Alash ulynyń arydaǵy jiktelis júiesinde árqily tarmaq, onyń ishinde irgeles halyqtar esimimen úiles, úlkendi-kishili atalar ushyrasady. Máselen, qytai, qalmaq, noǵai, sherkesh, qyrǵyz, estek, túrikpen, ózbek, sart, [qara]qalpaq degen siiaqty. Tipti orys ta bar – orys jáne qunan-orys. Sonymen qatar bulardyń eshqaisy da kirme, bóten tuqym sanalmaidy. Bári de álmisaqtan bergi baiyrǵy qazaq. Árine, árbir ataýdyń ózindik shejiresi bar. Keibiri ana tegine bailanysty dep jatady, keibiri áýelgi bir meken-turaq jónimen. Nemese elikteýish. Qaitkende, burna da, keiin de eshqandai alalyq bolmaǵan. Osy oraida, sońǵy kezde shynymen-aq nekes, anyǵy – ne ulttyq minez, ne tarihi tanym joq, tipti adamgershilik iba, ádepki sanadan tys áldebir dúmbilezder tarabynan kóterilgen jáne internette ájeptáýir dabyraǵa ainalǵan ózgeshe bir jaǵdaiat – qazaqtaǵy qyrǵyz rýy týraly bylǵanysh áńgime – biraz jurttyń renishin týǵyzǵan, shetin oqiǵa boldy.
Biz bul taqyrypta budan otyz, otyz bes jyl buryn sóz qozǵamaq edik. Álgindei kóldeneń byqsyq, áýelgi bir paryqsyz sózge bailanysty. Bilgir etnograf, bilimpaz ádebietshi sanalyp júrgen, jadaǵai, kompiliator jazarman Arqadaǵy Qyzylarai óńirine barady ǵoi. Qaraǵandy obylysy, Aqtoǵai aýdany. Sonda, araqqa mas emes, óziniń ótpeli ataq-dárejesine masaiǵan Bilgir, top aldynda kósile sóilep turyp, ózgeshe bir keptiń shetin shyǵarypty: bul aýyl, bul sovhozdyń halqy qyrǵyz atalady, iaǵni qyrǵyz rýy. Nege qyrǵyz deseńiz, baiaǵy shapqynshylyq zamanda Alataýdaǵy qalyń qyrǵyzdan bólinip, osynda aidalyp kelgen. Jáne qalyń qazaq ortasynda ornyqqan. Biraq ýaqa emes, qyrǵyz da týysqan jurt, sovettik halyqtar semiasynda bótendik joq, mine, úkimet pen partiianyń arqasynda baqytty ǵumyr keship jatyrsyńdar… degen turǵyda. Bul taraptaǵy jurttyń kópshiligi, shynynda da, qyrǵyz atalady, – qazaq rýy jáne eshqashan qazaqtan tys taǵdyr, talaiymyz bar dep oilamaǵan. Úlken de, kishi de daǵdaryp qalsa kerek. Biz qyrǵyz emes, qazaqpyz, rýymyzdyń esimi ǵana qyrǵyz dep eshkim aita almapty. Onda nege qyrǵyz atanǵansyń degen suraq daiyn tur. Áldenendei ýáj kóterilmegen, kóńilge kelse de, dáp sol arada syrtqa syz bermeidi. Onyń ústine airyqsha bilgir qonaq, ataqty jazýshy. Jurt kútpegen, beisaýat bir sózdi ýshyqtyrý qajetsiz ári meimanmen daýlasyp jatýdy yńǵaisyz sanasa kerek. Hosh. Sonymen, arada apta, álde ai ótedi. Áldebir toi. Sovettik zamandaǵy jiyn, toi araqsyz bolmaidy. Jappai ishis. Aqyry ortaq dastarhan basynda, bálkim, arada kisi joq, qatarlas, nemese qarsy otyrǵan eki jigit áldenege kelispei qalady. Sol kezde «taza qazaq» maskúnem, ol da urttap alǵan «qyrǵyz» dosyna: «Anada úlken kisi aityp ketti ǵoi, sen qazaq emes, qyrǵyz bolasyń. Endeshe, jer iesi, el iesi menimen shendesetin jóniń joq. Jolyń ashyq, tabanyńdy jaltyratyp, óz elińe – qyrǵyzyńa qait!..» depti. «Estimei qaldym, pysyqtap aitshy?» – deidi «qyrǵyz». «Bir emes, on ret aitam, sen qazaq emes, qyrǵyzsyń. Endeshe ornyńdy bil. Qyrǵyzstanyńa ket!» – depti jańaǵy «taza qazaq». «Kim ekenimdi bilmei júr ekem, raqmet, kózimdi ashtyń, – deidi «qyrǵyz». – Endi elime qaitam. Biraq jalǵyz ózim emes, seni de ala ketem! Mineki!» – dep, et týrap otyrǵan qarymdy bákisin sýyryp, álde dastarhanda jatqan lóket pyshaqty alyp, «taza qazaqtyń» óndirshegine boilata suqty deidi...
