utymdy paidalanǵan, “jyǵylǵanǵa judyryq” degendei, odan saiyn quldyrap jatqan elin tonap, Otanyn sat­qan naǵyz qylmystylar bolyp shyqpai ma? Bul bai-manaptardyń istegen qylmystarynyń merzimi zańdylyq turǵyda esh ýaqytta eskirmeidi. Qalai eskiredi, olar tonaýshylyq áreketterin odan saiyn údetip jatsa, aldaǵy jekeshelendirý­degi memlekettik aktivterdi “Qazmunaigaz” UK”, “Qazatom­ónerkásibi”, “Qazaq temir joly” t.b nysandardy bóliske salý piǵyldary kórinip tursa, iaǵni zań-zakondy belden basyp jatsa! Bul jebir biliktiń búgingi kúngi qareketi el-jurtty bir negizsiz qiialdarǵa jetelep, halyqty túrli kúmándi jobalarmen, nanymsyz urandarmen toidyryp, saiqymazaq sailaýlarmen bastaryn ainaldyryp boldy.

Bir mysal. Biylǵy jylǵy elimizdegi kedeilik sheginiń mólsheri eń tómengi kúnkóris shamasynyń (22859 teńge) 40 paiyzyn quraidy, iaǵni 9143 teńge retinde belgilengen. Endi buǵan ne aitýǵa bolady?.. Osyndai beishara tirlikpen qaidaǵy bir 2030, 2050 j.j. temirqazyq etip, jalaýlatyp, damyǵan elderdiń arasyndaǵy ondyqty dámetip júrip, ekonomikasy jylarman halge túsken elderdiń ondyǵyna kirip ketkenderin bul biliktiń ózderi de bilmei qalǵan siiaqty.

Jańa ǵasyrdan, jańa júz­jyldyqtan bastap elimizde munai óndirý kólemi artyp, baǵasy edáýir ósip, memleketimizdiń qazynasy molaia tústi. Iaǵni ekonomikamyzdyń kúretamyryna qan júgirip, eńsemiz kóterildi. Sonda da daǵdarysqa bai­lanys­ty óz oi-tujyrymdarymdy bildirmekshimin. Jan-jaǵymyzǵa qarap otyrsaq, damyǵan álem elderinde, naqtyraq aitsaq, AQSh pen Eýropa memleket­terinde ekonomikalyq ahýal turaqty, damý kórsetkishterinde ósim bar, daǵdarys dep jantalasyp jatqan bilik basyndaǵylar kórinbeidi. Batys elderi milliondaǵan bosqyndardy qabyldap, aýqymdy qarjy bólip, olarǵa turmystyq jaǵdai jasap, qol ushyn berýde. Al bizdiń bilik bolsa, daǵdaryspen kúresip jatyrmyz, qaitsek te jeńemiz, “aqshany únemdep” úirenińder dep qarasha halyqty aldarqatýdan tanbaidy!

