Joldasqali Dosmuhambetovtiń týǵanyna 100 jyl
Eń alǵash 1899 jyly Atyraý (Gýrev) oblysy Qarashúńgilde munai alynǵannan bastap qazirgi kúnge deiin munaishylardyń birneshe urpaǵynyń jankeshti eńbeginiń arqasynda munai-gaz óndirisi elimizdegi jetekshi salaǵa ainaldy.
Táýelsiz Qazaqstannyń jas urpaǵy bul salany qalyptastyrýdyń bastaýynda turǵandardyń eńbegin bilýi tiis.
Qyrkúiek aiynda alǵashqy qazaq injener-munaishylardyń biri, talantty geolog, iri uiymdastyrýshy jáne munai-gaz salasynyń negizin qalaýshy Joldasqali Ahmetuly Dosmuhambetovtiń dúniege kelgenine 100 jyl tolady.
1956 jyldyń jazynda men 16 jasqa tolyp, Atyraý (Gýrev) oblysy Maqat aýdanynyń ortalyǵy Dossorda ornalasqan avtomobil, traktor, munai qural-jabdyǵyn jóndeý jáne shyǵarý zaýytyna ustanyń kómekshisi bolyp ornalastym. Zaýyt «Embimunai» kombinatynyń quramyna kiretin.
1957 jyly kóktemde bizdiń zaýytqa jaqynda ǵana «Embimunai» kombinatynyń bastyǵy bolyp taǵaiyndalǵan J.Dosmuhambetov keldi. Joldasqali Ahmetuly tsehtarmen tanysa kelip, men jumys jasaityn mehanikalyq tsehty da qarap ótti. Óndirispen jan-jaqty tanysý, naqty suraqtar men tujyrymdy jaýaptar tseh eńbekkerlerine jyly áser qaldyrdy. Keiinirek onyń bergen ýádeleriniń bári aitylǵan merziminde oryndalyp jatty. Bul meniń ataqty tulǵamen birinshi ret tanysýym edi.
Men zaýytta jumysty keshki jumysshy jastar mektebi jáne munai tehnikýmynda oqýymmen ushtastyra otyryp, 5 jyl usta bolyp jasadym. Sodan soń Máskeýdegi I.M.Gýbkin atyndaǵy munai-himiia jáne gaz óndirisi institýtyna túsip, 1966 jyldyń jazynda támamdadym. Odan injener-mehanik diplomyn alyp, óz zaýytyma qaityp oraldym. Meni injener-konstrýktor jáne bas mehaniktiń mindetin ýaqytsha atqarýshy etip taǵaiyndady, al bir aidan keiin basqa jumysqa jiberilgen zaýyttyń bas injeneriniń mindetin atqarýdy júktedi. Úsh aidan keiin meni «Embimunai» kombinatynyń bas injeneri I.Dimentmanmen sóilesýge shaqyrdy. Jan-jaqty sóileskennen keiin ol meni J.Dosmuhambetovke apardy.
Joldasqali Ahmetuly meni jyly qabyldap, jumys jaiyn surastyrdy, Isaak Naýmovichke qarap, «ol munaishylar áýletiniń ókili, onyń ákesi – 1911 jyly Qazaqstanda Dossor ken ornynda alǵash munai ónerkásibi bastalǵanda «Aǵaiyndy Nobelder seriktestigi» munai kompaniiasynda beseýi eńbek jolyn bastaǵan jeti aǵaiyndynyń eń kishisi. Olardyń barlyǵy belgili munaishy boldy», dep jatty. Áńgime sońynda Joldasqali Ahmetuly «Seni zaýyttyń bas injeneri etip taǵaiyndaimyn» dep, bul qyzmettiń avtomobil, traktor jáne munai qural-jabdyqtaryn ýaqtyly jáne sapaly shyǵarýdaǵy joǵary jaýapkershiligine toqtala ketti. Sońynda meniń artylǵan senimdi aqtap, ata-babalaryńyzdyń kirshiksiz abyroiyn arttyra túsetinime úmit artatynyn jetkizdi.
1968 jyldyń qarasha aiynda meni obkom partiianyń uiymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi M.Tájin shaqyrdy. Belgilengen ýaqytta Muhambetqazy Qaýysulynyń kabinetine kirdim, men ony baspasóz arqyly jaqsy tanitynmyn, biraq, birinshi ret kezdesýimiz. Ol da jyly amandasyp, jumysym, ata-anam, otbasy jóninde surap jatty.