Meniń uzynqulaqtan estýim. Bálkim, óltirmedi, jeńildep jaralady. Bálkim, pyshaqsyz, jýan-judyryq tóbeles. Bálkim, kádimgi qara-qasqa boqtyq… Estigen qulaqta jazyq bar. Kezinde, nemese keiinirek, osy aýyldyń týmasy Serik Aqsuńqaruly baýyrymnan suraýym kerek edi. Oiǵa kelmepti. Ólim neǵaibyl, tóbelestiń bolýy, tipti, osyndai oqiǵanyń ózi kúmándi desek, aqyry tynyshtyqpen tynǵan, biraq aǵaiyn arasyna zárli sóz tastap ketken sabazdyń esim-soiy anyq, jasyrmai aitsaq, áigili Taraqty Aqseleý. Seidimbekov. Endi, mine, jańa bylyqqa kýá bolyp otyrmyz. Qanyń qainaidy. Bul – men. Júrekke túsken jara qandai. Bul – ata soiy osy rýǵa qatysty ǵajaiyp bir balamyz – qazaqtan ozǵan, álemdik eń biik deńgeidegi uly ánshi jáne eliniń ataq-dańqyn asqaqtatqan ultshyl qairatker. Jasy jiyrmaǵa tolar-tolmasta dúnieni dabyldatqan Dimash Qudaibergen. Dáp osy rette úndemegen – úidei páleden taqyr-taza qutyla almaidy. Týǵan ákeniń arǵy-bergi ata soiyn dáiektep, shyr-pyr bolǵan azǵana lepesi – bar qazaqqa syn boldy. Kóldeneńnen eshkim de, «táit» degennen asyp, bataly sóz taba almapty. Bul kezde biz… burnaǵyny aitpaǵanda, sońǵy jiyrma jylǵy tynymsyz, aýyr jumystan soń, shyǵarmalarymyzdyń kóp tomdyq tolyq jinaǵyn baspaǵa ázirlep bitip, álimiz qurymasa da, baiyz tapqan, ózimizge tutas alty ailyq demalys jariialaǵan tynys ústinde edik. Bul jazý… talai aitqanbyz, «áit, shúý, ala atym...» degenge kónbeitin, kirpiiaz ǵana emes, kiltipany kóp qubylys. Aqyry, kóńil bekip, qol bosady. Burnada, kóldeneń soraqyny teristeý úshin emes, tarihi aiǵaq úshin jazylmaq, biraq úlken taqyryptardan asa almai, kesheýildei bergen tanymdyq shaǵyn maqalaǵa oralý qajetine den qoidyq.
Biz kótermek keptiń túp deregi Shoqan Ýálihanovqa baryp tireledi. Keiingi sheshimi – Álihan Bókeihanovta. Al aralyq dáiekteme – Muhtar Maǵaýinge, iaǵni myna bizge tiesili.
Sonymen, uly Shoqan.