Biliktiń endigi bir ýájine sensek, Reseidegi jaǵdai bizdiń elimizge keri áserin tigizgen. Bul endi ejelgi kórshimizben ekonomikalyq odaqqa birigýimizdiń saldary. Mundai aýyrtpalyqty, jaiymyzǵa qarap otyrmai, ózimiz tilep aldyq. Qalai bolǵanda da, meniń paiymdaýymsha, qosaqtaǵy eki memleket shikizat­tyq daǵdarysqa ushyrap otyr. Shiki munaidy tolassyz eksport­tap, odan túsken mol paidaǵa qunyǵyp, “qara altyn” baǵamyna bailanyp qalǵanyn ózderi de sezbegendei. Qalai shiki munaidyń baǵasy álsirei bastady, bul eki eldiń ekonomikasy da shatqaiaqtap, tyǵyryqqa tireldi. Sonda deimin-aý, ótken jyldarda munai baǵamy sharyqtap, “qara altyn” dáýiri júrip turǵanda ekonomikamyzdyń jan-jaqty damýyna nege kóńil bólmedik? Meni osy jáitter kóp oilandyrady. Tipti tolǵandyrady. Álde shendi-shekpendilerimiz qaltalarynyń qamyn oilap, eldik múddeni umytyp ketti me? Talai ret teledidardan kórdik qoi – ákimderdiń milliardtaǵan qolda bar mol qarjyny igere almai, biliktiń syn saǵatyna ilikkenin. Taǵy da qaitalaimyn, 2001 jyldan bastap elimizde munai óndirý kólemi aspandap, jyldyq mólsheri 40 mln.tonnadan asyp, tipti, táńir atqan daǵdarys dep qaqsaǵan 2008-2009 jyldarda da 70 mln tonnadan artyp, sońǵy bes-alty jylda, jyl saiyn 80 mln tonnadan kem “qara altyn” óndirilmegen. 2014 jyldyń tórtinshi toqsanyna deiin munai baǵasy barreline júz dollardan kem túsken joq, sonda bul – qaidaǵy daǵdarys? Bizdiń jaýapkershiliksiz biliktiń osyndai mol bailyqty igerip otyryp, qalaisha daǵdarysqa tap boldyq dep aitýǵa aýyzdary barady. Tap sol kezeńderde, iaǵni munaidyń quny baǵalanyp turǵanda – shikizattyq resýrstar­ǵa táýelsizdikten qutylyp, ekonomikamyzdy ártaraptandyrýǵa ábden bolatyn edi. Buǵan kim kedergi boldy? Qytaidan, Túr­kiiadan, Qyrǵyzstannan taýar tasytyp, jurtshylyqty tenti­retip, sergeldeńge túsirgenshe, jeńil ónerkásipti órkendetip, halyqqa jumys oryndaryn ashyp, olardyń jaǵdaiyn bir kóterip tastaityn ýaqytty ótkizip aldyq. Basqa da jańa ónerkásip salalaryn damytýǵa baǵa jetpes múmkindikter ótip ketti. Múmkindik bolǵan dep qalai aitpaisyń, bir sátterde, munaidyń bir barreli 150 dollarǵa deiin kóterilip, “qara altynnan” túsken esepsiz qarjyǵa kómilip qala jazdadyq qoi. Osy mezgilderde kóp aqshanyń býymen “aýyl jyldary” dep 150 mlrd teńgeni jelge ushyrdyq. Bulai dep nege aitpaimyn, odan keiinde “Aq bulaq” baǵdarlamasy dep – aýyldarǵa taǵy da milliardtaǵan qarjy bólindi. Báribir eldi mekenderimiz aýyzsýǵa jaryp otyrǵan joq. Men aitar edim, osy 150 mlrd. teńgeni elimizdegi bar bolǵany 150 aýdannyń árqaisysyna bir milliardtan tikelei bólip, aýdarylǵan qarajattyń jumsalysyn qatań baqylaýǵa alǵanda, kim bilipti, aýyl-aimaǵymyz kór­keiip, el qatarly ómir súrer edik. Bilik olai etpedi, ortada qarjy jymqyratyndardyń jemsaýyn oilaǵan bolar. Sondai-aq, sol kezeńderde qarjy-qarajattyń molshylyǵynyń arqasynda “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qory dúniege kelgen joq pa? Sóitip, úi ishinen úi tikken joqpyz ba? Úkimetpen para-par qurylymdy dúniege ákeldik. Osy atalmysh qordyń 500-den asa enshiles kásiporyndary bar kórinedi. Prezidenttiń ózi táp­tishtep kórsetkendei, bul ká­siporyndar ózine qosalqy uiymdar ashyp qoimai, solardyń ishinen taǵy da enshiles kom­paniia­lar ashyp alǵan. Kór­dińizder me bylyqbaidy? Bul júzdegen kompaniialarda, shamamen, 400 myńdai qyzmetker nápaqa tapqan! Aqparat kóz­derine qarap otyrsaq, “Samuryq-Qazyna” qorynyń aktivteri jalpy ishki ónimniń 40 paiyzyn quraityn kórinedi. Sonda deimin-aý, bul qurylymnyń úkimetten qai jeri kem? Sonymen, “Samuryq-Qazyna”, “Báiterek”, “Qaz Agro” holdingterin quryp, trilliondaǵan qarjy jumsap, ekonomikalyq turǵyda qandai jetistikterge jettik? Eger atalǵan holdingter tiimsiz bolsa, nege qurdyq? Al tiimdi dep qursaq, nege daǵdarysqa jol beremiz? Sóite turamyz da, bul qurylymdardaǵy top-menedjerlerdi arqalarynan qaǵyp álpeshtep, olardy aiyna 1,5 million teńge jalaqymen jarylqadyq. Al, respýblika boiynsha ortasha jalaqy kór­setkishi – 118638 teńge ǵana.

