Ult portaly nazarlaryńyzǵa belgili jýrnalist Sanjar Kerimbaidyń tarih ǵylymdarynyń doktory, professor Muhtar Qojamen suhbatyn usynady.
– Muhtar aǵa, derbes memleket bolýdyń bir belgisi panteon ustaý. Keide bir derjavanyń da simvoly siiaqty áser etedi. Bizde kerisinshe Qazaq handyǵy álsiregen tusta Túrkistandy panteonǵa ainaldyrdy. Áziret Sultan kesenesine qai kezden bastap tulǵalar jerlene bastady?
– Iassaýi dúnie salǵan soń HII ǵasyrdan bastap janyna shákirtteri jerlene bastaǵan. Árine, bul Qurandaǵy sharapat uǵymynan shyǵady. «Pirimniń tabanynda jatsam aqiretim oń bolady» nemese «ol jaqta da pirdiń qyzmetinde bolamyn», «áýlieniń shapaǵaty tiedi» degen senim. Sondyqtan Iassaýi siiaqty iri tulǵanyń kesenesi panteonǵa ainalýy tabiǵi qubylys. Bul túsinikke kóne túrkiniń batyr, bek, abyz, qaǵandaryn ulyqtap, altynǵa orap kómetin dástúrin qosyńyz. Islam «sharanamen týyp, bóz oranyp ótesiń» degen filosofiiany sińirdi. Osylaisha marqumdar saýyt-saimansyz, at-ábzelsiz, altyn-kúmissiz, qarý-jaraqsyz jerlendi. Bul jerde bir nárse ǵana bar. Jerlengen tulǵa óldige esep emes. Olarmen bailanys bolady dep sený. Bul islamdaǵy aian, ilham degen uǵymdarmen astasyp ketti. Ony hikmetten-aq kóremiz. Paiǵambar miǵrajda Iassaýidiń rýhyn kórip sóilese beredi. Bul máńgi ólmeitin adam janynyń bir simvoly ispettes. Sondyqtan, Uly Dalada qairatker tulǵany ulyqtaý ólgen soń da jalǵasa berdi.
– Mynany aityńyzshy, bul pálen jerde osyndai da osyndai han jerlendi degen tarihi derekter saqtalǵan ba?
– Sanaýly, ókinishke orai, az ǵana málimet bar. Jazba derekterde málimetter shashyrańqy. Túrkistandaǵy kóptegen qulpytastar joǵalǵan. Kútim bolmaǵan, birazynyń jazýy óshken. Sebebi, óziń bilesiń, Túrkistan qalasy tarihta shaibani, qazaq handyǵy, jońǵar, beride Qoqan, Buqara handary, Resei patshalyǵynyń qol astynda boldy. Keshegi bolshevikter tusynda da tonaýǵa tústi. El aýzynda Iassaýi kesenesiniń kitaphanasyn vagonǵa tiep alyp ketken degen de áńgime bar. Sondyqtan ondai qujattyń joiylyp ketýi de nemese bir arhivte shań basyp jatýy da kádik. Mysaly, Áziret Sultannyń eńbekteri Irannan, Ózbekstannan tabylyp jatyr emes pe? Kesenede jerlengen tulǵalar jaily derekter de tabylyp qalýy múmkin. Ázirshe, Kesenede saqtalǵan qulpytastarǵa, el aýzyndaǵy ańyzdarǵa, nasabnamada keletin málimetterge, kóne kóz saiahatshy, zertteýshilerdiń jazbalaryna qarap biraz tulǵa anyqtaldy.
– Mysaly...
– Mysaly, Keseneniń syrtqy soltústik-shyǵys qabyrǵasynda Iliias han oiyǵy dep atalatyn oryn bar. Ámir Temir taǵaiyndaǵyn qurylysshylar Iassaýi kesenesin salyp jatqanda joba boiynsha ǵimarattyń syrtqy qabyrǵasy Iliiashan molasynyń ústinen ótýi tiis. Sol kezde Ámir Temirdiń nusqaýmen molany qiratpai, qabyrǵa ornyna oiyq jasalǵan. Ony bir jazbalarda Iliias han nemese Kýkras han oiyǵy dep ataidy. Soǵan qarap «bul jerde Kesene salynbai turyp, Iassaýidiń eski mazarynyń janyna Iliias han jerlengen eken» dep tujyrym jasaisyń. Bul Otyrar bileýshisi Iliias han bolýy múmkin. Sebebi kesenege alǵash qarahandyq handar jerlenip bastaǵan. Kesenede «Jolbarys han dálizi» degen bólme bar. Áziret Sultan qabirine perpendikýliar jatyr. Ańyzda Jolbarys handy Iassaýidiń zamandasy dep ataidy. Bir eldiń ámirshisi bolǵan deidi. Áýlieniń keremetin kórip, múridi bolypty. Bul da sol zamandaǵy bileýshilerdiń bireýi bolýy múmkin.