Álkei Marǵulan qalyptap, jaryqqa jetkizip ketken bes tomdyq «Shyǵarmalar jinaǵynda» Abylai hanǵa, qazaqqa jáne qyrǵyz jurtyna qatysty maqala, zertteýlerde áldeneshe márte qaitalanǵan. Jinaqtap aitsaq, arýaqty Abylai-bahadur hannyń Oirat tarabyndaǵy, Shúrshit baǵdaryndaǵy áskeri jáne diplomatiialyq jeńisterden sońǵy kezeńde, burnaǵy Qazaq Ordasynyń barlyq ielikterin qalpyna keltirý maidanynyń bir tarmaǵy – Qyrǵyz ulysyna qarsy, 1770 jylǵy joiqyn joryq kezinde oryn alǵan oqiǵa. Soǵyspaý múmkin emes edi. Aqtaban-shubyryndydan soń, burnaǵy baitaq Shyǵys atyrap turypty, Jetisýdy tutasymen, Narynqol, Kegennen tartyp, Qordaiǵa deiingi, tipti, odan ármen, bútkil Uly júz qonysyn basyp qalǵan Dúrbin-Oirat, áýelde Abylai hannyń utymdy urystary, budan soń Tsin imperiiasy tarabynan júrgizilgen jappai tazartý, iaǵni qalmaq genotsidinen keiin birjola bosap jatqan. Budan buryn Alataýdyń jyqpyl-jyqpylyn saǵalap ketken qyrǵyz qaýymy endi etekke túsip, uzyn aqqan Ile ózeniniń sol qabaǵy, esebi Alataýdyń jotasyna deiingi jarym Jetisýdy ielenip qalady. Endi Abylai hannyń 1765 jylǵy alǵashqy maidany nátijesinde aǵaiyndas, biraq enshisi bólek jurt Narynqol, Kegennen ysyrylyp, Ileniń sol jaǵalaýyn tutasymen, budan ári Qordaiǵa deiingi keń qonysty bosatýǵa májbúr bolady. Alaida, qaqtyǵys, qaiyra shapqyn toqtalmaǵan. Aqyry, Qyrǵyz ulysyn birjola jýasytý úshin 1770 jyly, burynǵydan áldeqaida qýatty jańa joryq uiymdastyrylady. Jáne ortaǵasyrlyq aiaýsyz qataldyqpen ótkerilgen. Qyrǵyzdyń birtalai rýy oisyraǵan shyǵynǵa ushyrasa, keibir kishi atalar túgelge jýyq qyrylyp ketedi. Qyrǵyz jurty da ujymdasyp, qajyrly qarsylyq kórsetipti. Alaida, kúsh teń emes edi. Shoqan Ýálihanovtyń jazýynsha, eń úlken urys Shý ózeniniń bastapqy tarmaqtary – Qyzyl-sý, Shámsi boiynda bolady. Qantógistiń qarymy sonshama, keiingi tarihta «Jaiyl qyrǵyny» atalǵan zor maidan. Urys dalasyndaǵy jeńispen shektelmegen Abylai han osy qyrǵyzǵa tiesili qanshama jurtty, mal-jany, bala-shaǵasymen qosa tutqyndap, ózimen birge Sary-Arqaǵa kóshirip áketedi. Bulardyń kóptigi sonsha, búginde Kókshetaý dýanynda Bai qyrǵyz, Jańa qyrǵyz atalatyn eki bolys bolyp otyr, degen. Kókshe taraby. Abylai osyǵan qosa, keiingi Qarqaraly dýany, Qyzylarai taýynyń tóńiregine taǵy qanshama jurtty ornyqtyrǵan. Jańa qonystaǵy bul aǵaiyndardyń barlyǵy da kóp uzamai-aq, eldiń baiyrǵy salty boiynsha, qatardaǵy qazaq sanatyna kiredi. Orta júz esebinde. Kókshetaý tóńireginde arǵyn taipasy, on eki tarmaq atyǵai rýynyń bir butaǵy sanalǵan. Al Qyzylarai alqabynda – ol da arǵyn, qarakesek quramynda. Ejelgi dástúr jóni. Qazaqtaǵy qanshama úlken rýdyń quramyn tarqata kelsek, ár ýaqytta ár taraptan qosylǵan jáne bite qainasyp ketken talai atanyń izin tabar edik. Bóten emes, kirme emes, bári de týmysy ortaq alash balasy retinde.
