الاش ۇلىنىڭ ارىداعى جٸكتەلٸس جٷيەسٸندە ەرقيلى تارماق, ونىڭ ٸشٸندە ٸرگەلەس حالىقتار ەسٸمٸمەن ٷيلەس, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ اتالار ۇشىراسادى. مەسەلەن, قىتاي, قالماق, نوعاي, شەركەش, قىرعىز, ەستەك, تٷرٸكپەن, ٶزبەك, سارت, [قارا]قالپاق دەگەن سيياقتى. تٸپتٸ ورىس تا بار – ورىس جەنە قۇنان-ورىس. سونىمەن قاتار بۇلاردىڭ ەشقايسى دا كٸرمە, بٶتەن تۇقىم سانالمايدى. بەرٸ دە ەلميساقتان بەرگٸ بايىرعى قازاق. ەرينە, ەربٸر اتاۋدىڭ ٶزٸندٸك شەجٸرەسٸ بار. كەيبٸرٸ انا تەگٸنە بايلانىستى دەپ جاتادى, كەيبٸرٸ ەۋەلگٸ بٸر مەكەن-تۇراق جٶنٸمەن. نەمەسە ەلٸكتەۋٸش. قايتكەندە, بۇرنا دا, كەيٸن دە ەشقانداي الالىق بولماعان. وسى ورايدا, سوڭعى كەزدە شىنىمەن-اق نەكەس, انىعى – نە ۇلتتىق مٸنەز, نە تاريحي تانىم جوق, تٸپتٸ ادامگەرشٸلٸك يبا, ەدەپكٸ سانادان تىس ەلدەبٸر دٷمبٸلەزدەر تارابىنان كٶتەرٸلگەن جەنە ينتەرنەتتە ەجەپتەۋٸر دابىراعا اينالعان ٶزگەشە بٸر جاعدايات – قازاقتاعى قىرعىز رۋى تۋرالى بىلعانىش ەڭگٸمە – بٸراز جۇرتتىڭ رەنٸشٸن تۋعىزعان, شەتٸن وقيعا بولدى.
بٸز بۇل تاقىرىپتا بۇدان وتىز, وتىز بەس جىل بۇرىن سٶز قوزعاماق ەدٸك. ەلگٸندەي كٶلدەنەڭ بىقسىق, ەۋەلگٸ بٸر پارىقسىز سٶزگە بايلانىستى. بٸلگٸر ەتنوگراف, بٸلٸمپاز ەدەبيەتشٸ سانالىپ جٷرگەن, جاداعاي, كومپيلياتور جازارمان ارقاداعى قىزىلاراي ٶڭٸرٸنە بارادى عوي. قاراعاندى وبىلىسى, اقتوعاي اۋدانى. سوندا, اراققا ماس ەمەس, ٶزٸنٸڭ ٶتپەلٸ اتاق-دەرەجەسٸنە ماسايعان بٸلگٸر, توپ الدىندا كٶسٸلە سٶيلەپ تۇرىپ, ٶزگەشە بٸر كەپتٸڭ شەتٸن شىعارىپتى: بۇل اۋىل, بۇل سوۆحوزدىڭ حالقى قىرعىز اتالادى, ياعني قىرعىز رۋى. نەگە قىرعىز دەسەڭٸز, باياعى شاپقىنشىلىق زاماندا الاتاۋداعى قالىڭ قىرعىزدان بٶلٸنٸپ, وسىندا ايدالىپ كەلگەن. جەنە قالىڭ قازاق ورتاسىندا ورنىققان. بٸراق ۋاقا ەمەس, قىرعىز دا تۋىسقان جۇرت, سوۆەتتٸك حالىقتار سەمياسىندا بٶتەندٸك جوق, مٸنە, ٷكٸمەت پەن پارتييانىڭ ارقاسىندا باقىتتى عۇمىر كەشٸپ جاتىرسىڭدار… دەگەن تۇرعىدا. بۇل تاراپتاعى جۇرتتىڭ كٶپشٸلٸگٸ, شىنىندا دا, قىرعىز اتالادى, – قازاق رۋى جەنە ەشقاشان قازاقتان تىس تاعدىر, تالايىمىز بار دەپ ويلاماعان. ٷلكەن دە, كٸشٸ دە داعدارىپ قالسا كەرەك. بٸز قىرعىز ەمەس, قازاقپىز, رۋىمىزدىڭ ەسٸمٸ عانا قىرعىز دەپ ەشكٸم ايتا الماپتى. وندا نەگە قىرعىز اتانعانسىڭ دەگەن سۇراق دايىن تۇر. ەلدەنەندەي ۋەج كٶتەرٸلمەگەن, كٶڭٸلگە كەلسە دە, دەپ سول ارادا سىرتقا سىز بەرمەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ايرىقشا بٸلگٸر قوناق, اتاقتى جازۋشى. جۇرت كٷتپەگەن, بەيساۋات بٸر سٶزدٸ ۋشىقتىرۋ قاجەتسٸز ەرٸ مەيمانمەن داۋلاسىپ جاتۋدى ىڭعايسىز ساناسا كەرەك. حوش. سونىمەن, ارادا اپتا, ەلدە اي ٶتەدٸ. ەلدەبٸر توي. سوۆەتتٸك زامانداعى جيىن, توي اراقسىز بولمايدى. جاپپاي ٸشٸس. اقىرى ورتاق داستارحان باسىندا, بەلكٸم, ارادا كٸسٸ جوق, قاتارلاس, نەمەسە قارسى وتىرعان ەكٸ جٸگٸت ەلدەنەگە كەلٸسپەي قالادى. سول كەزدە «تازا قازاق» ماسكٷنەم, ول دا ۇرتتاپ العان «قىرعىز» دوسىنا: «انادا ٷلكەن كٸسٸ ايتىپ كەتتٸ عوي, سەن قازاق ەمەس, قىرعىز بولاسىڭ. ەندەشە, جەر يەسٸ, ەل يەسٸ مەنٸمەن شەندەسەتٸن جٶنٸڭ جوق. جولىڭ اشىق, تابانىڭدى جالتىراتىپ, ٶز ەلٸڭە – قىرعىزىڭا قايت!..» دەپتٸ. «ەستٸمەي قالدىم, پىسىقتاپ ايتشى?» – دەيدٸ «قىرعىز». «بٸر ەمەس, ون رەت ايتام, سەن قازاق ەمەس, قىرعىزسىڭ. ەندەشە ورنىڭدى بٸل. قىرعىزستانىڭا كەت!» – دەپتٸ جاڭاعى «تازا قازاق». «كٸم ەكەنٸمدٸ بٸلمەي جٷر ەكەم, راقمەت, كٶزٸمدٸ اشتىڭ, – دەيدٸ «قىرعىز». – ەندٸ ەلٸمە قايتام. بٸراق جالعىز ٶزٸم ەمەس, سەنٸ دە الا كەتەم! مٸنەكي!» – دەپ, ەت تۋراپ وتىرعان قارىمدى بەكٸسٸن سۋىرىپ, ەلدە داستارحاندا جاتقان لٶكەت پىشاقتى الىپ, «تازا قازاقتىڭ» ٶندٸرشەگٸنە بويلاتا سۇقتى دەيدٸ...