– Ony Uly júzdiń hany Jolbarys dep ataityndar bar emes pe?
– Iá, ondai da pikir bar. Keibir zertteýshiler 18 ǵasyrdaǵy Uly júz hany Jolbarys dep esepteidi. M.Massonnyń 1930 jyldary jazyp alǵan ańyzyna qaraǵanda Baba Samit Jolbarys han Iassaýi zamanynda ómir súrgen. Al M.Masson keiingi 60-shy jyldardaǵy maqalasynda Uly júzdiń Jolbarys hany dep kórsetedi. Ókinishke orai, 90-jyldardaǵy restavratsiia kezinde qazyp alynǵan Jolbarys hannyń máiiti sol kezdegi «Áziret Sultan» mýzeii direktorynyńnadandyǵynan ba, qasastyǵynan ba, biz joqta basqa súiektermen qosa aralasyp ortaq molaǵa kómilip ketti. Bizdiń júrgize bastaǵan antropologiialyq zertteýimiz aiaqtalmai qaldy. Saraptama jasaý múmkindiginen aiyrylyp qaldyq. Endi Jolbarys hannyń qai dáýir tulǵasy ekenin dál anyqtaý múmkin emes. Keibir alynǵan antropologiialyq anyqtamalarǵa qarap jáne keibir málimetterge súiene otyryp, ony Iassaýidiń zamandasy degen oiǵa keldim.
– Bir kezderi tarihshylardyń Abylai hannyń jerlengen orny jaily pikiri ekige jaryldy. Biri Abylaidy sonda jerlendi dese, ekinshi biri joq dedi. Siz sol kezde zertteý jasap, sony anyqtadyńyz. Sol jaily bir aityp ótseńiz.
– Ǵylymi saraptamalyq jumysty atqarýǵa birneshe zertteýshi qatysty. Men arheolog pen tarihshyǵa tiesili jumysty atqardym. Zertteý jumysyna basshylyqty Qazaqstanda antoropologiia ǵylymynyń negizin salǵan ataqty ǵalym Orazaq Smaǵulov jasady. Bul zertteý ǵylymnyń túrli salasyn túiistirgen izdenis boldy. Jiyrma jyldai júrgizgen zertteýdiń barysy men túiini, dálelderi men aiǵaqtaryn monografiialyq kitapta keńinen baiandadyq.
Abylai han qabirinanyqtaýdyń ózi kúrdeli jumys. Ońai sheshilmeitin túiin edi. «Daýdyń basy – Dairabaidyń kók siyry» demekshi, bizdi daýǵa qaldyrǵan Súiinish qojanyń kók tasy. Ekinshiden zertteý jumysynyń basy-qasynda bolmaǵan, arnaiy tarihi bilimi joq kei jazýshylardyń ózin bilgish etip kórsetýinen, aralasýynan týdy. Ziialy qaýym kimge senerin bilmei qaldy. Birde bir derekte kei jazýshy aitqandai «kesene syrtynda jerlenipti» degen málimet joq. Bizge qarsy kelgen jazýshy bizdi teristeý úshin málimetterdi burmalaýǵa deiin bardy...
– Hannyń qabirine qatysty Sizder qandai túiin jasadyńyzdar?
- Oqiǵa tarihi málimetke súiensek bylai órbigen. Abylai han qaitys bolǵanda ony Áziret Sultannyń oń jaǵyna arýlap, jerleidi. Ol qym-qýyt, alasapyran kezeń ǵoi. Muhamedjan Tynyshbaevtyń zertteýinde mynadai málimet bar. Hanǵa qulpytas qoiýǵa urpaqtary Túrkistandaǵy bir qojalarǵa 40 tý bie berip «hannyń basyna qulpytas ákelip ornatyńdar» dep tapsyrady. Qojalar ádemi, jarqyraǵan qulpytas ákelip ornatady. Ony keiin jurt Abylai hannyń aina tasy dep atap ketedi. Sóitse qojalar Tashkentte qaraýsyz jatqan Súienishqoja hannyń mazaryndaǵy kók tasyn ákelip, múmkin urlap aldy ma, ne arzanǵa satyp ákeldi me - belgisiz, ornata salǵan. Tastaǵy kúrdeli stilmen jazylǵan mátinge kópshiliktiń tisi batpaǵan. Sebebi 17-18 ǵasyrlarda Jońǵariiamen, Tsin imperiiasymen, basqa da kórshi eldermen bolǵan soǵys qanshama qazaq qyryldy. Ishinde saýattylary da ketti. Qazaq handyǵynyń qalalary qiratyldy, bilim-ǵylym salasy úlken soqqy aldy. Saýatty adamdar saýsaqpen sanarlyq qaldy. Sondyqtan bylaiǵy jurt kók tastaǵy jazýdy oqi almaǵan. Abylai han qabiriniń ornyn bilgen.Onyń ústine qoiylǵan qulpytasty «Abylaidyń tasy» dep atap ketken. Keiin orys zertteýshileri «Qabirdi jurt Abylai handiki deidi. QulpytastaSúienishqoja hannyń aty jazylǵan» dep elden estip bilgenin qaǵazǵa túsirip qaldyryp ketedi.
