مۇناي ٶنەركەسٸبٸنٸڭ مايتالمانى

جولداسقالي دوسمۇحامبەتوۆتٸڭ تۋعانىنا 100 جىل

ەڭ العاش 1899 جىلى اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسى قاراشٷڭگٸلدە مۇناي الىنعاننان باس­تاپ قازٸرگٸ كٷن­گە دەيٸن مۇنايشىلاردىڭ بٸر­نەشە ۇرپاعىنىڭ جانكەشتٸ ەڭ­بەگٸ­نٸڭ ارقاسىندا مۇناي-گاز ٶندٸ­رٸسٸ ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ سالاعا اينالدى.

تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعى بۇل سالانى قالىپ­تاس­تىرۋ­دىڭ باستاۋىندا تۇرعانداردىڭ ەڭبەگٸن بٸلۋٸ تيٸس.

قىركٷيەك ايىندا العاشقى قازاق ينجەنەر-مۇنايشىلاردىڭ بٸرٸ, تالانتتى گەولوگ, ٸرٸ ۇيىمداستىرۋشى جەنە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى جولداسقالي احمەتۇلى دوسمۇحامبەتوۆتٸڭ دٷنيەگە كەل­گەنٸنە 100 جىل تولادى.

1956 جىلدىڭ جازىندا مەن 16 جاس­قا تولىپ, اتىراۋ (گۋرەۆ) وب­لىسى ماقات اۋدانى­نىڭ ورتا­لىعى دوسسوردا ورنا­لاس­قان اۆتوموبيل, تراكتور, مۇناي قۇرال-جابدىعىن جٶندەۋ جەنە شىعارۋ زاۋىتىنا ۇستانىڭ كٶمەكشٸسٸ بولىپ ورنالاس­تىم. زاۋىت «ەمبٸمۇناي» كومبيناتىنىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن.

1957 جىلى كٶكتەمدە بٸزدٸڭ زاۋىت­قا جاقىندا عانا «ەمبٸمۇناي» كومبينا­تى­نىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالعان ج.دوسمۇحامبەتوۆ كەلدٸ. جولداسقالي احمەتۇلى تسەحتارمەن تانىسا كەلٸپ, مەن جۇمىس جاسايتىن مەحانيكالىق تسەحتى دا قاراپ ٶتتٸ. ٶندٸرٸسپەن جان-جاقتى تانىسۋ, ناقتى سۇراقتار مەن تۇجىرىمدى جاۋاپتار تسەح ەڭبەككەرلەرٸنە جىلى ەسەر قالدىردى. كەيٸنٸرەك ونىڭ بەرگەن ۋەدەلەرٸنٸڭ بەرٸ ايتىلعان مەرزٸمٸندە ورىندالىپ جاتتى. بۇل مەنٸڭ اتاقتى تۇلعامەن بٸرٸنشٸ رەت تانىسۋىم ەدٸ.

مەن زاۋىتتا جۇمىستى كەشكٸ جۇمىس­شى جاستار مەكتەبٸ جەنە مۇناي تەحني­كۋمىندا وقۋىممەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, 5 جىل ۇستا بولىپ جاسادىم. سودان سوڭ مەس­كەۋ­دەگٸ ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي-حيمييا جەنە گاز ٶندٸرٸسٸ ينستيتۋتىنا تٷسٸپ, 1966 جىلدىڭ جازىندا تەمامدادىم. ودان ينجەنەر-مەحانيك ديپلومىن الىپ, ٶز زاۋىتىما قايتىپ ورالدىم. مەنٸ ينجەنەر-كونسترۋكتور جەنە باس مەحانيكتٸڭ مٸندەتٸن ۋاقىتشا اتقارۋشى ەتٸپ تاعايىندادى, ال بٸر ايدان كەيٸن باسقا جۇمىسقا جٸبەرٸلگەن زاۋىت­تىڭ باس ينجەنەرٸنٸڭ مٸندەتٸن ات­قارۋدى جٷكتەدٸ. ٷش ايدان كەيٸن مەنٸ «ەمبٸمۇناي» كومبيناتىنىڭ باس ينجە­نەرٸ ي.ديمەنتمانمەن سٶي­لەسۋگە شاقىر­دى. جان-جاقتى سٶي­لەسكەننەن كەيٸن ول مەنٸ ج.دوسمۇحامبەتوۆكە اپاردى.