مەنٸڭ ۇزىنقۇلاقتان ەستۋٸم. بەلكٸم, ٶلتٸرمەدٸ, جەڭٸلدەپ جارالادى. بەلكٸم, پىشاقسىز, جۋان-جۇدىرىق تٶبەلەس. بەلكٸم, كەدٸمگٸ قارا-قاسقا بوقتىق… ەستٸگەن قۇلاقتا جازىق بار. كەزٸندە, نەمەسە كەيٸنٸرەك, وسى اۋىلدىڭ تۋماسى سەرٸك اقسۇڭقارۇلى باۋىرىمنان سۇراۋىم كەرەك ەدٸ. ويعا كەلمەپتٸ. ٶلٸم نەعايبىل, تٶبەلەستٸڭ بولۋى, تٸپتٸ, وسىنداي وقيعانىڭ ٶزٸ كٷمەندٸ دەسەك, اقىرى تىنىشتىقپەن تىنعان, بٸراق اعايىن اراسىنا زەرلٸ سٶز تاستاپ كەتكەن سابازدىڭ ەسٸم-سويى انىق, جاسىرماي ايتساق, ەيگٸلٸ تاراقتى اقسەلەۋ. سەيدٸمبەكوۆ. ەندٸ, مٸنە, جاڭا بىلىققا كۋە بولىپ وتىرمىز. قانىڭ قاينايدى. بۇل – مەن. جٷرەككە تٷسكەن جارا قانداي. بۇل – اتا سويى وسى رۋعا قاتىستى عاجايىپ بٸر بالامىز – قازاقتان وزعان, ەلەمدٸك ەڭ بيٸك دەڭگەيدەگٸ ۇلى ەنشٸ جەنە ەلٸنٸڭ اتاق-داڭقىن اسقاقتاتقان ۇلتشىل قايراتكەر. جاسى جيىرماعا تولار-تولماستا دٷنيەنٸ دابىلداتقان ديماش قۇدايبەرگەن. دەپ وسى رەتتە ٷندەمەگەن – ٷيدەي پەلەدەن تاقىر-تازا قۇتىلا المايدى. تۋعان ەكەنٸڭ ارعى-بەرگٸ اتا سويىن دەيەكتەپ, شىر-پىر بولعان ازعانا لەپەسٸ – بار قازاققا سىن بولدى. كٶلدەنەڭنەن ەشكٸم دە, «تەيت» دەگەننەن اسىپ, باتالى سٶز تابا الماپتى. بۇل كەزدە بٸز… بۇرناعىنى ايتپاعاندا, سوڭعى جيىرما جىلعى تىنىمسىز, اۋىر جۇمىستان سوڭ, شىعارمالارىمىزدىڭ كٶپ تومدىق تولىق جيناعىن باسپاعا ەزٸرلەپ بٸتٸپ, ەلٸمٸز قۇرىماسا دا, بايىز تاپقان, ٶزٸمٸزگە تۇتاس التى ايلىق دەمالىس جارييالاعان تىنىس ٷستٸندە ەدٸك. بۇل جازۋ… تالاي ايتقانبىز, «ەيت, شٷۋ, الا اتىم...» دەگەنگە كٶنبەيتٸن, كٸرپيياز عانا ەمەس, كٸلتيپانى كٶپ قۇبىلىس. اقىرى, كٶڭٸل بەكٸپ, قول بوسادى. بۇرنادا, كٶلدەنەڭ سوراقىنى تەرٸستەۋ ٷشٸن ەمەس, تاريحي ايعاق ٷشٸن جازىلماق, بٸراق ٷلكەن تاقىرىپتاردان اسا الماي, كەشەۋٸلدەي بەرگەن تانىمدىق شاعىن ماقالاعا ورالۋ قاجەتٸنە دەن قويدىق.
بٸز كٶتەرمەك كەپتٸڭ تٷپ دەرەگٸ شوقان ۋەليحانوۆقا بارىپ تٸرەلەدٸ. كەيٸنگٸ شەشٸمٸ – ەليحان بٶكەيحانوۆتا. ال ارالىق دەيەكتەمە – مۇحتار ماعاۋينگە, ياعني مىنا بٸزگە تيەسٸلٸ.
سونىمەن, ۇلى شوقان.