Shaqyrý sebebin aita otyryp, Mańǵystaý óńiriniń damý qarqyny, onda iri jylý-energetikalyq keshenin qurý jospary jáne soǵan bailanysty Jańaózen aýdanyn qurý jóninde qysqasha toqtaldy. Mańǵystaý túbegi Búkilodaqtyq komsomol qurylysy dep jariialanǵan edi, oǵan KSRO-nyń túkpir-túkpirinen túrli ulttyń jastary aǵylatyn bolady, sol sebepti, aýdandyq komsomol komitetiniń birinshi hatshylyǵy qyzmetine munaishy jáne komsomoldyq jumys tájiribesi bar maman retinde seni jiberý jóninde sheshim qabyldap otyrmyz. Meniń kelisimimdi alǵannan keiin ol kisi meni oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy M.Isenovke alyp bardy.
Qysqasha sóileskennen keiin, Muhambet Aitýuly «Qazaqstanmunai» birlestiginiń bastyǵy J.Dosmuhambetovke qońyraý shalyp, meni jýyrda qurylǵan Jańaózen aýdanyna komsomol jumysyna jumsaý jóninde sheshim qabyldanǵanyn jetkizdi.
Osylaisha Mańǵystaýdaǵy komsomoldyq jumysym bastaldy. Budan keiingi komsomol jáne partiia organdaryndaǵy jumystarymda Joldasqali Ahmetulynyń tabysty isterine kóz jetkizip, ol jaiynda kóptegen maqtaýlar estidim.
Bul tańǵajaiyp ýaqyt bolatyn, Kaspii mańynyń sýsyz shóleit dalasy kóz aldymyzda ózgerip jatty. Embi, ásirese, Mańǵystaý munai kenishteri jyldam qarqynmen igerildi. Joldar, munai jáne gaz ken oryndaryna baratyn kirý joldary, joǵary voltty tok jelileri, sý jáne munai qubyrlary salynyp, dalalyqta burǵylaý qondyrǵylary paida bolyp, munai uńǵymalary boi túzei bastady. Tez arada jańadan qurylǵan aýdan ortalyǵy Jańaózen, Jetibai, Eraliev eldi mekenderi, taǵy basqalar boi kóterdi. Olardyń barlyǵy, negizinen munai-gaz salasy mekemeleriniń balansynda boldy. KSRO-nyń túkpir-túkpirinen maman munaishylar aǵyla bastady, olardyń basym bóligi komsomol jastar bolatyn. Jumysqa ornalastyrý, kásibi daiarlyq, sondai-aq, baspana jaǵdaiyn sheshý munai kásipshiligi basshylyǵynyń quzyrynda edi.
Osyndai uly isterdiń basy-qasynda alǵashqylardyń biri bolyp J.Dosmuhambetovtiń júretindigi ańǵarylyp turatyn.
Bizdiń aimaqqa Joldasqali Ahmetulynyń shaqyrýymen KSRO munai-gaz salasynyń jetekshileri, merdiger jáne sýbmerdiger uiymdar, sondai-aq, ǵylymi-zertteý institýttar basshylary jii kelip turatyn, sonyń arqasynda máselelerdiń kópshiligi sol jerde jyldam sheshilip jatty. Tikelei nysandarda túrli jinalystar, oblystyń partiia-sharýashylyq aktivteriniń jiyndary ótip, mańyzdy óndiristik jáne áleýmettik máseleler talqylanyp turdy.
J.Dosmuhambetov Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetiniń jáne oblystyq partiia komitetiniń múshesi, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń jáne halyq depýtattary oblystyq keńesiniń depýtaty retinde pleným, aktiv, sessiialarda munai-gaz salasy damýynyń sheshimin kútken aspektilerin, sondai-aq, munaishylardyń áleýmettik máselelerin qozǵady. Onyń sózderi únemi qysqalyǵymen, mazmunymen jáne qandai synǵa da tótep beretin jan-jaqtylyǵymen erekshelenetin. Joldasqali Ahmetulynyń este saqtaý qabileti keremet edi, geologiia men munai óndirý úderisin búge-shigesine deiin biletin.