Alǵashqy qonystan soń, arada júz elý jyl ótsin. Alash jurtynyń jańa zamandaǵy kósemi Álihan Bókeihanovtyń «Qarqaraly dýanyndaǵy qazaqtardyń rýlyq quramy» deitin, shejire negizdi ǵylymi jazbasy – «Tańdamaly», 1995, 89-119 better. Arǵyn, kerei, taraqty jáne basqa da rýlarmen qatar, qyrǵyz rýynyń tańbaly shejiresi. Álekeń osy, «qyrǵyz» atalatyn rý quramyndaǵy tarmaq-tarmaq úlken atalardy túgeldei sanamalap shyqqan. Jinaqtap, terip aitsaq: qypshaq, aqjol, tóles, qulboldy, jaýbasar, qusshy, merkit… Mundaǵy qypshaǵyńyz kádimgi qypshaq, aqjol – arǵyn, qulboldy – sol arǵynnyń bir tarmaǵy, tóles – ózimizdiń tóles, tiles, teleý, al jaýbasar – ýaq, merkit – búginde kerei quramyndaǵy ejelgi merkit, jáne kádimgi qusshy bar. Sonda… Abylai han qalyń qyrǵyz ishinen qazaqqa tiesili rýlardy kóshirgen bolyp shyǵady. Arǵyn, qypshaq, kerei, ýaq, merkit… rýlarynyń qyrǵyz ishindegi jańqa, jarmaqtary. Árine, túgel emes, joryq jolynda qolǵa ilingeni. Bul rette qusshy rýy týraly dáiekteme bere ketý qajet siiaqty. Keiingi shalaǵai tanym boiynsha, qusshy – qyrǵyzǵa balanady. Shyn mánisinde Shyńǵys han jáne oǵan jalǵas kezeńde qalyptasqan, keiingi ózbek, bashqurt jáne basqa da halyqtar quramynda turǵan irgeli rý. Qazaqqa da tán, áýelden-aq bizdiń aýyl, keiingi Shubartaý aýdany sheginde jasaidy. Álekeń óz kezindegi Shubartaý bolysynda tórt júz shańyraq dep kórsetken. Kemi eki myń jan, ol zaman úshin kóp halyq. Bul qusshy Shubartaýmen qosa, Qyzylarai óńirinde qonystanǵan jáne kópshilik bóligi de osy tarapta eken. Ras, Abylai zamanynda qonys jańartqan týystas qaýym ishinde túrik tekti, biraq qazaqta da, basqada da ushyraspaityn, tek qana qyrǵyzǵa tán sary-baǵysh pen solty atalady. Bulardyń qarasyny shamaly bolsa kerek, aralas otyrǵan basqa aǵaiyndardan bólektep, tastap ketpegen.
Aittyq. Budan eki jarym ǵasyr burynǵy dáýirdiń ózinde arǵyn taipasy – atyǵai, qarakesek rýlarynyń bir tarmaǵy sanalǵan qyrǵyz atasy Abylai hannyń ǵuzyrymen qazaqtandy. Qazaqtanǵan joq, áýelden-aq qazaq, ata jurtyna qaitadan qosyldy, dep aitar edik. Endeshe, sol zamanda qyrǵyz ishine qaidan barǵan? Amal joq, arǵy tarihqa ketemiz.