ەلكەي مارعۇلان قالىپتاپ, جارىققا جەتكٸزٸپ كەتكەن بەس تومدىق «شىعارمالار جيناعىندا» ابىلاي حانعا, قازاققا جەنە قىرعىز جۇرتىنا قاتىستى ماقالا, زەرتتەۋلەردە ەلدەنەشە مەرتە قايتالانعان. جيناقتاپ ايتساق, ارۋاقتى ابىلاي-باحادۇر حاننىڭ ويرات تارابىنداعى, شٷرشٸت باعدارىنداعى ەسكەري جەنە ديپلوماتييالىق جەڭٸستەردەن سوڭعى كەزەڭدە, بۇرناعى قازاق ورداسىنىڭ بارلىق يەلٸكتەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋ مايدانىنىڭ بٸر تارماعى – قىرعىز ۇلىسىنا قارسى, 1770 جىلعى جويقىن جورىق كەزٸندە ورىن العان وقيعا. سوعىسپاۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. اقتابان-شۇبىرىندىدان سوڭ, بۇرناعى بايتاق شىعىس اتىراپ تۇرىپتى, جەتٸسۋدى تۇتاسىمەن, نارىنقول, كەگەننەن تارتىپ, قوردايعا دەيٸنگٸ, تٸپتٸ, ودان ەرمەن, بٷتكٸل ۇلى جٷز قونىسىن باسىپ قالعان دٷربٸن-ويرات, ەۋەلدە ابىلاي حاننىڭ ۇتىمدى ۇرىستارى, بۇدان سوڭ تسين يمپەريياسى تارابىنان جٷرگٸزٸلگەن جاپپاي تازارتۋ, ياعني قالماق گەنوتسيدٸنەن كەيٸن بٸرجولا بوساپ جاتقان. بۇدان بۇرىن الاتاۋدىڭ جىقپىل-جىقپىلىن ساعالاپ كەتكەن قىرعىز قاۋىمى ەندٸ ەتەككە تٷسٸپ, ۇزىن اققان ٸلە ٶزەنٸنٸڭ سول قاباعى, ەسەبٸ الاتاۋدىڭ جوتاسىنا دەيٸنگٸ جارىم جەتٸسۋدى يەلەنٸپ قالادى. ەندٸ ابىلاي حاننىڭ 1765 جىلعى العاشقى مايدانى نەتيجەسٸندە اعايىنداس, بٸراق ەنشٸسٸ بٶلەك جۇرت نارىنقول, كەگەننەن ىسىرىلىپ, ٸلەنٸڭ سول جاعالاۋىن تۇتاسىمەن, بۇدان ەرٸ قوردايعا دەيٸنگٸ كەڭ قونىستى بوساتۋعا مەجبٷر بولادى. الايدا, قاقتىعىس, قايىرا شاپقىن توقتالماعان. اقىرى, قىرعىز ۇلىسىن بٸرجولا جۋاسىتۋ ٷشٸن 1770 جىلى, بۇرىنعىدان ەلدەقايدا قۋاتتى جاڭا جورىق ۇيىمداستىرىلادى. جەنە ورتاعاسىرلىق اياۋسىز قاتالدىقپەن ٶتكەرٸلگەن. قىرعىزدىڭ بٸرتالاي رۋى ويسىراعان شىعىنعا ۇشىراسا, كەيبٸر كٸشٸ اتالار تٷگەلگە جۋىق قىرىلىپ كەتەدٸ. قىرعىز جۇرتى دا ۇجىمداسىپ, قاجىرلى قارسىلىق كٶرسەتٸپتٸ. الايدا, كٷش تەڭ ەمەس ەدٸ. شوقان ۋەليحانوۆتىڭ جازۋىنشا, ەڭ ٷلكەن ۇرىس شۋ ٶزەنٸنٸڭ باستاپقى تارماقتارى – قىزىل-سۋ, شەمسٸ بويىندا بولادى. قانتٶگٸستٸڭ قارىمى سونشاما, كەيٸنگٸ تاريحتا «جايىل قىرعىنى» اتالعان زور مايدان. ۇرىس دالاسىنداعى جەڭٸسپەن شەكتەلمەگەن ابىلاي حان وسى قىرعىزعا تيەسٸلٸ قانشاما جۇرتتى, مال-جانى, بالا-شاعاسىمەن قوسا تۇتقىنداپ, ٶزٸمەن بٸرگە سارى-ارقاعا كٶشٸرٸپ ەكەتەدٸ. بۇلاردىڭ كٶپتٸگٸ سونشا, بٷگٸندە كٶكشەتاۋ دۋانىندا باي قىرعىز, جاڭا قىرعىز اتالاتىن ەكٸ بولىس بولىپ وتىر, دەگەن. كٶكشە تارابى. ابىلاي وسىعان قوسا, كەيٸنگٸ قارقارالى دۋانى, قىزىلاراي تاۋىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە تاعى قانشاما جۇرتتى ورنىقتىرعان. جاڭا قونىستاعى بۇل اعايىنداردىڭ بارلىعى دا كٶپ ۇزاماي-اق, ەلدٸڭ بايىرعى سالتى بويىنشا, قاتارداعى قازاق ساناتىنا كٸرەدٸ. ورتا جٷز ەسەبٸندە. كٶكشەتاۋ تٶڭٸرەگٸندە ارعىن تايپاسى, ون ەكٸ تارماق اتىعاي رۋىنىڭ بٸر بۇتاعى سانالعان. ال قىزىلاراي القابىندا – ول دا ارعىن, قاراكەسەك قۇرامىندا. ەجەلگٸ دەستٷر جٶنٸ. قازاقتاعى قانشاما ٷلكەن رۋدىڭ قۇرامىن تارقاتا كەلسەك, ەر ۋاقىتتا ەر تاراپتان قوسىلعان جەنە بٸتە قايناسىپ كەتكەن تالاي اتانىڭ ٸزٸن تابار ەدٸك. بٶتەن ەمەس, كٸرمە ەمەس, بەرٸ دە تۋمىسى ورتاق الاش بالاسى رەتٸندە.