1993 jyly Túrkiia Iassaýi kesenesine restavratsiia jasaidy. Olar kesene ishinde jerlengen marqumdardyń súiegin aqtaryp tastady. Jumysty Túrkiia jaǵy atqarǵanmen, jalpy basshylyqty sovettik dáýirde tárbie alǵan Qazaqstan restavratorlary basqardy. Olar qazaq tarihy úshin Iassaýi kesenesindegi árbir qabir at basyndai altynǵa baǵalanatyn derek ekenin sezinbedi. Tek sol mekemede isteitin Marat Myrzabaev degen arheologtyń eki qabirdi tutas alyp shyǵýǵa múmkindigi boldy. Ol ainatasty kóterip astynda jatqan Abylaidyń qabirin tutas qazyp alǵan. Restavratorlar da, arheologtar da qulpytas astynda Abylai han jatyr dep oilamaǵan. Sebebi joǵaryda aitqandai qulpytas jazýynda «Súienishqoja han jerlengen» dep kórsetilgen.
– Siz de bilmedińiz be, basynda?
– Olkezde Abylai han jaily málimetterdi jinap saralap júrgenmin.Qulpytas astynda ataqty hanymyz jatqanyn jobaladym. Ǵylymi dáleldeý úshin, tekserý kerek boldy. Qulpytas astyndaǵy máiit monolitpen alynyp, sol qalpy saqtaýly turǵanyn kórip Almatydaǵy ustazym antropolog Orazaq aǵaǵa habar berdim. Iassaýi atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversiteti basshylyǵy qoldaý kórsetti. Arheologiia kafedrasynyń meńgerýshisi, t.ǵ.k. Ziiaddin Isabekov zertteýdi uiymdastyrý jaǵyna kómektesti.
– Sonda túrikter restavratsiia jasaǵanda olarǵa jón siltep, baǵyt-baǵdar berip otyratyn etnograf, arhitektor, arheolog, tarihshylar bolmaǵany ma?
– Menińshe, restavratsiia erte bastaldy. Sebebi qazaq ǵalymdarynyń sanasy SSSR-dyń ideologiiasynan aiyqpaǵan kezi edi. SSSR-ge berilgen kommýnister Odaqtyń qulaǵanyn qabyldai almai, es jiia almai júrgen. Al ultshyldar eiforiiada júrdi. Eń bastysy Qoja Ahmet Iassaýi kesenesindegi restavratsiia jumysynakóp jyl jetekshilik jasaǵan akademik Baian Tuiaqbaevanyń tarihi derekterdi taldamai, zerdelemei qazaq handary kesene syrtynda jerlengen, ishki jaǵyndaqabiri joq degen tujyrymy negiz boldy. Restavratsiia barysynda bólmelerdiń edenderin oilanbai qoparyp tastaýǵa múmkinshilik berdi.
– Siz ol kezde qaida edińiz?
–Sháýildirde Otyrar mýzeiinde arheologiia bóliminiń meńgerýshisi edim. Kesenege barsam bólmeler ishi qoparylyp tastalǵan. Shoshyp kettim. «Abylai hannyń da súiegi aralasyp ketti me» dep qoryqtym. Alaida Qudai ońdap, qabirin M.Myrzabaev monolit tásilimen alypty. Sodan múrdeni zertteýge kóshtik. Súiek antropologiialyq turǵydan zerttelip, erekshelikteri anyqtaldy. Antropologiialyq anyqtama jazba derekterdegi Abylai hannyń jasy, aýrýy, jaraqat oryndary jailymálimettep salystyryldy. Barlyǵy sáikes keldi.
– Mysaly...
– Abylai han qartaiǵanda paradontozben aýyrdy degen málimet bar. Jaq súiekte onyń belgileri anyq baiqaldy. 1756 jyly qytailarmen bolǵan soǵysta Abylai sultannyń aiaǵy jaralanǵany aitylady. Ony oryssha bir derek tolyqtyryp «...sam on, sýltan v ledveiý kopem ranen tak silno ranen, chto ot togo i po otezdý ih hodit ne mog i v krainei slabosti zdorovia svoego ostalsia» depti. Abylai hannyń osy súieginde rasymen jaraqat belgisi anyq baiqaldy.Abylaidyń qabir orny jóninde birtop málimet taptyq. Barlyǵy kesene ishinde bolǵanyn kórsetedi. Orys geografiialyq qoǵamynyń 1882 jylǵy málimetinde N.Balkashinniń qazaq elinde júrgizgen ǵylymi zertteýlerine baǵa bergen retsenziiada «V Týrkestanskoi mecheti Azret-Sýltana, nad mogiloi znamenitogo kirgizskogo hana Srednei Ordy Abylaia, ýmershego 1781 g., postavlen mramornyi nadgrobnyi kamen, privezennyi s drýgogo kladbisha i prinadlejavshii mogile Sýiýnch-hodja-hana ...» degen derek bar.