جولداسقالي احمەتۇلى مەنٸ جىلى قابىلداپ, جۇمىس جايىن سۇراستىردى, يسااك ناۋموۆيچكە قاراپ, «ول مۇنايشىلار ەۋلەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ, ونىڭ ەكەسٸ – 1911 جىلى قازاقستاندا دوسسور كەن ورنىندا ال­عاش مۇناي ٶنەركەسٸبٸ باس­تال­عاندا «اعايىندى نوبەلدەر سەرٸكتەستٸگٸ» مۇناي كومپانيياسىندا بەسەۋٸ ەڭبەك جولىن باستاعان جەتٸ اعايىندىنىڭ ەڭ كٸشٸسٸ. ولار­دىڭ بارلىعى بەلگٸلٸ مۇنايشى بولدى», دەپ جاتتى. ەڭگٸمە سوڭىندا جولداسقالي احمەتۇلى «سەنٸ زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرٸ ەتٸپ تاعا­يىن­دايمىن» دەپ, بۇل قىز­مەت­تٸڭ اۆتوموبيل, تراكتور جەنە مۇناي قۇرال-جابدىقتارىن ۋاق­تى­لى جەنە ساپالى شىعارۋداعى جوعا­رى جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە توقتالا كەتتٸ. سوڭىندا مەنٸڭ ارتىلعان سەنٸمدٸ اقتاپ, اتا-بابالارىڭىزدىڭ كٸرشٸكسٸز ابىرويىن ارتتىرا تٷسە­تٸنٸمە ٷمٸت ارتاتىنىن جەتكٸزدٸ.

1968 جىلدىڭ قاراشا ايىندا مەنٸ وبكوم پارتييانىڭ ۇيىمداستىرۋ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ م.تەجين شا­قىردى. بەلگٸ­لەنگەن ۋاقىتتا مۇحام­­بەتقازى قاۋىس­ۇلى­نىڭ كابي­نەتٸ­نە كٸردٸم, مەن ونى باس­پاسٶز ارقىلى جاقسى تانيتىنمىن, بٸراق, بٸرٸن­شٸ رەت كەزدەسۋٸمٸز. ول دا جىلى امان­داسىپ, جۇمىسىم, اتا-انام, وتباسى جٶنٸندە سۇراپ جاتتى.

شاقىرۋ سەبەبٸن ايتا وتىرىپ, ماڭ­عىس­تاۋ ٶڭٸرٸنٸڭ دامۋ قارقىنى, وندا ٸرٸ جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق كەشە­نٸن قۇرۋ جوس­پارى جەنە سوعان بايلانىستى جاڭاٶزەن اۋدانىن قۇرۋ جٶنٸندە قىسقاشا توقتال­دى. ماڭعىستاۋ تٷبەگٸ بٷكٸل­وداق­تىق كومسومول قۇرىلىسى دەپ جارييا­لانعان ەدٸ, وعان كسرو-نىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن تٷرلٸ ۇلت­تىڭ جاستارى اعىلاتىن بولادى, سول سەبەپتٸ, اۋداندىق كومسومول كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلىعى قىزمەتٸنە مۇ­ناي­شى جەنە كومسومولدىق جۇمىس تەجٸريبەسٸ بار مامان رەتٸن­دە سەنٸ جٸبەرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىل­داپ وتىرمىز. مەنٸڭ كەلٸسٸ­مٸم­دٸ العاننان كەيٸن ول كٸسٸ مەنٸ وبلىس­تىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى م.يسەنوۆكە الىپ باردى.