العاشقى قونىستان سوڭ, ارادا جٷز ەلۋ جىل ٶتسٸن. الاش جۇرتىنىڭ جاڭا زامانداعى كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ «قارقارالى دۋانىنداعى قازاقتاردىڭ رۋلىق قۇرامى» دەيتٸن, شەجٸرە نەگٸزدٸ عىلىمي جازباسى – «تاڭدامالى», 1995, 89-119 بەتتەر. ارعىن, كەرەي, تاراقتى جەنە باسقا دا رۋلارمەن قاتار, قىرعىز رۋىنىڭ تاڭبالى شەجٸرەسٸ. ەلەكەڭ وسى, «قىرعىز» اتالاتىن رۋ قۇرامىنداعى تارماق-تارماق ٷلكەن اتالاردى تٷگەلدەي سانامالاپ شىققان. جيناقتاپ, تەرٸپ ايتساق: قىپشاق, اقجول, تٶلەس, قۇلبولدى, جاۋباسار, قۇسشى, مەركٸت… مۇنداعى قىپشاعىڭىز كەدٸمگٸ قىپشاق, اقجول – ارعىن, قۇلبولدى – سول ارعىننىڭ بٸر تارماعى, تٶلەس – ٶزٸمٸزدٸڭ تٶلەس, تٸلەس, تەلەۋ, ال جاۋباسار – ۋاق, مەركٸت – بٷگٸندە كەرەي قۇرامىنداعى ەجەلگٸ مەركٸت, جەنە كەدٸمگٸ قۇسشى بار. سوندا… ابىلاي حان قالىڭ قىرعىز ٸشٸنەن قازاققا تيەسٸلٸ رۋلاردى كٶشٸرگەن بولىپ شىعادى. ارعىن, قىپشاق, كەرەي, ۋاق, مەركٸت… رۋلارىنىڭ قىرعىز ٸشٸندەگٸ جاڭقا, جارماقتارى. ەرينە, تٷگەل ەمەس, جورىق جولىندا قولعا ٸلٸنگەنٸ. بۇل رەتتە قۇسشى رۋى تۋرالى دەيەكتەمە بەرە كەتۋ قاجەت سيياقتى. كەيٸنگٸ شالاعاي تانىم بويىنشا, قۇسشى – قىرعىزعا بالانادى. شىن مەنٸسٸندە شىڭعىس حان جەنە وعان جالعاس كەزەڭدە قالىپتاسقان, كەيٸنگٸ ٶزبەك, باشقۇرت جەنە باسقا دا حالىقتار قۇرامىندا تۇرعان ٸرگەلٸ رۋ. قازاققا دا تەن, ەۋەلدەن-اق بٸزدٸڭ اۋىل, كەيٸنگٸ شۇبارتاۋ اۋدانى شەگٸندە جاسايدى. ەلەكەڭ ٶز كەزٸندەگٸ شۇبارتاۋ بولىسىندا تٶرت جٷز شاڭىراق دەپ كٶرسەتكەن. كەمٸ ەكٸ مىڭ جان, ول زامان ٷشٸن كٶپ حالىق. بۇل قۇسشى شۇبارتاۋمەن قوسا, قىزىلاراي ٶڭٸرٸندە قونىستانعان جەنە كٶپشٸلٸك بٶلٸگٸ دە وسى تاراپتا ەكەن. راس, ابىلاي زامانىندا قونىس جاڭارتقان تۋىستاس قاۋىم ٸشٸندە تٷرٸك تەكتٸ, بٸراق قازاقتا دا, باسقادا دا ۇشىراسپايتىن, تەك قانا قىرعىزعا تەن سارى-باعىش پەن سولتى اتالادى. بۇلاردىڭ قاراسىنى شامالى بولسا كەرەك, ارالاس وتىرعان باسقا اعايىنداردان بٶلەكتەپ, تاستاپ كەتپەگەن.
ايتتىق. بۇدان ەكٸ جارىم عاسىر بۇرىنعى دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە ارعىن تايپاسى – اتىعاي, قاراكەسەك رۋلارىنىڭ بٸر تارماعى سانالعان قىرعىز اتاسى ابىلاي حاننىڭ عۇزىرىمەن قازاقتاندى. قازاقتانعان جوق, ەۋەلدەن-اق قازاق, اتا جۇرتىنا قايتادان قوسىلدى, دەپ ايتار ەدٸك. ەندەشە, سول زاماندا قىرعىز ٸشٸنە قايدان بارعان? امال جوق, ارعى تاريحقا كەتەمٸز.