– Al, Súiinish qojanyń qulpytasyn urlap ákelip ornatqan degen derekti qaidan aldyńyz?
– Ony Muhamedjan Tynyshbaev jazady.
– Jańa N. Balakshinniń eńbeginde Abylai handy Áziret Sultannyń kesenesine saltanatpen jerledi depti. Jalpy kesenedegi jerleý rásimin tolyq baiandaityn derekter bar ma?
– Ár jerde úzim-úzim derek ǵana kezdesedi. Mysaly, 1887 jyly «Týrkestanskaia týzemnaia gazetanyń» №10 sanynda shaǵataisha mynadai derek jazylǵan: «...Abylai han dúnie fániden, dúnie baqiǵa sapar qylady... úsh iýzdiń balasy Handy qai ierge ... qoiamyz dep maslihattasyp, aqyry Haziret sultannyń ishine qoimaqqa ittifaq (kelisim) qylyp, Arys boiynan úsh júzdiń balasy kezek-kezek jaiaý kóterip alyp baryp Túrkistanǵa ... qoiady». Osyndai ár jerde aitylatyn derekter ǵana saqtalǵan. Máshhúr-Júsip qaldyrǵan bir ańyz bar. «Abylai hannyń túsi jáne ólimi» dep atalady. Sonda Abylai tús kórip Buqar jyraýǵa jorytady. Jyraý túsin jorǵan soń: «men bilgenimdi aitsam kún kózi, jer júzindegi áýlieler jinalyp «Abylai óldi, sonyń janazasyna Túrkistanǵa bara jatyrmyz» dep qumdai jiylyp júr» deidi. Osy ańyz sol dáýirdiń ainasy siiaqty. Iaǵni «aqyrette áýlieniń shapaǵaty bolady» degen senimmen birge Túrkistanda jerlengen tulǵanyń janazasyna áýlie-mashaiyqtar qatysady degen beisanaly túsinik jatyr. Hanǵa «talqanyń taýsylýǵa taqaý. Alladan buiryq kelse bir kúnde turmaisyń. Búkil áýlieniń árýaǵy Ázirettiń basyna jinalyp jatyr. Qamdan» dep máńgilik tynystaityn mekeni áýlieniń qasy ekenin meńzeidi. «Haziretti Sultanǵa alyp kelip, aq kúmbezdiń ishine bir bólmesine qoiyp,tasyn ústine ornatty» dep jazady Máshhúr-Júsip.
– Iá, durys aitasyz. Kóringen jerge jerlemegen ǵoi.
– Bir qyzyǵy, sheteldik saiahatshylar da muny moiyndaǵan. Bári bir aýyzdan Áziret Sultan kesenesiniń ortaǵasyrda kúlli túrki elitasynyń panteonyna ainalǵanyn meńzeidi. Qoja Ahmet Iassaýi ǵimaratynda nebir áigili handar men hanymdar jerlengen deidi ataqty shyǵystanýshy akademik V.Bartold. 1894 jyly Ábýbákir Divaev kesenedegi jazýlardy kóshirtip, shyǵystanýshy P.Ahmerovke jibergen hatynda «v mecheti pogrebeny krome samogo Hodji Ahmeda Iasavi i mýsýlmanskie tsarstvennye osoby. Pri vhode v mechet, ili skoree v ýsypalnitsý velikih liýdei Vostoka ...» deidi. Keseneniń bir esiginde mynadai jazý bar eken: «Dver velikih liýdei est rýdnik schastia. Liýbov velikih liýdei est kliých schastia». Iaǵni Shyǵystyń ulyq tulǵalary jatqanyn aitady. HVII ǵasyrda Amsterdam býrgomistri Nikolaas Vitsen «Soltústik jáne Shyǵys Tartariia» kitabynda «... qazaq jerinde otyz eki qalashyq bar. Ishinde ataqtysy Túrkistan. Munda bir ǵimarat bar. Aty «astana». Qabyrǵalary túrli boiaýmen áshekeilengen. Keibir bóligine altyn jalatylǵan. Ǵimarattyń ústińgi jaǵynda eki munara bar. Astananyń ishinde júzden asa bólme bar. Bir bólmesinde biiktigi adam boiyndai qazan bar. Qazannyń toǵyz qulaǵy naqyshtalǵan ... Astanada Áziretqoja atty áýlieniń molasy bar» dep beineleidi. Áziret qoja dep Qoja Ahmet Iassaýidi atap otyrǵany túsinikti.