قىسقاشا سٶيلەسكەننەن كەيٸن, مۇحام­بەت ايتۋۇلى «قازاق­ستانمۇناي» بٸرلەس­تٸگٸ­نٸڭ باستىعى ج.دوسمۇحامبەتوۆكە قوڭى­راۋ شالىپ, مەنٸ جۋىردا قۇرىل­عان جاڭا­ٶزەن اۋدانىنا كومسومول جۇمى­سىنا جۇمساۋ جٶنٸندە شەشٸم قا­بىل­دانعانىن جەتكٸزدٸ.

وسىلايشا ماڭعىستاۋداعى كوم­سومول­دىق جۇمىسىم باستالدى. بۇدان كەيٸنگٸ كومسومول جەنە پارتييا ورگاندارىنداعى جۇمىستارىمدا جولداسقالي احمەت­ۇلىنىڭ تابىس­تى ٸستەرٸنە كٶز جەتكٸزٸپ, ول جايىن­دا كٶپتەگەن ماقتاۋلار ەستٸدٸم.

بۇل تاڭعاجايىپ ۋاقىت بولاتىن, كاسپيي ماڭىنىڭ سۋسىز شٶلەيت دالاسى كٶز الدىمىزدا ٶزگەرٸپ جاتتى. ەمبٸ, ەسٸرەسە, ماڭعىستاۋ مۇناي كەنٸشتەرٸ جىلدام قارقىنمەن يگەرٸلدٸ. جولدار, مۇناي جەنە گاز كەن ورىندارىنا باراتىن كٸرۋ جول­­دارى, جوعارى ۆولتتى توك جەلٸ­لەرٸ, سۋ جەنە مۇناي قۇبىرلارى سالى­نىپ, دالالىقتا بۇرعىلاۋ قون­دىر­عىلارى پايدا بولىپ, مۇناي ۇڭ­عىمالارى بوي تٷزەي باس­تادى. تەز ارادا جاڭادان قۇرىلعان اۋدان ورتالىعى جاڭاٶزەن, جەتٸباي, ەراليەۆ ەلدٸ مەكەندەرٸ, تاعى باس­قالار بوي كٶتەردٸ. ولاردىڭ بار­لىعى, نەگٸزٸنەن مۇناي-گاز سالاسى مەكەمەلەرٸنٸڭ بالانسىندا بولدى. كسرو-نىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن مامان مۇنايشىلار اعىلا باستادى, ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ كومسومول جاستار بولاتىن. جۇمىسقا ورنا­لاستىرۋ, كەسٸبي دايارلىق, سون­داي-اق, باس­پانا جاعدايىن شەشۋ مۇ­ناي كەسٸپشٸلٸگٸ باسشىلىعىنىڭ قۇزىرىندا ەدٸ.

وسىنداي ۇلى ٸستەردٸڭ باسى-قاسىن­دا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ج.دوسمۇحامبەتوۆتٸڭ جٷرەتٸندٸگٸ اڭعارىلىپ تۇراتىن.

بٸزدٸڭ ايماققا جولداسقالي احمەت­ۇلىنىڭ شاقىرۋىمەن كسرو مۇناي-گاز سالاسىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ, مەردٸگەر جەنە سۋبمەردٸگەر ۇيىم­دار, سونداي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­­تي­تۋتتار باسشىلارى جيٸ كەلٸپ تۇراتىن, سونىڭ ارقاسىندا مەسە­لە­لەر­دٸڭ كٶپشٸلٸگٸ سول جەردە جىلدام شەشٸلٸپ جاتتى. تٸكەلەي نىسانداردا تٷرلٸ جينالىستار, وبلىستىڭ پارتييا-شارۋاشىلىق اكتيۆتەرٸنٸڭ جيىندارى ٶتٸپ, ماڭىزدى ٶندٸرٸستٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر تالقى­لانىپ تۇردى.