قازاق حاندىعى جاڭادان ٸرگەلەنە باستاعان داڭقتى دەۋٸر – حV عاسىردىڭ سوڭىندا قانشاما جۇرتىمىز تٷپ كٶتەرٸلٸپ, شەيباني حانمەن بٸرگە ورتا ازييا شەگٸندە اۋعانى بەلگٸلٸ. بۇلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ۋاقىت وزا كەلە, ٶزبەك حالقىنىڭ قۇرامىنا سٸڭٸستٸ. سونىمەن قاتار, جالعاس كەزەڭدە ٶزٸنٸڭ تٷپ نەگٸزٸن ساقتاعانىن كٶرەمٸز. ايبىندى تەۋەكەل-باحادۇر حاننىڭ قۇدٸرەتتٸ بۇحار حاندىعىنا قارسى, 1598 جىلعى ۇلى جورىعىنىڭ ٷلكەن تابىسقا جەتۋٸنٸڭ بٸر سەبەبٸ – وسى بۇرناعى اعايىنداردىڭ كەرٸ تولقىعان كٶمەگٸ ارقاسىندا بولاتىن. حوش. تەۋەكەل حاننىڭ كەڭ مايدانى, وعان جالعاس ەسٸم حاننىڭ بۇقاردىڭ جاڭا ٶكٸمٸ, بۇلار دا توقاي-تەمٸر نەسٸلٸنەن شىققان اشتارحان ەۋلەتٸمەن جەڭٸستٸ بٸتٸمٸنەن سوڭ, مەۋەلٸ فەرعانانىڭ تەرٸستٸك-شىعىس بٶلٸگٸ قازاق ورداسىنىڭ قۇرامىنا ٶتتٸ. جەر عانا ەمەس, مەكەندٸ جۇرتىمەن قوسا. ەلبەتتە, بۇرناعى بار, كەيٸنگٸ بار, ەندٸ تٷگەلدەي قازاق شىققان قانشاما جۇرتىمەن بٸرگە. مٸنە, وسى, جەنە جالعاس دەۋٸردەگٸ, تەك قانا فەرعاناعا قاتىستى تاۋاريح مٷلدە زەرتتەلمەگەن. ناقتى دەرەك, ەلەۋلٸ وقيعالار سۇلباسى, ەڭ باستىسى – وسى كەزەڭدەگٸ الاش احۋالى, ونىڭ ٸشٸندە قانتٶگٸستٸ, جيىرما جىلدىق (1603–1624) قازاق-بۇقار سوعىسى كٷڭگٸرت, جابىق كٷيٸندە جاتىر. تەك بٸزدٸڭ «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸندە» عانا تام-تۇمداپ ايتىلادى. ەۋەلگٸ تىنىشتىق كەزەڭ – اشتارحان ەۋلەتٸنٸڭ العاشقى بەس جىلى ٶتەر-ٶتپەستە باقي-مۇحامەد حان باستاعان جاڭا سوعىس ۋەلي-مۇحامەد حان تۇسىندا ودان ەرمەن ٶرٸستەپ, 1611 جىلى بيلٸككە كەلگەن يمامقۇلى حان زامانىندا مٷلدە ۋشىعادى. تىنىمسىز مايدان جەنە ٷنەمٸ دەرلٸك قازاق قارۋى باسىم تٷسٸپ وتىرعان. ايتقانىمىزداي, ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم حان دەۋٸرٸ. بۇل سوعىستاردا ەندٸ قازاق ورداسىنا قاراعان اقسى, ەنديجان ٶلكەسٸنٸڭ ەمٸرٸ ابىلاي سۇلتان ايرىقشا كٶزگە تٷسٸپتٸ.
حوش. ارادا جٷز جىل ٶتسٸن. كٷرەسكە تولى, جەڭٸستٸ, سالتاناتتى, تۇتاس بٸر عاسىر. اقىرى, اتا-قازاق دٷربٸن-ويراتتان قيراپ جەڭٸلدٸ. بٷتكٸل وڭتٷستٸك ٶڭٸر, حالقىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ اۋا قاشىپ, بٸرازى كٸرٸپتار احۋالدا قالماققا باعىنىپ, قيىن جاعدايعا ۇشىراسىن. اقتابان-شۇبىرىندى, سوعان جالعاس الماعايىپ دەۋٸر. قىرعىز ۇلىسى قازاقتان بٸرجولا بٶلٸندٸ, ال ٸلكٸدە قازاق ورنىققان تەرٸستٸك-شىعىس فەرعانا مٷلدە سىرت قالدى. شامامەن ەلۋ جىل دەپ ايتايىق. ەندٸ اقسى, ەنديجان ٶڭٸرٸندەگٸ اعايىن جۇرت تا جەتٸمگە جاقىن كٷن كەشتٸ. ٶلكەدەگٸ تٷرٸك تەكتٸ, سانى باسىم اعايىندارمەن تىعىزىراق قولتىقتاستى. بٸر تارابى, ول كەزدە ايىرىمى شامالى كٶشپەندٸ ٶزبەككە بەيٸمدەلسە, كٶپشٸلٸگٸ بار جاعىنان بٸرلٸكتٸ قىرعىزعا ارالاسادى.
اقىرى, الماعايىپ زاماندا ابىلاي سۇلتاننىڭ جۇلدىزى جانسىن. بٸزدٸڭ تاريحتا قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا, كەيٸنگٸ, تٷركستان تٶڭٸرەگٸندە كٷن كەشكەن, جەكە بيلٸگٸ جوق, تەنتەك ابىلاي تٶرەنٸڭ ەۋلەتٸ ەمەس, باياعى ەنديجان-اقسى ەمٸرٸ قانٸشەر ابىلايدىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. مەن قازٸر قازاققا قاتىستى ەسكٸلٸكتٸ ارحيۆ, قادىم ەدەبيەتتەن الىستاپ كەتتٸم, بٸزگە جالعاس زەردەلٸ ۇرپاق ناقتىلاپ, انىقتاي جاتار, قايتكەندە تالاسسىز شىنى – وسى. كەيٸنگٸ, جەنە ٶز تۇسىنداعى اۋىزەكٸ ەڭگٸمە, حالىق اڭىزى, تٸپتٸ, ناقتى دەرەكتەردە اتاپ ايتىلاتىنداي, بولاشاق ابىلاي حان قازاق دالاسىنا ون تٶرت-ون بەس جاسىندا باسقا تاراپ ەمەس, وسى ارعى, وڭتٷستٸك ٶڭٸردەن كەلگەن. «قارشى مەنەن قۇزاردان...» «بٶز توقىعان جۇرتتان...» «قازاق ەمەس, سارت...» جەنە باسقا دا, بٶتەنگە بۇرعان سٶزدەردٸڭ بەرٸنٸڭ استارىندا ابىلاي دٷنيەگە كەلگەن ٶڭٸردٸڭ ناقتى سۋرەتٸ تۇر. اڭىزداعى ەلدەبٸر اتاسى ۋاقىتشا اۋىپ بارعان ەمەس, ارعى باباسىنىڭ ٶكٸم قۇرعان مەكەنٸ. العاشقى جەكپە-جەگٸندە «ابىلايلاپ» شابادى عوي. بۇل ابىلاي – اتتاس, قاتارداعى كٶپ تٶرەنٸڭ بٸرٸ ەمەس, ارىداعى داڭقتى, قانٸشەر, ياعني ول زامانداعى انىقتاما بويىنشا, قايتپاس قاھارمان ابىلاي سۇلتان!