«Kesenede buryn bashqurttarmen birlesip sibirliktermen soǵysqan Kóshek han jatyr. Onyń qabiri ústinde iashmadan jasalǵan qulpytas qoiylǵan» dep jazady. Túrik ǵalymy Fýat Koprýlýzade 1919 jyly shyqqan kitabynda: «Oń jaqta jáne sol jaqta qazaq bileýshileriniń qulpytastary ornalasqan bólmeler bar. Bulardyń arasynda áigili Abylai hannyń beiiti bar» dep jazady. Bir sózben aitqanda panteon ekenin ol da jazyp qaldyryp ketken...
– Taǵy bir suraq, aǵa. Iassaýi babamyzdyń otbasy jaily derekter bar ma?
–Bar. Nasabnama nusqalarynda, odan bólek sheteldik saiahatshylardyń estelikterinde aitylady. Olar da osy kesenede jerlengen. Áieliniń esimi Aisha Qýsh Tadj bibi. Balasynyń esimi Ibrahim. Jas kezinde qaitys bolǵan delinedi ańyzdarda. Túrkistan qalasynan Sháýildirge bara jatqan jolda qyzy Gaýhardyń mazary saqtalǵan. HIH aiaǵynda belgili shyǵystanýshy, akademik N.Veselovskii, 1930 jyly ataqty arheolog M.Masson Kesenede bolyp «Áýlie qasynda onyń hanymy jatqanyn» hatqa túsirip ketken. Biraq berige deiin Iassaýi babamyzdyń jubaiynyń esimi belgisiz bolyp kelgen. Sońǵy jyldary jariia etilgen bir shejireden jubaiynyń esimi Aisha Qýsh Tadj bibi ekeni málim boldy.
– Sonda Iassaýi otbasymen kesenede birge jerlengen ǵoi, iá?
– Iá, bul da bir qyzyq, erekshe dástúr. Tipti ejelgi túrkilik reńi bar desek te bolady. Taza shariǵatpen kelseń kisiniń qabiri meilinshe eleýsiz bolady. Al kóne túrkilik dástúrde marqumnyń qabirin jerasty úii etip salady. Beine bir otbasy músheleri bir úidiń ishinde máńgilik tynys tapqandai. Ony bizde saǵana dep aitady. Bul dástúr islammen sharpysqanda syrtqy formasyn saqtap qaldy. Mysaly, Máshhúr Júsipti, Beket atany alyp qara. Ekeýiniń de múrdesi ashyq jatqan. Nege olardy topyraqpen kómip tastamaidy? Mádenietterdiń sintezi degen osy. Samarqanaǵy Ámir Temir máiiti otbasy, bala-shaǵasymen birge jatyr. Munyń kórinisi áli de bar. Aýyl aimaqtarda erli-zaiyptylar bir mazarda jerlenýge aldyn ala daiyndalady. Bireýi qaitys bolǵanda qasynan jubaiyna jer alyp qoiady. Tipti qazaqtardyń qorymda rý-rý bolyp jerlenetini de sodan shyǵady. Qoja Ahmet Iassaýi kesenesinde de osy dástúr saqtalǵan. Bala-shaǵasy, shákirtteribirge jerlenedi. O dúniede áýlieniń qyzmetinde bolamyz dep úmittenedi. Keseneniń janynda Rabiia Sultan Begimniń kórikti kesenesinde de osy úrdis saqtalǵan. Rabiia Begim - «kóshpeli ózbek memleketiniń» ataqty hany Ábilqaiyrdyń áieli. Áigili Ámir Temirdiń shóberesi, Ulyqbektiń qyzy. 1485 jyly qaitys bolǵan soń balalary oǵan arnap kesene saldyrady. Oda hanshamen birge Ábilqaiyrdyń dúnieden jastai ótken shóbereleri jerlengen. Olardyń asa sheberlikpen jasalǵan qulpytastary kesene ishinde áli saqtaýly. Iaǵni bir kesenede otbasy múshelerimen jerlenýi sol kezdegi dástúrdi kórsetedi.
– Al «kóshpeli ózbekterdiń» Ábilqaiyr hany onda jerlenbegen be?
– Keibir ádebiette Túrkistanda jerlendi dep aitylady. Biraq qate pikir. Syǵnaqtaǵy Kók kesenede jatqany tarihi derekterde atalady.
– Biraq Sozaqta jerlenipti degen de qańqý sóz bar ǵoi?
– Durys aitasyń. El arasynda ondai áńgime bar. Ortaǵasyrlyq bir derekte onyń Sozaqta jatqany aitylady. Ózbekáli Jánibek te kitabynda sonyń bir shetin shyǵaryp jazdy. Qazaq handyǵyn qurǵan Jánibek han da sonda jatyr-mys. Eki han tirisinde soǵysyp edi, ólgen soń bir molada qatar jatyr. Ómir tatýlastyra almaǵan eki handy ólim tatýlastyrdy. Deshti Qypshaqtyń keń dalasyna syimaǵan qos tarlan on sharshy qulash jerge qatar kómildi degen ańyzdar kóp. Bir qyzyq aitaiyn.