ج.دوسمۇحامبەتوۆ قازاق­­ستان كوم­پارتيياسى ورتالىق كومي­تەتٸنٸڭ جەنە وبلىستىق پارتييا كومي­تەتٸنٸڭ مٷشە­سٸ, قازاق كسر جوعار­عى كەڭەسٸنٸڭ جەنە حالىق دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭە­سٸنٸڭ دەپۋتاتى رەتٸندە پلەنۋم, اك­تيۆ, سەسسييالاردا مۇناي-گاز سالاسى دامۋى­نىڭ شەشٸمٸن كٷتكەن اسپەكتٸلەرٸن, سون­داي-اق, مۇنايشىلاردىڭ ەلەۋ­مەت­تٸك مەسە­لە­لەرٸن قوزعادى. ونىڭ سٶز­­دەرٸ ٷنەمٸ قىسقالىعىمەن, ماز­مۇنى­­مەن جەنە قانداي سىنعا دا تٶتەپ بەرەتٸن جان-جاق­تىلىعىمەن ەرەك­­شەلەنەتٸن. جولداسقالي احمەت­ۇلى­نىڭ ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸ كەرەمەت ەدٸ, گەولوگييا مەن مۇناي ٶندٸ­رۋ ٷدە­رٸسٸن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلەتٸن.

1975 جىلدىڭ كٶكتەمٸندە, مەن ول كەزدە ماحامبەت اۋداندىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى قىزمەتٸن اتقارامىن, كوميتەتتٸڭ كەزەكتٸ بيۋروسىنىڭ وتىرىسىندا «جايىقمۇناي» مۇناي-گاز ٶندٸرۋ باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ مارتىشي كەن ورنىنداعى مۇناي ٶندٸ­رۋ­دٸ ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمى­سى» جٶنٸندەگٸ مەسەلە قارا­لاتىن بولدى. ول كەزدە اتالعان كەنٸشتە وبلىسقا تيەسٸلٸ مۇنايدىڭ 60 پايىزى ٶندٸرٸلەتٸن جەنە ونىڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ اۋداننىڭ عانا ەمەس, وبلىس­تىڭ دا ەكونوميكاسىنا ەلەۋلٸ ىق­پالىن تيگٸزەتٸن. قۇرامىنا يسا­تاي اۋدانى دا كٸرەتٸن ماحامبەت اۋدانىنىڭ اۋماعى وبلىستاعى ەڭ ٷلكەنٸ بولاتىن. مۇنداعى بەگايدار, دارايمولا, باسقا دا ۋچاسكەلەردە ٸزدەۋ-بارلاۋ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەتٸن. بيۋروعا دايىندىق جۇمىستارىن جٷرگٸزە وتىرىپ, مەن ول كەزدە «ەمبٸمۇناي» بٸرلەس­تٸگٸنٸڭ باس گەولوگى بولىپ جاسايتىن جول­داسقالي احمەتۇلىنا اقىل-كەڭەس الۋ ٷشٸن ارنايى باردىم. مەنٸ سوندا ونىڭ وبلىستىڭ نەگٸزگٸ مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ سيپاتتاماسىن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلەتٸنٸ تاڭعالدىرعان.