حوش. ولاي بولماي-اق قويسىن دەلٸك. سٶز قۋمايىق. قايتكەندە ىدىراعان, ەلسٸرەگەن قازاق ورداسىن بٸرشاما قالپىنا كەلتٸرگەن ابىلاي-باحادۇر حاننىڭ ٶزگەشە بٸر قادامى. جەڭٸستٸ جورىقتان سوڭ, قىرعىزدان مىڭ سان جەسٸر العاندا, شەتٸنەن, وڭتايىنان قامتىماي, ورتادان ويىپ, جەنە تيٸسٸنشە ٸرٸكتەپ كٶشٸرگەن ەكەن. ەلبەتتە, بۇرناعى قانٸشەر ابىلايدىڭ بارلىق جۇرتى ەمەس, وڭتايىمەن قولعا ٸلٸنگەن شاعىن بٸر بٶلشەگٸ عانا.
تۋىسقان قىرعىز حالقى تاريحتان بەلگٸلٸ زاماننان بەرٸ وڭ مەن سولعا بٶلٸنگەن. ناقتىلاساق, وڭ قانات, سول قانات. بٷگٸندە وسى ەكٸ ارالىقتا ٸشكٸلٸك اتالاتىن رۋلار توبى بار. نەگٸزٸ قىرعىز ۇلىسىنىڭ موعولستان دەۋٸرٸنەن باستاپ جۇعىسقان, بۇدان ەرٸ شەيباني حان, كەيٸنٸرەكتە تەۋەكەل, ەسٸم حاندار زامانىندا ۇيىسقان. اتاپ ايتقاندا: قىپشاق, نايمان, قاڭدى (قاڭلى), كەسەك, جاۋكەسەك, دەيٸت, ابات, بوستون, نويعۇت, ورعۇ… نايمان مەن قاڭلى, قىپشاقتىڭ جاعدايى تالاسسىز – قازاقتا عانا ەمەس, التىن وردا مەن شاعاتاي ۇلىسىنان باستاۋ الاتىن تۋىستاس ٶزبەك, باشقۇرت, قاراقالپاق, نوعاي, جەنە باسقا دا حالىقتار قۇرامىندا بار. ەۋەلگٸ بٸرتۇتاس رۋلاردىڭ كەيٸندە اجىراعان بٶلشەكتەرٸ. قايتكەندە قازاققا جاقىن. سونىمەن قاتار, كەسەك پەن جاۋكەسەك تە بٸزدەگٸ ەكٸ قاراكەسەكتٸڭ باسقا بٸر تارماقتارى. ال دەيٸت – مۇنداعى ٸرگەلٸ تٶلەڭگٸت, قازٸرگٸ شۇبارتاۋ اۋدانىندا جەنە قونىستانعان. بٸز ٸشكەرٸگە تٸكەلەي تيەسٸلٸ رۋلاردى عانا ايتتىق. ال قىرعىزدىق نەگٸزگٸ قۇرىلىمدار وڭ مەن سولداعى ٷلكەن تايپالار ٸشٸنە سٸڭٸسكەن تاعى قانشاما تۋىستاس اتالار بار: قوڭىرات, كەرەيت, قاتاعان, ەلتەكە, سىيقىم, قىتاي, نوعاي-قازاق… تٷپ تامىرىمىزدىڭ بٸرلٸگٸ عانا ەمەس, بۇرىنعى-سوڭعى ارالاس نەتيجەسٸ. بەرٸن جيناپ قويعاندا, «ناعىز قىرعىزدىق» بۇعى, سارى-باعىش, سولتى, ساياق, مۇندىز جەنە باسقا دا رۋلاردىڭ ٶزٸنٸڭ قازاققا بٶتەندٸگٸ جوق. ەيتسە دە, ابىلاي حان تٶڭكەرگەن كٶشتٸڭ ناقتى ماعناسى تالاس تۋدىرماسا كەرەك. ياعني قازٸرگٸ قازاق قۇرامىنداعى قىرعىز رۋى – تۋىس دەسەك تە نامى بٶلەك قىرعىز ەمەس, قيىنشىلىق جىلداردا سىرتتا قالىپ, ٷيٸرٸنە قايتا قوسىلعان, تازا قازاق رۋى.
شىنداپ كەلسەك, وسى سٶزٸمٸزدٸڭ ٶزٸ ارتىق. ەلدەنەنٸ دەلەلدەۋ ٷشٸن ەمەس, اقيقاتتى ەيگٸلەۋ ٷشٸن عانا جازىلعان. بٷگٸنگٸ ەسٸ شىققان, ٶزٸنٸڭ قوڭ ەتٸن ٶزٸ جۇلىپ جەپ جاتقان دەرمەنسٸز قازاق, بار قازاق ەمەس, سول قازاق اتىمەن جٷرگەن ەلدەبٸر دٷرەگەي, توزعىندارعا قاراتا ايتىلعان. ايتپاسا دا بولار ەدٸ. تٷرتپەكتەپ تۇرعىزىپ الدى.