 Mine, osyndai tiimsiz qurylymdardy ashyp, ýysymyzdaǵy mol qarjy-qarajatty ońdy-soldy shashyp, eldi tyǵyryqqa tiredik. Endi bul biliktiń qalǵan sharýasy – memlekettik menshik­tegi aktivterge ie osy kompaniia­lardy jekeshelendirip, bóliske salý. Árine, bul – bai-baǵlandarǵa taptyrmaityn múmkindik! Qara halyq nan tabýǵa shamasy kelmei, sergeldeńge túsip júrgende, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynyń orasan zor aktivterin qaitip satyp alady. Men bul jerde aitar edim, biliktegilerdiń áýelden kók­segeni – memlekettik menshiktegi aktivterdi belgili qiturqy joldarmen túrli qurylymdar qurý arqyly ielenip, óz oilaryn iske asyrý. Basqa túk te emes! Osylaisha eldi taqyrǵa otyrǵyzý. Otyrmaǵanda nesi qaldy?!

Aqparat kózderine úńilsek, tek 2000 jyldyń basynan beri qazaq eline 203 mlrd. dollar investitsiia quiylǵan. Sonda bul mol qarjynyń elimizge tigizgen paidasy qaida? Eger paidasy bolsa, daǵdarystyń bolmaýyna, iaǵni, onyń aldyn alýǵa osy milliardtardyń kómegi nege ti­medi? Al, osy aralyqtaǵy bei­málim investorlardyń (bul jerde aiýdyń terisin teris jamylyp júrgen ózimizdiń investorlar da joq emes) bizdiń elden tapqan tabysy, iaǵni, quiǵan aqshalarynyń qaitarymy190 mlrd. dollardy quraǵan. Buǵan endi ne aitýǵa bolady. Meniń pikirimshe, osy investitsiia tartý degen naryqtyq qatynastyń “jańalyǵy” bar ǵoi, alaiaqtarǵa naǵyz maishelpek bolyp otyr. Jalpy, bizdiń memleketimizge investor bolyp júrgenderdiń kópshiligi – óz Otanyn tonap, bailyǵyn shetel asyrady da, ainalyp kelip, óz eline investitsiia quiyp, paida taýyp júrgen ózimizdiń sat­qyn alaiaqtar. “Forbs” tizimindegi atyshýly ózimizdiń milliarderler, óz elimizde tirkesip júrgen uzyn sany elý millionersymaqtar da tap solardyń dál ózderi.

Qazaq eli syrtqy qaryzǵa belshesinen batyp bara jatyr. Búgingi tańdaǵy bereshegimiz 200 mlrd. AQSh dollarynan asyp ketken. Bul degenimiz, halyqtyń jan basyna shaqqanda, tipti, dúniege keletin ár sábidiń moinyna 12 myń dollardyń shamasynda qaryz ilinedi degen sóz. Daǵdarystan shyǵa almai ainalshyqtap júrgende – eselenip ósip jatqan boryshty qashan óteimiz? Bereshekter ýaqytynda ótelmese – jaqyn bolashaqta jarty trillion dollarǵa jetip jyǵylyp, memleketimiz qaryzǵa odan saiyn kómilip, el ekonomikasy defoltqa ushyrap qala ma dep qorqamyn. Sonda deimin-aý, quldyq sanaǵa beiimdele túsken halqymyz ne oilap júr eken osy? Búgingidei daǵdarystan-daǵdarysqa urynyp turǵan shaqta – qaryzdan qutylýdyń joldaryn da, basqa da amaldaryn men kórmei turmyn.

Sóz sońynda aitarym, áý bas­tan Alash azamattarynyń armandaǵan qazaq memleketi quryl­ǵanda, Alash jerindegi ótken júzjyldyqta igerilgen 4 mlrd 600 mln. tonna munaimen, iaǵni osyndai mańdaiymyzǵa bitken mol bailyqpen, búgingi kúni, gúldengen Arab Ámirlikteriniń jetistikterin on orap alatyn edik dep nazdanamyn! Búgingi biliktegi alaiaqtar Alash arystarynyń basyp ketken izderine de turmaidy-aý! Qaiteiin, bar dúnieni uqsata almadyq!