1975 jyldyń kókteminde, men ol kezde Mahambet aýdandyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy qyzmetin atqaramyn, komitettiń kezekti biýrosynyń otyrysynda «Jaiyqmunai» munai-gaz óndirý basqarmasy basshylyǵynyń Martyshi ken ornyndaǵy munai óndirýdi ulǵaitý boiynsha jumysy» jónindegi másele qaralatyn boldy. Ol kezde atalǵan kenishte oblysqa tiesili munaidyń 60 paiyzy óndiriletin jáne onyń kólemin ulǵaitý aýdannyń ǵana emes, oblystyń da ekonomikasyna eleýli yqpalyn tigizetin. Quramyna Isatai aýdany da kiretin Mahambet aýdanynyń aýmaǵy oblystaǵy eń úlkeni bolatyn. Mundaǵy Begaidar, Daraimola, basqa da ýchaskelerde izdeý-barlaý burǵylaý jumystary júrgiziletin. Biýroǵa daiyndyq jumystaryn júrgize otyryp, men ol kezde «Embimunai» birlestiginiń bas geology bolyp jasaityn Joldasqali Ahmetulyna aqyl-keńes alý úshin arnaiy bardym. Meni sonda onyń oblystyń negizgi munai-gaz ken oryndarynyń sipattamasyn búge-shigesine deiin biletini tańǵaldyrǵan.
J.Dosmuhambetovpen sońǵy jáne júrekjardy áńgimelesýim 1977 jyldyń naýryzynda meni Gýrev qalalyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy etip sailaǵannan keiin boldy. Bir aptadan keiin «Embimunai» birlestiginiń partiia jinalysyna qatysýy kerek edi. Jinalys bastalǵanǵa deiin izet saqtap, Joldasqali Ahmetulyna kirip shyqtym. Ol meni óz kabinetinde qabyldap, jańa jumysymmen quttyqtap, toǵyz jyl burynǵy meni komsomol jumysyna jiberer kezdegi obkomnyń birinshi hatshysy M.Isenovpen áńgimeni esime túsirdi. J.Dosmuhambetov óziniń týyp-ósken Rakýsha poselkesi, mektebi, meniń ákemmen jáne onyń aǵalarymen jaqsy tanys ákesi Ahmet pen anasy Baljan jaily erekshe jylylyqpen eske alyp otyrdy. Onyń ata-anasy Rakýshadaǵy ózderiniń sharýa qojalyqtarymen 1917 jylǵa deiin ainalysqan, odan keiin ákesi Ahmet qyzmetker bolyp aýysady, onyń atqarǵan sońǵy qyzmeti – Gýrev okrýgtik atqarý komitetiniń is meńgerýshiligi. Ol 1935 jyly qaitys bolǵan.
Joldasqali Ahmetuly balalyq shaǵynda alǵan áserimen bólisip, Rakýshada 1913 jyldan beri jumys isteitin Dossor men Maqat kenishterinen óndirilgen munaidy túiemen tasymaldap munai óńdeý zaýytyna jetkizetin, al Dossor ken ornynan zaýytqa deiin 60 shaqyrym, odan ári teńiz qairańymen munai ónimderin kemege tiep, Astrahanǵa jiberý úshin taǵy da 15 shaqyrym munai qubyrynyń qurylysy jóninde áńgimelegen. Sol jerde, munai tasymaldaýda osy óńirde týyp-ósken meniń ákelerim de eńbek joldaryn bastaǵan edi.
1977 jyldyń jeltoqsan aiynda osy bir ǵajap jan ómirden ótti.
J.Dosmuhambetovtiń ómir joly kelesi urpaqqa úlgi bolýǵa laiyq. Ol 1916 jyly Kaspii teńiziniń jaǵalaýynda, Gýrev oblysy Maqat aýdanynyń shaǵyn Rakýsha eldi mekeninde dúniege keldi. Onyń balalyq jáne jastyq shaǵy, basqa da qatarlastary siiaqty, HH ǵasyrdyń basyndaǵy aýyr jyldarda ótti. Onyń bilimge degen qushtarlyǵy zor boldy. Munai óndirisiniń kirispesin úiretken Dossor fabrika-zaýyt ýchilishesinen keiin munai tehnikýmynda oqýyn jalǵastyryp, 3-kýrsty aiaqtaǵan soń «Embimunai» tresi ony Máskeýdegi I.M.Gýbkin atyndaǵy munai institýtyna jiberdi. 1940 jyly atalǵan institýtty úzdik bitirip, injener-geolog mamandyǵyn alǵan soń týǵan ólkesine oraldy.