شىندىعىندا, كەز كەلگەن ٷلكەن حالىقتىڭ قۇرالۋى – اسا كٷردەلٸ, سونىمەن قاتار, ايقىن, تالاسسىز قۇبىلىس. رۋس پا, سكانديناۆ, موردۆا, فين بە, تاتار مەن نوعاي ما – قىرىق تەمٸردٸڭ قىلاۋىنان ۇيىسقان بٷگٸنگٸ ورىستىڭ ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ, شيكٸلٸ-پٸسٸلٸ, اقىلدى-اقىلسىز كەز كەلگەن كٸسٸسٸنٸڭ اتاتەگٸن كٸم تەكسەرٸپتٸ? «قان تازالىعى» ٷشٸن قام جەپ جٷرگەن – جەتەسٸز قازاق قانا. اسىل قازاق ٸشٸندەگٸ دٷبارا تەكسٸزدەر. اناۋ بٸر جىلدارى, ويباي, قاراقالپاقتار قازاق بولىپ جازىلىپ, بٸزگە كٶشٸپ جاتىر ەكەن, بۇل نە سۇمدىق دەپ شۋلاستى. مەنٸڭ وسىدان ازعانا بۇرىن, ەندٸگٸ ٶسٸپ-ٶنگەن قازاقتا پاسپورتقا باياعى سوۆەتتٸك بەسٸنشٸ پۋنكت – ۇلت اتاۋىن جازۋدى توقتاتقانىمىز جٶن, سوندا ەل ٸشٸندە جٷرگەن تۋىستاس جۇرتتىڭ بەرٸ ەۋەلگٸ بۋىندا بولماسا, كەلەسٸ, ارعى بۋىنداردا تٷگەل قازاق بولىپ شىعادى دەگەن سٶزٸمە دە ٶرە تٷرەگەلگەندەر بولدى. عالامتور – ٶسەكتوردا. ويباي, وندا كٸم كٶرٸنگەن قازاق بولىپ جازىلىپ, بٸزدٸ ٸشتەن ازدىرادى, ەڭ باستىسى – تازا قانىمىز بۇزىلادى, دەپ. جات ەمەس, جاقىنىڭنىڭ ٶزٸ سىرتتان ازدىرىپ جاتقاندا. ال «قان تازالىعى» – و, بەرەكەلدٸ, حح عاسىردا ەڭ ٷزدٸك ارمييا تٷزگەن, ٶزگەشە قۇرىلىمدى مەملەكەت ورناتىپ, قيساپسىز قىرعىن جاساپ, جارتى ەلەمدٸ ويرانداعان ادولف شيكلگرۋبەر اعاڭىزدىڭ ٶزٸ جٷزەگە اسىرا الماعان عالامات. ٶز ەلٸ, ٶز جەرٸندە كٶرٸنگەنگە كٶز تٷرتكٸ بولىپ جٷرگەن دەرمەنسٸز سورلى بورات-جان ەندٸ قان تازالىعى جولىندا كٷرەسپەك. و, بەيشارا!.. مٸنە, از-كەم ەمەس, تۋرا وتىز جىل بولدى, «بٸزگە وسى تەۋەلسٸزدٸكتٸ ٶز قولىمەن الىپ بەرگەن» داناگٶي, قاھارمان, ۇرى-قارى بيلٸگٸڭ قازاقتى جوعارىدان توزدىرىپ جاتقاندا, مىنا ۇلت پاتريوتتارى ونسىز دا قالتىراپ, ەرەڭ وتىرعان جۇرتىڭدى تٶمەننەن ازدىرماق.
تاعى دا حوش دەيٸك. بٸر سٶزدەن بٸر سٶز شىعىپ كەتتٸ. وسىدان بٸراز بۇرىن تٶرت تومدىق «شىڭعىس حان» ەپوپەياسىندا بٷگٸنگٸ قازاقتاعى ەلدە وتىز, ەلدە قىرىق رۋدىڭ بۇرناعى تاريحىن بايىپتاپ ەدٸك. رۋ تاراتۋ ماقساتىمەن ەمەس, تاقىرىپ ورايىندا, ۇلى قاعان تۋ كٶتەرگەن زاماندا ەلەمدٸك يمپەرييانىڭ ۇلىلىعىنا ۇيىتقى بولعان – باسقا ەمەس, بٸزدٸڭ تٸكەلەي اتالارىمىز ەكەنٸن ايعاقتاۋ ٷشٸن. كەرەي مەن نايمان, جالايىر مەن قوڭىرات, قييات پەن تاتار, مەركٸت پەن تاز, قاتاعان مەن شانىشقىلى… «ۇلى اقىنىڭ» مەن اكادەمييا پرەزيدەنتٸ, جەنە بٸر دانىشپاندار ايتىپ جٷرگەندەي, تٷگەلٸمەن «موڭعول» ەمەس, بايىرعى تٷرٸك رۋلارى, اقىر تٷبٸ بٸزدٸڭ قازاق حالقىن قۇراعان قاۋىم ەكەنٸن ەيگٸلەۋ ٷشٸن. تۋىستاس تٷرٸك حالىقتارىنىڭ بەرٸنە ورتاق جاعدايات, بٸراق قازاققا كٶبٸرەك قاتىستى. اتالمىش رۋلار باسقالاردا بٶلشەك, بٶلشەكتٸڭ جارماعى بولسا, بٸزدە قازاق دەيتٸن ۇلتتىڭ تٶرت قابىرعاسى, استى مەن ٷستٸ – تۇتاس قۇرىلىمنىڭ بەرٸك قاڭقاسى. وسى جەنە باسقا دا قازاق تايپالارى تاقاۋ تٶڭٸرەگٸن تٷگەل ٶزٸنە سٸڭٸرٸپ, بٸرتۇتاس قازاق حالقىن قۇرادى.