ج.دوسمۇحامبەتوۆپەن سوڭعى جەنە جٷرەكجاردى ەڭگٸمە­لەسۋٸم 1977 جىلدىڭ ناۋرىزىندا مەنٸ گۋرەۆ قالالىق پارتييا كومي­تەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ەتٸپ سايلاعاننان كەيٸن بولدى. بٸر اپتادان كەيٸن «ەمبٸمۇناي» بٸر­لەس­تٸگٸنٸڭ پارتييا جينالىسىنا قاتىسۋى كەرەك ەدٸ. جينالىس باس­تالعانعا دەيٸن ٸزەت ساقتاپ, جول­داسقالي احمەتۇلىنا كٸرٸپ شىق­تىم. ول مەنٸ ٶز كابينەتٸندە قابىل­داپ, جاڭا جۇمىسىممەن قۇت­تىق­تاپ, توعىز جىل بۇرىنعى مەنٸ كوم­سومول جۇمىسىنا جٸبەرەر كەز­دەگٸ وبكومنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى م.يسەنوۆپەن ەڭگٸمەنٸ ەسٸمە تٷسٸر­دٸ. ج.دوسمۇحامبەتوۆ ٶزٸنٸڭ تۋىپ-ٶسكەن راكۋشا پوسەلكەسٸ, مەك­تەبٸ, مەنٸڭ ەكەممەن جەنە ونىڭ اعالارىمەن جاقسى تانىس ەكەسٸ احمەت پەن اناسى بالجان جاي­لى ەرەكشە جىلىلىقپەن ەسكە الىپ وتىردى. ونىڭ اتا-اناسى راكۋشا­داعى ٶزدەرٸنٸڭ شارۋا قوجا­لىق­تارىمەن 1917 جىلعا دەيٸن اينا­لىس­­قان, ودان كەيٸن ەكەسٸ احمەت قىز­مەتكەر بولىپ اۋىسادى, ونىڭ اتقارعان سوڭعى قىزمەتٸ – گۋرەۆ وكرۋ­گتٸك اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ ٸس مەڭ­گەرۋ­شٸلٸگٸ. ول 1935 جىلى قايتىس بولعان.

جولداسقالي احمەتۇلى بالا­لىق شاعىن­دا العان ەسەرٸمەن بٶلٸ­سٸپ, راكۋشادا 1913 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەيتٸن دوسسور مەن ماقات كەنٸشتەرٸنەن ٶندٸرٸلگەن مۇ­ناي­دى تٷيەمەن تاسىمالداپ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكٸزەتٸن, ال دوسسور كەن ورنىنان زاۋىتقا دەيٸن 60 شاقىرىم, ودان ەرٸ تەڭٸز قايراڭى­مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸن كەمەگە تيەپ, استراحانعا جٸبەرۋ ٷشٸن تاعى دا 15 شاقىرىم مۇناي قۇبىرىنىڭ قۇرى­لىسى جٶنٸندە ەڭگٸمەلەگەن. سول جەردە, مۇناي تاسىمالداۋدا وسى ٶڭٸردە تۋىپ-ٶسكەن مەنٸڭ ەكەلەرٸم دە ەڭبەك جولدارىن باستاعان ەدٸ.

1977 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وسى بٸر عاجاپ جان ٶمٸردەن ٶتتٸ.

ج.دوسمۇحامبەتوۆتٸڭ ٶمٸر جولى كەلەسٸ ۇرپاققا ٷلگٸ بولۋ­­عا لايىق. ول 1916 جىلى كاس­پيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋىندا, گۋرەۆ وب­لىسى ماقات اۋدانىنىڭ شاعىن راكۋشا ەلدٸ مەكەنٸندە دٷنيە­گە كەلدٸ. ونىڭ بالالىق جەنە جاستىق شاعى, باسقا دا قاتار­لاس­تارى سيياق­تى, حح عاسىردىڭ باسىنداعى  اۋىر جىلداردا ٶتتٸ. ونىڭ بٸلٸمگە دەگەن قۇشتارلىعى زور بولدى. مۇناي ٶندٸرٸسٸنٸڭ كٸرٸسپەسٸن ٷيرەت­كەن دوسسور فابريكا-زاۋىت ۋچيلي­ششەسٸ­نەن كەيٸن مۇناي تەحنيكۋمىندا وقۋىن جالعاستىرىپ, 3-كۋرستى اياقتاعان سوڭ «ەمبٸمۇناي» ترەسٸ ونى مەسكەۋدەگٸ ي.م.گۋبكين اتىن­داعى مۇناي ينستيتۋتىنا جٸبەردٸ. 1940 جىلى اتالعان ينستيتۋتتى ٷزدٸك بٸتٸرٸپ, ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعىن العان سوڭ تۋعان ٶلكە­سٸنە ورالدى.