Qazaq handyǵy jańadan irgelene bastaǵan dańqty dáýir – HV ǵasyrdyń sońynda qanshama jurtymyz túp kóterilip, Sháibani hanmen birge Orta Aziia sheginde aýǵany belgili. Bulardyń basym bóligi ýaqyt oza kele, ózbek halqynyń quramyna sińisti. Sonymen qatar, jalǵas kezeńde óziniń túp negizin saqtaǵanyn kóremiz. Aibyndy Táýekel-bahadur hannyń qudiretti Buhar handyǵyna qarsy, 1598 jylǵy uly joryǵynyń úlken tabysqa jetýiniń bir sebebi – osy burnaǵy aǵaiyndardyń keri tolqyǵan kómegi arqasynda bolatyn. Hosh. Táýekel hannyń keń maidany, oǵan jalǵas Esim hannyń Buqardyń jańa ókimi, bular da Toqai-Temir násilinen shyqqan Ashtarhan áýletimen jeńisti bitiminen soń, máýeli Ferǵananyń teristik-shyǵys bóligi Qazaq Ordasynyń quramyna ótti. Jer ǵana emes, mekendi jurtymen qosa. Álbette, burnaǵy bar, keiingi bar, endi túgeldei qazaq shyqqan qanshama jurtymen birge. Mine, osy, jáne jalǵas dáýirdegi, tek qana Ferǵanaǵa qatysty taýarih múlde zerttelmegen. Naqty derek, eleýli oqiǵalar sulbasy, eń bastysy – osy kezeńdegi alash ahýaly, onyń ishinde qantógisti, jiyrma jyldyq (1603–1624) Qazaq-Buqar soǵysy kúńgirt, jabyq kúiinde jatyr. Tek bizdiń «Qazaq tarihynyń álippesinde» ǵana tam-tumdap aitylady. Áýelgi tynyshtyq kezeń – Ashtarhan áýletiniń alǵashqy bes jyly óter-ótpeste Baqi-Muhamed han bastaǵan jańa soǵys Ýáli-Muhamed han tusynda odan ármen óristep, 1611 jyly bilikke kelgen Imamquly han zamanynda múlde ýshyǵady. Tynymsyz maidan jáne únemi derlik qazaq qarýy basym túsip otyrǵan. Aitqanymyzdai, Eńsegei boily Er Esim han dáýiri. Bul soǵystarda endi Qazaq Ordasyna qaraǵan Aqsy, Ándijan ólkesiniń ámiri Abylai sultan airyqsha kózge túsipti.
Hosh. Arada júz jyl ótsin. Kúreske toly, jeńisti, saltanatty, tutas bir ǵasyr. Aqyry, Ata-Qazaq Dúrbin-Oirattan qirap jeńildi. Bútkil Ońtústik óńir, halqynyń kópshiligi aýa qashyp, birazy kiriptar ahýalda qalmaqqa baǵynyp, qiyn jaǵdaiǵa ushyrasyn. Aqtaban-Shubyryndy, soǵan jalǵas almaǵaiyp dáýir. Qyrǵyz ulysy qazaqtan birjola bólindi, al ilkide qazaq ornyqqan teristik-shyǵys Ferǵana múlde syrt qaldy. Shamamen elý jyl dep aitaiyq. Endi Aqsy, Ándijan óńirindegi aǵaiyn jurt ta jetimge jaqyn kún keshti. Ólkedegi túrik tekti, sany basym aǵaiyndarmen tyǵyzyraq qoltyqtasty. Bir taraby, ol kezde aiyrymy shamaly kóshpendi ózbekke beiimdelse, kópshiligi bar jaǵynan birlikti qyrǵyzǵa aralasady.