يە, ايتپاقشى, قازاقتاعى قىرعىز رۋى نەگە دەپ سولاي, قىرعىز اتالعان? «قىتاي» دەگەندٸ ەستۋٸڭٸز بار ما? اناۋ قىتاي ەمەس, مىناۋ, قازاق اراسىنداعى «قىتاي» – بۇدان الپىس جىل بۇرىن كٶرشٸلەس جٷڭگٶ-قىتاي مەملەكەتٸنٸڭ شەگٸنەن اتاجۇرتقا قايتىپ ورالعان قانداستار. بۇدان سوڭ, موڭعول ۇلىسىنان كەلگەن «موڭعول» قازاقتار. قاپتاعان «قاراقالپاق». تەك روسسييا – ورىس ەلٸنەن كەلگەندەر عانا «ورىس» اتالماپتى. ەسٸركەگەننەن نەمەسە قورىققاننان ەمەس. بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز تىرناقشاسىز, تازا ورىس بولىپ كەتكەندٸكتەن. تٷپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق سانادان ايرىلىپ, ماقۇلىق شىققاننان. بٷگٸنگٸ تٷسٸنٸكتٸ تٸلگە كٶشٸرسەك, بوراتستانداعى بورات حالقىنىڭ ەدەپكٸ, تابيعي مٸنەز-قۇلقى. راس, ەۋەلدە «قىتاي» مەن «موڭعولدىڭ» ەشقانداي كەمٸسٸتۋ ماعناسى بولماعان. انىعى – مەكەن, قونىس اتاۋى. قالعان جۇرتتان بٶلٸپ تانۋ ٷشٸن. ەلدەكٸمدەر تەرٸس ماعنا بەرسە, ول – باسقا جاعدايات.
قازاق – ەۋەل باستان-اق بٸرتۇتاس ۇلت. تالاي رەت ايتقانبىز, جازعانبىز. ادامزات تاريحىنا دەپ مۇنداي, تٸلٸ تۇتاس, ەدەت-عۇرپى ورتاق, بار مٸنەزٸ ٷيلەس, تۋىستىق, ۇلتتىق بٸرلٸگٸ كٷشتٸ حالىقتار سيرەك ۇشىراسادى. ازىپ-توزۋ مىسالدارى سوۆەتتٸك زاماننان باستاۋ الادى, ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸنگە جالعاسىپ وتىر. قازاق بۇرنادا تۋىستاس تٷرٸك رۋلارىنان قۇرالدى. رۋلىق قۇرىلىمنىڭ ٶز زامانى ٷشٸن قاجەتتٸ, ٶمٸرلٸك سىپاتتارى بولدى. بٸراق قازٸر باسقا دەۋٸر. قايتكەندە, بٸرتە-بٸرتە ۇمىتىلۋعا تيٸس قۇبىلىس. بارلى-جوقتى رۋ اتاۋلىنىڭ سانى كٶبٸ بار, سانى ازى بار, بٸراق جامانى جوق. بەرٸ دە قارعا تامىرلى قازاق. ۇلتقا جەتەكشٸ تۇلعالار بٷگٸن مىنا تاراپ, ەرتەڭ باسقا بٸر تاراپتان شىعۋى مٷمكٸن, مٷمكٸن ەمەس, تابيعي جاعداي. حالىقتار تاريحىنا قاراپ وتىرساق, ۇلت تٸرەگٸ ۇلى ادامدار مٸندەتتٸ تٷردە سانى ەڭ كٶپ, جەتەكشٸ رۋ, تايپالاردان شىعا بەرمەيدٸ. مەسەلەن, بۇرناعى ناپولەون بوناپارت, كەيٸنگٸ دجوحار دۋداەۆ. ٶزٸمٸزگە كەلسەك, ارىدا سايىپقىران شىڭعىس قاعان – جەكە ۇلىس بولىپ وتىرعان نايمان مەن كەرەي, مەركٸت پەن تاتاردان ەمەس, سانى شەكتەۋلٸ, ول كەزدە كەرەي تايپاسىنىڭ بودانىنداعى قييات رۋىنان شىققان. انىعى – كٸم قاي اتادان بولسا دا, ۇيىسقان ٷلكەن حالىقتىڭ ٶكٸلٸ. مەن قازاقتىڭ قىرعىز رۋىنان شىققان, ارىداعى وت تٸلدٸ شٶجە اقىندى, سوۆەت زامانىنداعى بيشٸ شارا, اتاقتى ماتەماتيك ورىنبەك جەۋتٸكوۆ, بەرٸدەگٸ جاقسى جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆتى, بٷگٸنگٸ قازاق پوەزيياسىنداعى بٸرەگەي سەرٸك اقسۇڭقارۇلىن العا سالماي-اق قويايىن. بٸر بالا ديماشتىڭ ٶزٸ جٷز جىلعا جەتٸپ جاتىر. دەسە دە...
ەڭ باستىسى – ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ بٷگٸندە ەلەسٸ عانا بار, ەرتەڭ كٶلەڭكەگە اينالۋعا تيٸس ارعىن, نايمان, دۋلات, بەرٸش, اداي, كەرەي… قىرعىز ەمەس, پەلەن رۋدىڭ قايسىنان ەمەس, قازاق ورتاسىنان شىعۋى!
بولدى! بٸر جولعى كەيٸس سٶزٸمٸز وسىمەن تەمام دەپ بٸلگەيسٸز.
سيلۆەر سپريڭ, مەريلەند, اقش
«جاس الاش» گازەتٸ