بار-جوعى 24 جاسىندا جول­داس­قالي احمەتۇلى بايشوناس مۇناي ٶندٸرٸسٸنٸڭ باس گەولوگى بولىپ تاعايىندالىپ, 1954 جىلعا دەيٸن جاۋاپتى قىزمەتتەردٸ, اتاپ ايتقاندا, «ەمبٸمۇناي» كومبيناتى باس گەولوگىنىڭ ورىنباسارى, بايشوناس ٶندٸرٸسٸ ديرەكتورى, «قازمۇنايبارلاۋ» ترەسٸ باسشىسى, ماقات ٶندٸرٸسٸنٸڭ باس گەولوگى, قۇلسارى ٶندٸرٸسٸنٸڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. 1951-1953 جىلدارى كسرو مەسكەۋ مۇناي ٶنەركەسٸبٸ اكادەمييا­سىندا وقىدى. 1957 جىلدان 1971 جىلعا دەيٸن 14 جىل بويىنا «قازاقستانمۇناي» بٸر­لەستٸگٸن باسقاردى, ال 1971 جىلدان باس­­تاپ دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى باس گەولوگ قىزمەتٸنە اۋىستىرىلىپ, وندا ٶمٸرٸ­نٸڭ سوڭىنا دەيٸن ەڭبەك ەتتٸ.

ج.دوسمۇحامبەتوۆ 35 جىل بويىنا كٶپتٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ادال دا ٶنٸمدٸ ەڭبەك ەتتٸ, قازاقستان مۇناي-گاز سالاسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدى. جوعارى دەڭگەيلٸ كەسٸپقوي گەولوگ جەنە ٸسكەر باسشى رەتٸندە ول ەلٸمٸزدٸڭ باتىس ايماقتارىنداعى ونداعان مۇناي-گاز كەن ورىندارىنىڭ اشىلۋى مەن يگەرٸلۋٸنٸڭ باستاۋىندا تۇردى. ول حح عاسىردىڭ الىپ كەن ورنى – تەڭٸزدٸ تۇڭعىش اشۋشى جەنە ونىڭ اتىن قويۋشى.

ج.دوسمۇحامبەتوۆتٸڭ تۇسىندا ونىڭ باستاماسىمەن مۇناي-گاز سالاسىنا كٶپتەگەن جاڭالىقتار ەنگٸزٸلدٸ. العاش رەت كسرو-دا 1941 جىلى بايشوناس كەنٸشٸندە ەكٸ جەنە ودان دا ارتىق قاباتتاردى ورتاق ٶڭدەۋ, سۇيىقتى جىلدامداتا ٸرٸكتەۋ جەنە قوسىمشا اتقىلاتۋ ەدٸستەرٸ باستال­دى, ال 1943 جىلى دوسسور كەنٸشٸندە قابات­تارعا كٶلدەتە سۋ ايداۋ ارقىلى مۇناي الۋدىڭ ەكٸنشٸ ەدٸسٸ ەنگٸزٸلٸپ, 1947 جىلى ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋدىڭ تۋربينالىق ەدٸسٸ يگەرٸلدٸ.

1950 جىلداردىڭ سوڭى مەن 1960 جىل­داردىڭ باسىندا ٸزدەستٸرۋ جۇمىستارىنىڭ اياسىنا بۇرىن زەرتتەلمەگەن ايماقتار, اتاپ ايت­قاندا, وڭتٷستٸك ماڭعىستاۋ ەندٸ. وعان ەمبٸدە جۇمىس جاساپ جات­قان ماماندار شاقىرىلدى. ٸرٸ قالا­لاردان, تەمٸرجول جەنە سۋ جول­دارىنان شالعاي, ەلسٸز-سۋسىز دالا جاعدايىندا قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە جاڭا ٸرٸ وڭتٷستٸك ماڭعىستاۋ مۇناي-گاز باسسەينٸ اشىلدى.