Bar-joǵy 24 jasynda Joldasqali Ahmetuly Baishonas munai óndirisiniń bas geology bolyp taǵaiyndalyp, 1954 jylǵa deiin jaýapty qyzmetterdi, atap aitqanda, «Embimunai» kombinaty bas geologynyń orynbasary, Baishonas óndirisi direktory, «Qazmunaibarlaý» tresi basshysy, Maqat óndirisiniń bas geology, Qulsary óndirisiniń direktory qyzmetterin atqardy. 1951-1953 jyldary KSRO Máskeý munai ónerkásibi akademiiasynda oqydy. 1957 jyldan 1971 jylǵa deiin 14 jyl boiyna «Qazaqstanmunai» birlestigin basqardy, al 1971 jyldan bastap densaýlyq jaǵdaiyna bailanysty bas geolog qyzmetine aýystyrylyp, onda ómiriniń sońyna deiin eńbek etti.
J.Dosmuhambetov 35 jyl boiyna kóptiń igiligi úshin adal da ónimdi eńbek etti, Qazaqstan munai-gaz salasynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy. Joǵary deńgeili kásipqoi geolog jáne isker basshy retinde ol elimizdiń batys aimaqtaryndaǵy ondaǵan munai-gaz ken oryndarynyń ashylýy men igerilýiniń bastaýynda turdy. Ol HH ǵasyrdyń alyp ken orny – Teńizdi tuńǵysh ashýshy jáne onyń atyn qoiýshy.
J.Dosmuhambetovtiń tusynda onyń bastamasymen munai-gaz salasyna kóptegen jańalyqtar engizildi. Alǵash ret KSRO-da 1941 jyly Baishonas kenishinde eki jáne odan da artyq qabattardy ortaq óńdeý, suiyqty jyldamdata irikteý jáne qosymsha atqylatý ádisteri bastaldy, al 1943 jyly Dossor kenishinde qabattarǵa kóldete sý aidaý arqyly munai alýdyń ekinshi ádisi engizilip, 1947 jyly uńǵymalardy burǵylaýdyń týrbinalyq ádisi igerildi.
1950 jyldardyń sońy men 1960 jyldardyń basynda izdestirý jumystarynyń aiasyna buryn zerttelmegen aimaqtar, atap aitqanda, ońtústik Mańǵystaý endi. Oǵan Embide jumys jasap jatqan mamandar shaqyryldy. Iri qalalardan, temirjol jáne sý joldarynan shalǵai, elsiz-sýsyz dala jaǵdaiynda qysqa merzim ishinde jańa iri ońtústik Mańǵystaý munai-gaz basseini ashyldy.
1956 jyldyń 25 jeltoqsanynda KSRO Ministrler keńesiniń qaýlysymen «Qazaqstanmunai» birlestiginiń quramynda Fort-Shevchenko qalasynda ornalasqan «Mańǵyshlaqmunaibarlaý» tresi quryldy. Trest ońtústik Mańǵystaý aýmaǵynda munai men gazdy izdeýge jáne barlaýǵa arnalǵan jumystaryn 1957 jyldyń sáýir aiynda bastady.
Mańǵystaýdaǵy alǵashqy burǵylaý agregaty 1958 jyldyń naýryz aiynda Tiýbedjik qabatynda paidalanýǵa berildi. Sol jyldyń jazynda Qyzan jáne Kýsainik alańdarynda tereń burǵylaý bastaldy. 1959 jyldyń qańtarynda Jetibaida, 1961 jyldyń sáýirinde Ózende tereń burǵylaý bastaldy. 1961 jyldyń mamyrynda jartyaraldyń túrli alańdarynda ornalasqan bes júie tereń barlaý-burǵylaýmen qamtyldy.