Aqyry, almaǵaiyp zamanda Abylai sultannyń juldyzy jansyn. Bizdiń tarihta qalyptasqan uǵym boiynsha, keiingi, Túrkstan tóńireginde kún keshken, jeke biligi joq, tentek Abylai tóreniń áýleti emes, baiaǵy Ándijan-Aqsy ámiri Qanisher Abylaidyń tikelei urpaǵy. Men qazir qazaqqa qatysty eskilikti arhiv, qadym ádebietten alystap kettim, bizge jalǵas zerdeli urpaq naqtylap, anyqtai jatar, qaitkende talassyz shyny – osy. Keiingi, jáne óz tusyndaǵy aýyzeki áńgime, halyq ańyzy, tipti, naqty derekterde atap aitylatyndai, bolashaq Abylai han Qazaq dalasyna on tórt-on bes jasynda basqa tarap emes, osy arǵy, Ońtústik óńirden kelgen. «Qarshy menen Quzardan...» «Bóz toqyǵan jurttan...» «Qazaq emes, sart...» Jáne basqa da, bótenge burǵan sózderdiń báriniń astarynda Abylai dúniege kelgen óńirdiń naqty sýreti tur. Ańyzdaǵy áldebir atasy ýaqytsha aýyp barǵan emes, arǵy babasynyń ókim qurǵan mekeni. Alǵashqy jekpe-jeginde «Abylailap» shabady ǵoi. Bul Abylai – attas, qatardaǵy kóp tóreniń biri emes, arydaǵy dańqty, Qanisher, iaǵni ol zamandaǵy anyqtama boiynsha, qaitpas qaharman Abylai sultan!
Hosh. Olai bolmai-aq qoisyn delik. Sóz qýmaiyq. Qaitkende ydyraǵan, álsiregen Qazaq Ordasyn birshama qalpyna keltirgen Abylai-bahadur hannyń ózgeshe bir qadamy. Jeńisti joryqtan soń, qyrǵyzdan myń san jásir alǵanda, shetinen, ońtaiynan qamtymai, ortadan oiyp, jáne tiisinshe iriktep kóshirgen eken. Álbette, burnaǵy Qanisher Abylaidyń barlyq jurty emes, ońtaiymen qolǵa ilingen shaǵyn bir bólshegi ǵana.
Týysqan qyrǵyz halqy tarihtan belgili zamannan beri Oń men Solǵa bólingen. Naqtylasaq, Oń qanat, Sol qanat. Búginde osy eki aralyqta Ishkilik atalatyn rýlar toby bar. Negizi Qyrǵyz ulysynyń Moǵolstan dáýirinen bastap juǵysqan, budan ári Sháibani han, keiinirekte Táýekel, Esim handar zamanynda uiysqan. Atap aitqanda: qypshaq, naiman, qańdy (qańly), kesek, jaýkesek, deiit, abat, boston, noiǵut, orǵu… Naiman men qańly, qypshaqtyń jaǵdaiy talassyz – qazaqta ǵana emes, Altyn Orda men Shaǵatai ulysynan bastaý alatyn týystas ózbek, bashqurt, qaraqalpaq, noǵai, jáne basqa da halyqtar quramynda bar. Áýelgi birtutas rýlardyń keiinde ajyraǵan bólshekteri. Qaitkende qazaqqa jaqyn. Sonymen qatar, kesek pen jaýkesek te bizdegi eki qarakesektiń basqa bir tarmaqtary. Al deiit – mundaǵy irgeli tóleńgit, qazirgi Shubartaý aýdanynda jáne qonystanǵan. Biz Ishkerige tikelei tiesili rýlardy ǵana aittyq. Al qyrǵyzdyq negizgi qurylymdar Oń men Soldaǵy úlken taipalar ishine sińisken taǵy qanshama týystas atalar bar: qońyrat, kereit, qataǵan, álteke, syiqym, qytai, noǵai-qazaq… Túp tamyrymyzdyń birligi ǵana emes, burynǵy-sońǵy aralas nátijesi. Bárin jinap qoiǵanda, «naǵyz qyrǵyzdyq» buǵy, sary-baǵysh, solty, saiaq, mundyz jáne basqa da rýlardyń óziniń qazaqqa bótendigi joq. Áitse de, Abylai han tóńkergen kóshtiń naqty maǵnasy talas týdyrmasa kerek. Iaǵni qazirgi qazaq quramyndaǵy qyrǵyz rýy – týys desek te namy bólek qyrǵyz emes, qiynshylyq jyldarda syrtta qalyp, úiirine qaita qosylǵan, taza qazaq rýy.