– Iá, tyńdap otyrmyn.
–Birde osy ańyzdyń túbin teksereiin dep Sozaqqa bardym. Molalardy araladym. Biraq handarǵa laiyq kesene kórmedim. Ol kezde Ábilqaiyrdyń molasy Syǵanaqta jatqanyn biletin edim. Al Jánibek belgisiz edi. Meni qyzyqtyrǵany: halyqtyń Ábilqaiyrdy ne úshin Sozaqta jatyr dep aitatyny. Múmkin Ábilqaiyr osynda jerlengen shyǵar dep te oiladym. Biraq zertteý jumysym mynadai tujyrymdy týǵyzdy. Sozaqta ejelgi Oǵyz qaǵannyń Taý qaǵan degen balasynyń mazary bolǵan eken. Burynǵy kóne túrki dástúrinde ol jer kieli dep eseptelgen. Múmkin qaǵandar, bekter jerlengen de shyǵar. Ábilqaiyr qaitys bolǵanda oǵan arnalyp soǵylatyn mazar daiyn bolmai qalady. Sol kezde ony ýaqytsha osy jerge jerlese kerek. Syǵanaqtaǵy mazar salynyp bitkende balalary qaita qazyp alyp, sonda arýlap jerleidi.
– Qyzyq eken. Birinshi ret estip turmyn. Al Jánibek hannyń tusynda Áziret Sultanǵa jerlenýi úrdisi báseńdegen be? Nege olar osynda jerlenbegen?
– Kieli dástúrdiń saqtalýy da saiasi turaqtylyqqa táýeldi. Attan túspeitin jaýgershilik zamanda kei úrdis úziledi. Qazaq handyǵynyń alǵashqy kezeńi ne bar, ne joq bolatyn almaǵaiyp zaman. Sondyqtan, qily kezeńde dúnie salǵan handardy Túrkistannan izdeý qiyndaý. Biraq bul dástúrdiń úzilgenin bildirmeidi. Sanadaǵy tarihi jady qolaily sátti kútip turady. Qalai sáti týady solai tarihi tizbekti tiriltedi. Mysaly, Jánibek nemese Kerei handar kesenede jerlenbeýi múmkin. Qasymnyń tusynda memleket kúsheiedi. Qaitadan Túrkistanǵa marqumdy jerleý dástúri jandanady. Jánibektiń qyzy Amanbikeni 1519 jyly kesenege jerleidi. Basyna ásem qulpytas qoiady. Kólemi 161h37h59 sm. Shyǵystanýshy Á.Divaev, N.Ahmerovter kesenege kelgende qulpytasqa erekshe toqtalǵan. Ony qazaq hany Jánibektiń qyzy Amanbike hanymdyki dep kórsetken. Qulpytastyń betinde: «Bul zirattyń iesi, (kúnási) keshirilgen, «Alla taǵalanyń raqymy túsken, ómirdegi tirligi alǵa basqan Aman bike Baraq uly Jánibektiń qyzy. Ol sharapatty radjap aiynda 925 jyly dúnieden qaitty» delingen. Tastyń qyrlarynda qurannan úzindiler oimyshtap jazylǵan. Bul bir másele. Ekinshiden qulpytastaǵy jazýǵa mán berseń, onda «kúnási keshirilgen», «Allanyń raqymy túsken» dep keledi. Munyń ózi halyqtyq senimdi kórsetedi. Áýlieniń janyna jerlengen adamǵa Táńirdiń meiir-shapaǵaty túsedi dep sengen.
– Men túsinbegen bir nárse bar. Kesenede kóshpeli Ábilqaiyr hannyń qyzy Rabiia Begim Sultan jerlengen. Onyń zamandasy Jánibek hannyń qyzy Aman bike de jerlenip otyr. Qarasań Ábilqaiyr men Jánibek han bir-birimen jaýlasyp ótken tulǵalar. Qalaisha balalary bir molada qatar jatyr?
–Ádette saiahatshylar qazaq musylmandyǵyn tolerantty dep sipattaǵan. Rasymen de túrkilik islamnan sony ońai kórýge bolady. Marqumnyń tirisinde ustanǵan jolyna qarap bólek kómý degen qiianat joq. Sebebi kie, qasiet, qut-bereke, sharapat dosqa da dushpanǵa da ortaq. Osy tereń filosofiia bolmaǵanda jaýlasqan taraptar kósemderin kómetin bir-bir panteon jasap alatyn edi. Biraq onyń túbi tutas ulystyń bólshektenýine ákep soǵady. Tiriler tiresip júrgenimen ólileri bir molada joldas bop jatady. Osynyń ózi ishki rýhani ózektiń kieli bir ortalyqqa bailanyp turǵanyn kórsedi. Odan bólek bul salt Iassaýidiń qaitalanbas ulyq dárejesin kórsetedi. Tek Áziret Sultannyń basyna jerlensem degen qumarlyq bárinen basym turady.