1961 jyly Ózen qabatynda munai men gazdyń alǵashqy fontany atqylady, bul munaily Mańǵystaýdy igerý tarihyndaǵy úlken munaidyń baryn dáleldegen alǵashqy oqiǵa edi. Osy jyly Jetibai júiesindegi №6 barlaý uńǵymasynan da munai fontany alyndy. Osylaisha, bir mezgilde eki iri ken orny Ózen men Jetibai ashyldy. Mańǵystaý munaiy jaily habar Máskeýge ǵana emes, KSRO-dan da asyp, Odaqta jańa iri munai aimaǵynyń paida bolǵany jaiynda aitylyp jatty.
J.Dosmuhambetovke tán qasietterdiń biri, menińshe, ol kisiniń bastaǵan isin sońyna deiin jetkizetini bolsa kerek. Ol joǵary turǵan sharýashylyq, partiia-keńes organdaryna tiisti qaýly shyǵarý qajettigin dáleldei biletin.
Sirá, Joldasqali Ahmetulynyń jeke basynyń qasietteri, myzǵymas bedeli óz eńbeginiń aqyrǵy nátijesin kórýge, oǵan senim bildirilip, ol kótergen máselelerdiń qoldaýǵa ie bolýyna septigin tigizgen de bolar.
Elimizdiń munai-gaz salasyn damytýǵa sińirgen erekshe eńbegi men qosqan úlesi úshin ol Lenin, Oktiabr Revoliýtsiiasy, eki márte Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen jáne basqa da tósbelgilermen marapattaldy.
J.Dosmuhambetov ońtústik Mańǵystaýdaǵy munai-gaz provintsiiasyn ashyp, Jetibai jáne Ózen ken oryndaryn barlaǵany úshin Lenindik syilyqtyń (1966) laýreaty boldy. Atyraý (Gýrev) oblysynda Teńiz airyqsha ken ornyn ashqany úshin Memlekettik syilyqtyń laýreaty (1994 jyly qaitqannan keiin) ataǵy berildi. Munai-gaz salasyn damytýǵa qosqan úlesi úshin Joldasqali Ahmetulyna «KSRO qurmetti munaishysy» (1971) jáne «QazKSR eńbek sińirgen munaishysy» (1966) ataǵy berildi.
Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyly ishinde Prezident N.Á.Nazarbaevtyń dana jáne kóregen saiasatynyń arqasynda munai-gaz salasy el ekonomikasyndaǵy jetekshi salalardyń birine ainaldy. Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasý jyldarynda alǵashqy investorlardyń biri, tanymal munai kompaniiasy «Shevronnyń» (AQSh) qatysýymen 1993 jyldyń sáýir aiynda birlesken Qazaqstan-Amerika kásiporny – «Teńizshevroil» quryldy. J.Dosmuhambetovtiń tikelei qatysýymen ashylǵan «Teńiz» iri ken orny «Teńizshevroil» JShS ujymy alǵa qoiylǵan mindetterdi tabysty oryndap, elimizdegi aldyńǵy qatarly kompaniialardyń birine ainalyp otyr. 2015 jyly tek qana osy ken ornynda óndirilgen qara altyn kólemi 27 mln tonnadan asty.
Respýblikadaǵy munai óndirý kólemi keńestik kezeńmen salystyrǵanda úsh esege artty. Osy jyldar ishinde elimizde shet tilin meńgerip, qazirgi zamanǵy tehnologiia men aldyńǵy qatarly basqarý ádisterin igergen kóptegen munaishy-mamandar daiarlandy. Olardyń arasynda Joldasqali Ahmetuly men onyń jubaiy Nurzilanyń jeti ul-qyzy da bar, olardyń úsh birdei uly: Qobylan, Isatai men Mahambet I.M.Gýbkin atyndaǵy Máskeý munai institýtyn bitirgen munaishylar, ákeleriniń izin abyroimen jalǵastyryp keledi.
Ejelgi Rim saiasi qairatkeri, jazýshy jáne sheshen Mark Týllii Tsitseron jazǵandai, «qaitys bolǵan kisilerdiń ómiri tirilerdiń jadynda jalǵasady». J.Dosmuhambetovtiń esimi men atqarǵan eńbeginiń nátijeleri el jadynda saqtalaryna kúmán joq.
Ravil ShYRDABAEV,
memleket jáne qoǵam qairatkeri
"Egemen Qazaqstan"