Shyndap kelsek, osy sózimizdiń ózi artyq. Áldeneni dáleldeý úshin emes, aqiqatty áigileý úshin ǵana jazylǵan. Búgingi esi shyqqan, óziniń qoń etin ózi julyp jep jatqan dármensiz qazaq, bar qazaq emes, sol qazaq atymen júrgen áldebir dúregei, tozǵyndarǵa qarata aitylǵan. Aitpasa da bolar edi. Túrtpektep turǵyzyp aldy.
Shyndyǵynda, kez kelgen úlken halyqtyń quralýy – asa kúrdeli, sonymen qatar, aiqyn, talassyz qubylys. Rýs pa, skandinav, mordva, fin be, tatar men noǵai ma – qyryq temirdiń qylaýynan uiysqan búgingi orystyń úlkendi-kishili, shikili-pisili, aqyldy-aqylsyz kez kelgen kisisiniń atategin kim tekseripti? «Qan tazalyǵy» úshin qam jep júrgen – jetesiz qazaq qana. Asyl qazaq ishindegi dúbara teksizder. Anaý bir jyldary, oibai, qaraqalpaqtar qazaq bolyp jazylyp, bizge kóship jatyr eken, bul ne sumdyq dep shýlasty. Meniń osydan azǵana buryn, endigi ósip-óngen qazaqta pasportqa baiaǵy sovettik besinshi pýnkt – ult ataýyn jazýdy toqtatqanymyz jón, sonda el ishinde júrgen týystas jurttyń bári áýelgi býynda bolmasa, kelesi, arǵy býyndarda túgel qazaq bolyp shyǵady degen sózime de óre túregelgender boldy. Ǵalamtor – Ósektorda. Oibai, onda kim kóringen qazaq bolyp jazylyp, bizdi ishten azdyrady, eń bastysy – taza qanymyz buzylady, dep. Jat emes, jaqynyńnyń ózi syrttan azdyryp jatqanda. Al «qan tazalyǵy» – o, bárekeldi, HH ǵasyrda eń úzdik armiia túzgen, ózgeshe qurylymdy memleket ornatyp, qisapsyz qyrǵyn jasap, jarty álemdi oirandaǵan Adolf Shiklgrýber aǵańyzdyń ózi júzege asyra almaǵan ǵalamat. Óz eli, óz jerinde kóringenge kóz túrtki bolyp júrgen dármensiz sorly Borat-jan endi qan tazalyǵy jolynda kúrespek. O, beishara!.. Mine, az-kem emes, týra otyz jyl boldy, «bizge osy táýelsizdikti óz qolymen alyp bergen» danagói, qaharman, ury-qary biligiń qazaqty joǵarydan tozdyryp jatqanda, myna ult patriottary onsyz da qaltyrap, áreń otyrǵan jurtyńdy tómennen azdyrmaq.
Taǵy da hosh deiik. Bir sózden bir sóz shyǵyp ketti. Osydan biraz buryn tórt tomdyq «Shyńǵys han» epopeiasynda búgingi qazaqtaǵy álde otyz, álde qyryq rýdyń burnaǵy tarihyn baiyptap edik. Rý taratý maqsatymen emes, taqyryp oraiynda, uly qaǵan tý kótergen zamanda álemdik imperiianyń ulylyǵyna uiytqy bolǵan – basqa emes, bizdiń tikelei atalarymyz ekenin aiǵaqtaý úshin. Kerei men naiman, jalaiyr men qońyrat, qiiat pen tatar, merkit pen taz, qataǵan men shanyshqyly… «uly aqynyń» men akademiia prezidenti, jáne bir danyshpandar aityp júrgendei, túgelimen «mońǵol» emes, baiyrǵy túrik rýlary, aqyr túbi bizdiń qazaq halqyn quraǵan qaýym ekenin áigileý úshin. Týystas túrik halyqtarynyń bárine ortaq jaǵdaiat, biraq qazaqqa kóbirek qatysty. Atalmysh rýlar basqalarda bólshek, bólshektiń jarmaǵy bolsa, bizde qazaq deitin ulttyń tórt qabyrǵasy, asty men ústi – tutas qurylymnyń berik qańqasy. Osy jáne basqa da qazaq taipalary taqaý tóńiregin túgel ózine sińirip, birtutas qazaq halqyn qurady.