– Al han-sultandardan qulpytasy saqtalǵandary bar ma?
–Joq dese de bolady. Kóbisi joǵalyp, joiylyp ketken. Ásirese, Sovet Odaǵy kezinde joǵalǵan. Qurylys material retinde paidalanyp ketti degen de áńgemeler bar. Sebebi kezinde han beiitterine jeke kesene-kúmbezder salynǵan. Keseneniń ainalasyn tegistegende olardy jer betinen syryp joq qylyp jibergen. Odan bólek qulpytastaǵy jazýlar óship ketkendikten handardyń jerlengen ornyn anyqtaý da qiyn másele.
– Sonda qulpytasy bolmasa nemese óship ketse han-sultandy qalai anyqtaisyzdar?
–Qulpytasta bolmasa tarihi derek kózderinde bar. Soǵan súienesiń. Mysaly kesenede «hijranyń 990 jyly ... sultan...» degen jazýy ǵana saqtalǵan bir qulpytas bar. Qulpytas iesi qazirgi jyl sanaýymyzben 1582 jyly qaitys bolǵan. Al aty-jóni belgisiz, óship ketken. Endi osy kishkene derekti keńirek baiandaityn tarihi jazba bar. Qadyrǵali bi Qasymuly Túrkistanda Shyǵai hannyń uly, halyq «Uzynoqty Ondan» ataǵan erjúrek sultan, qolbasshy jerlengen deidi: «Ondan sultan jaily hikaialar kóp. Erjúrek batyr. Quralaidy kózge atqan mergen edi. Jaýǵa qarsy kúreste kóp erlik kórsetti. Shyǵai han tusynda áskerdiń bas qolbasshysy boldy. Ol týraly tarihta belgili. Qalmaqtarmen shaiqasta otyz jasqa kelgen jigit shaǵynda sheiit boldy. Qabiri Áziret Sultannyń qasynda jerlendi» deidi. Osyǵan qarap, zertteýshiler bul qulpytas Ondan sultandiki bolýy múmkin dep tujyrymdaidy.
1913 jyly Mirjaqyp Dýlatov Túrkistanǵa keledi. Qazaq hany Esim jóninde mynadai derek qaldyrady: «Esim han bul meshittiń ishinde bolmasa da mańaiynda qoiylǵan eken. Ústine ornatqan belgisi bul kúnde joǵalyp ketipti» deidi. Alaida bul qai Esim han? Qazaq handary ishinde birneshe Esim handar bar. Qolda bar málimetterdi salystyra kele Túrkistanda 18 ǵasyrda bilik qurǵan Sámeke hannyń kenje balasy Esim han degen joramal aitqym keledi. Onyń bilik qurǵan kezi 18 ǵasyrdyń 50-shi jyldary men 1798 jyl.
Resei muraǵattaryn súzip shyqqan belgili tarihshy I.V.Erofeeva Túrkistanda HVIII ǵasyrdyń ózinde qazaqtyń ataqty alty hany jerlengenin anyqtaidy. Áz Táýke han, Jolbarys han, Ábilmámbet han, Baraq han, Abylai han, Ábilpeiiz han.Onan soń 1813 jyly jazylǵan Abd Rahim Ýzkandidiń «Shyńǵyshan risoliasy» degen qoljazba tabyldy. Onda Jáńgir han, Táýekel Muhammet bahadýr han, Shah Muhammet bahadúr (Sámeke) han Túrkistanda jatyr delinedi. General-maior S.Bronevskiidiń 1830 jyly qazaqtar jaily jazbasynda 1748-1750 jyldary bilik etken Syǵai han da Kesenege jerlengenin aitady.Al keibir zertteýshiler Kesenede jerlengen on segiz hannyń esimin de atap júr.
– Al kishi júzdiń Ábilqaiyr hany Túrkistanǵa ne úshin jerlenbegen?
– Kishi júz Ábilqaiyr han dúnie salǵanda ony Aqtóbe oblysyndaǵy qaitys bolǵan jerge qoiǵan. Reseimen odaqtas bolǵandyqtan olar hannyń basyna mazar turǵyzyp beremiz dep ýáde beredi. Biraq bul is sozylyp ketedi. Sol kezde jubaiy Bopai hanym: «Mazar salyp beremiz dep edińder sozylyp ketti. Eger salmaityn bolsańdar ata-babanyń dástúri boiynsha Túrkistandaǵy kesenege jerleimin» dep patshaǵa hat jazady. Resei ofitserleri Aqtóbedegi qumnyń kúidirip kirpish basýǵa jaramaitynyn alǵa tartady. Keiin urpaqtary hannyń súiegin qazyp alyp Syr boiyna ákeldi degen derek bar.