1956 جىلدىڭ 25 جەلتوقسانىندا كسرو مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ قاۋلىسىمەن «قازاقستانمۇناي» بٸرلەستٸگٸنٸڭ قۇرا­مىندا فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا ور­نا­لاسقان «ماڭعىشلاقمۇنايبارلاۋ» ترەسٸ قۇرىلدى. ترەست وڭتٷستٸك ماڭ­عىس­تاۋ اۋماعىندا مۇناي مەن گازدى ٸز­دەۋگە جەنە بارلاۋعا ارنالعان جۇ­مىس­­تارىن 1957 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا باس­تادى.

ماڭعىستاۋداعى العاشقى بۇر­عىلاۋ اگرەگاتى 1958 جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىندا تيۋبەدجيك قاباتىندا پاي­دالانۋعا بەرٸلدٸ. سول جىلدىڭ جازىندا قىزان جەنە كۋساينيك الاڭدارىندا تەرەڭ بۇرعىلاۋ باس­تالدى. 1959 جىلدىڭ قاڭتارىندا جەتٸ­بايدا, 1961 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە ٶزەن­دە تەرەڭ بۇرعىلاۋ باستالدى. 1961 جىل­دىڭ مامى­رىندا جارتىارالدىڭ تٷرلٸ الاڭ­دارىندا ورنالاسقان بەس جٷيە تەرەڭ بار­لاۋ-بۇرعىلاۋمەن قامتىلدى.

1961 جىلى ٶزەن قاباتىندا مۇناي مەن گازدىڭ العاشقى فونتانى اتقىلادى, بۇل مۇنايلى ماڭعىستاۋدى يگەرۋ تاريحىن­داعى ٷلكەن مۇنايدىڭ بارىن دەلەلدەگەن العاشقى وقيعا ەدٸ. وسى جىلى جەتٸباي جٷيەسٸندەگٸ №6 بارلاۋ ۇڭعىماسىنان دا مۇناي فونتانى الىندى. وسىلايشا, بٸر مەزگٸلدە ەكٸ ٸرٸ كەن ورنى ٶزەن مەن جەتٸ­باي اشىلدى. ماڭعىستاۋ مۇنايى جايلى حابار مەسكەۋگە عانا ەمەس, كسرو-دان دا اسىپ, وداقتا جاڭا ٸرٸ مۇناي ايماعىنىڭ پايدا بولعانى جايىندا ايتىلىپ جاتتى.

ج.دوسمۇحامبەتوۆكە تەن قا­سيەتتەردٸڭ بٸرٸ, مەنٸڭشە, ول كٸسٸنٸڭ باستاعان ٸسٸن سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزەتٸنٸ بولسا كەرەك. ول جوعارى تۇرعان شارۋاشى­لىق, پارتييا-كەڭەس ورگاندارىنا تيٸستٸ قاۋ­لى شىعارۋ قاجەتتٸگٸن دەلەلدەي بٸلە­تٸن.

سٸرە, جولداسقالي احمەتۇلى­نىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرٸ, مىز­عىماس بەدەلٸ ٶز ەڭبەگٸنٸڭ اقىر­عى نەتيجەسٸن كٶرۋگە, وعان سەنٸم بٸلدٸرٸلٸپ, ول كٶتەرگەن مەسە­لە­لەر­دٸڭ قولداۋعا يە بولۋىنا سەپ­تٸگٸن تيگٸزگەن دە بولار.

ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋ­عا سٸڭٸرگەن ەرەكشە ەڭبەگٸ مەن قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن ول لەنين, وكتيابر رەۆوليۋتسيياسى, ەكٸ مەرتە ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەل­گٸسٸ» وردەن­دەرٸمەن جەنە باسقا دا تٶسبەل­گٸلەر­مەن ماراپاتتالدى.