Iá, aitpaqshy, qazaqtaǵy qyrǵyz rýy nege dáp solai, qyrǵyz atalǵan? «Qytai» degendi estýińiz bar ma? Anaý qytai emes, mynaý, qazaq arasyndaǵy «qytai» – budan alpys jyl buryn kórshiles Júńgó-Qytai memleketiniń sheginen atajurtqa qaityp oralǵan qandastar. Budan soń, Mońǵol ulysynan kelgen «mońǵol» qazaqtar. Qaptaǵan «qaraqalpaq». Tek Rossiia – orys elinen kelgender ǵana «orys» atalmapty. Esirkegennen nemese qoryqqannan emes. Bizdiń ózimiz tyrnaqshasyz, taza orys bolyp ketkendikten. Túptep kelgende, ulttyq sanadan airylyp, maqulyq shyqqannan. Búgingi túsinikti tilge kóshirsek, Boratstandaǵy borat halqynyń ádepki, tabiǵi minez-qulqy. Ras, áýelde «qytai» men «mońǵoldyń» eshqandai kemisitý maǵnasy bolmaǵan. Anyǵy – meken, qonys ataýy. Qalǵan jurttan bólip taný úshin. Áldekimder teris maǵna berse, ol – basqa jaǵdaiat.
Qazaq – áýel bastan-aq birtutas ult. Talai ret aitqanbyz, jazǵanbyz. Adamzat tarihyna dáp mundai, tili tutas, ádet-ǵurpy ortaq, bar minezi úiles, týystyq, ulttyq birligi kúshti halyqtar sirek ushyrasady. Azyp-tozý mysaldary sovettik zamannan bastaý alady, ókinishke qarai, búginge jalǵasyp otyr. Qazaq burnada týystas túrik rýlarynan quraldy. Rýlyq qurylymnyń óz zamany úshin qajetti, ómirlik sypattary boldy. Biraq qazir basqa dáýir. Qaitkende, birte-birte umytylýǵa tiis qubylys. Barly-joqty rý ataýlynyń sany kóbi bar, sany azy bar, biraq jamany joq. Bári de qarǵa tamyrly qazaq. Ultqa jetekshi tulǵalar búgin myna tarap, erteń basqa bir taraptan shyǵýy múmkin, múmkin emes, tabiǵi jaǵdai. Halyqtar tarihyna qarap otyrsaq, ult tiregi uly adamdar mindetti túrde sany eń kóp, jetekshi rý, taipalardan shyǵa bermeidi. Máselen, burnaǵy Napoleon Bonapart, keiingi Djohar Dýdaev. Ózimizge kelsek, aryda saiypqyran Shyńǵys qaǵan – jeke ulys bolyp otyrǵan naiman men kerei, merkit pen tatardan emes, sany shekteýli, ol kezde Kerei taipasynyń bodanyndaǵy qiiat rýynan shyqqan. Anyǵy – kim qai atadan bolsa da, uiysqan úlken halyqtyń ókili. Men qazaqtyń qyrǵyz rýynan shyqqan, arydaǵy ot tildi Shóje aqyndy, sovet zamanyndaǵy bishi Shara, ataqty matematik Orynbek Jáýtikov, beridegi jaqsy jazýshy Estai Myrzahmetovty, búgingi qazaq poeziiasyndaǵy biregei Serik Aqsuńqarulyn alǵa salmai-aq qoiaiyn. Bir bala Dimashtyń ózi júz jylǵa jetip jatyr. Dese de...
Eń bastysy – ulttyń uly tulǵalarynyń búginde elesi ǵana bar, erteń kóleńkege ainalýǵa tiis arǵyn, naiman, dýlat, berish, adai, kerei… qyrǵyz emes, pálen rýdyń qaisynan emes, qazaq ortasynan shyǵýy!
Boldy! Bir jolǵy keiis sózimiz osymen támam dep bilgeisiz.
Silver Spriń, Merilend, AQSh
«Jas Alash» gazeti