ج.دوسمۇحامبەتوۆ وڭتٷستٸك ماڭ­­عىس­­­تاۋ­داعى مۇناي-گاز پروۆين­تسييا­­­سىن اشىپ, جەتٸباي جەنە ٶزەن كەن ورىن­دارىن بارلاعانى ٷشٸن لەنيندٸك سىيلىق­تىڭ (1966) لاۋ­رەاتى بولدى. اتىراۋ (گۋرەۆ) وبلىسىندا تەڭٸز ايرىقشا كەن ورنىن اشقانى ٷشٸن مەملەكەت­تٸك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى (1994 جىلى قايت­قاننان كەيٸن) اتاعى بەرٸلدٸ. مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن جولداس­قالي احمەتۇلىنا «كسرو قۇرمەتتٸ مۇناي­شىسى» (1971) جەنە «قازكسر ەڭبەك سٸڭٸر­گەن مۇ­ناي­شىسى» (1966) اتاعى بەرٸلدٸ.

قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلى ٸشٸندە پرەزيدەنت ن.ە.نازارباەۆتىڭ دانا جەنە كٶرەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا مۇ­ناي-گاز سالاسى ەل ەكونوميكاسىنداعى جەتەك­­شٸ سالالاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. تەۋەل­سٸز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىن­دا العاشقى ينۆەستورلاردىڭ بٸرٸ, تانىمال مۇناي كومپانيياسى «شەۆروننىڭ» (اقش) قاتىسۋىمەن 1993 جىل­دىڭ سەۋٸر ايىندا بٸرلەسكەن قازاق­ستان-امەريكا كەسٸپورنى – «تەڭٸزشەۆرويل» قۇرىل­دى. ج.دوس­مۇ­حام­بەتوۆتٸڭ تٸكەلەي قاتىسۋى­مەن اشىلعان «تەڭٸز» ٸرٸ كەن ورنى «تەڭٸز­شەۆرويل» جشس ۇجىمى العا قويىل­عان مٸندەتتەردٸ تابىس­تى ورىن­­داپ, ەلٸ­مٸز­دەگٸ الدىڭعى قاتارلى كوم­پانييا­لار­دىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. 2015 جىلى تەك قانا وسى كەن ورنىندا ٶندٸرٸلگەن قارا ال­تىن كٶلەمٸ 27 ملن توننادان استى.

رەسپۋبليكاداعى مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸ كەڭەستٸك كەزەڭمەن سالىستىر­عاندا ٷش ەسەگە ارتتى. وسى جىلدار ٸشٸندە ەلٸمٸزدە شەت تٸلٸن مەڭگەرٸپ, قازٸرگٸ زامانعى تەحنولوگييا مەن الدىڭعى قاتارلى باسقارۋ ەدٸستەرٸن يگەرگەن كٶپتەگەن مۇنايشى-مامان­دار دايار­لاندى. ولاردىڭ اراسىندا جولداسقالي احمەتۇلى مەن ونىڭ جۇبايى نۇرزيلانىڭ جەتٸ ۇل-قىزى دا بار, ولاردىڭ ٷش بٸردەي ۇلى: قوبىلان, يساتاي مەن ماحامبەت ي.م.گۋبكين اتىنداعى مەسكەۋ مۇناي ينستيتۋتىن بٸتٸرگەن مۇنايشىلار, ەكەلەرٸنٸڭ ٸزٸن ابىرويمەن جالعاستىرىپ كەلەدٸ.

ەجەلگٸ ريم ساياسي قايراتكەرٸ, جازۋشى جەنە شەشەن مارك تۋلليي تسيتسەرون جازعانداي, «قايتىس بولعان كٸسٸلەردٸڭ ٶمٸرٸ تٸرٸ­­لەر­دٸڭ جادىندا جالعاسادى». ج.دوسمۇحامبەتوۆتٸڭ ەسٸمٸ مەن اتقارعان ەڭبەگٸنٸڭ نەتيجەلەرٸ ەل جادىندا ساقتالارىنا كٷمەن جوق.

راۆيل شىرداباەۆ,

مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ

"ەگەمەن قازاقستان"