– Deregi tolymdy, jerlengeni kúmánsiz taǵy qandai sultandardy kesip aita alasyz?
– Kenesarynyń ákesi Qasym sultandy aitýǵa bolady. Ony qoqandyqtar aldap kezdesýge shaqyryp, tutqyn etip Túrkistanda ustaidy. Osy jerde syrqatanyp 1840 jyly qyrkúiekte dúnie salady. Beklerbek kelip ruqsat bergenshe máiiti kómýsiz bir ai jatypty. Aqyry týysqandarynyń aitýymen Áziret Sultan kesenesiniń ishine jerlepti. N.Balkashin 1887 jylǵy eńbeginde qazaqtyń birtop ataqty tulǵalarynyń qabiri týraly málimetter keltire kele Kenesarynyń ápkesi Bopai hanym da Qoja Ahmet Iassaýi kesenesinde, ákesi Qasymnyń qasynda jerlengenin jazady. Al Ulttyq entsiklopediiada jáne kóptegen basqa da kitaptarda ony Aqtóbe oblysynda jerlengen dep qate jazyp júr. Biz osy derekke súienip Bopai hanym da ákesi Qasym sultanmen birge Kesenede jerlengen dep anyq aita alamyz. Alash kósemi Álihan Bókeihanovtyń babasy Bókei han da osy Kesenede tynystap jatyr.
– Baiqaǵanym, Kesenege jerlengen tulǵalar jaily orys saiahatshylary birshama derekter qaldyrǵan siiaqty...
– Nege olai deisiń? 1873 j. Resei imperiiasyndaǵy AQSh-tyń konsýly Iýdjin Skailer Túrkistan qalasynda bolyp sol sapardan alǵan áserlerin 1877 jyly óz elinde mynadai atpen: «Turkistan. Notes of a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja» kitap etip basyp shyǵardy.
Onda Iassaýi kesenesi sipattalady: «onyń qurylysy 1397 jyly Temir jańa qalyńdyǵy Táýekel hanymdy kútken ýaqytta Túrkistanǵa ziiaratqa barǵan kezde bastaldy. Sheih Ahmet Iassaýi Orta Aziianyń ataqty áýlieleriniń biri. Ásirese qazaqtardyń piri. Ol Jahria dep atalatyn aǵymnyń negizin qalaýshy.1120 jyly dúnie saldy. Kesene alyp kúmbezdi ǵimarat dese bolady. Artqy bóliginde taǵy bir erekshe kúmbezi bar. Onyń qasbeti eki shetinen dóńgelek munaralary bar arkaly portaldan turady. Arka astynda usaq órnekti oiýlary bar úlken esik bar. Onyń ústinde Abdýlla han jasatqan keiingi arkaly oiyq bar. Qurylys sharshy úlgide kúidirgen kirpishten soǵylǵan. Eki qyry men artqy bóliginde búlingen syrly qaptama mozaika saqtalǵan. Kúmbezderdiń kók tústi qaptamalary kópshiliginde túsip qalǵan. Kýfi úlgisimen jazylǵan sońǵy jazý ǵana oqylady. ... Meshit ortasynda biik kúmbezdi úlken bólme bar. Ol mavritan ǵimarattary, ásirese Algambre ispetti alebastrmen naqyshtalǵan. Oń men sol jaq bólmelerde Orta jáne Kishi júzdiń túrli sultandary jerlengen. Olardyń arasynda ataqty Abylai hannyń molasy bar. Bir bólme meshit qyzmetin atqarady. Onda tek bir márte aptasyna juma namaz oqylady. Ǵimarattyń artqy bóligindegi shaǵyn kúmbez astynda Ahmet Iassaý men otbasynyń qabirhanasy ornalasqan».
Qytai jazbalarynda da derekter bar. Mysaly, Qytai elshileriAbylai hanmen kezdesýinde mynadai estelik qaldyrady: «8 aidyń 25 kúni Abylaidyń bastaýymen Atbasardaǵy Esil ózeni boiynan attandyq. 9-aidyń 7-kúni Kókseńgirge jetkende, Abylaidyń úiinen eki márte habar kelip báibishesiniń háli nasharlap jatqanyn jetkizdi. Han «Otbasymnyń jaǵdaiy sonsha mańyzdy emes qoi. Úiimde bolǵanda da óleiin dep jatqan adamdy tirilte almaspyn. Oǵan qaraǵanda Boǵda Ejen hanmen aradaǵy is mańyzdylaý. Senderdi el shetine shyǵaryp salǵan soń qaitarmyn» dedi de, bizdi bastap sapardy ári jalǵady. Sonan soń taǵy bir habarshy kelip, Abylaidyń úiine qaitýyn jón kórdi. Han burynǵysynsha nazar salmady. Biz ol kisini toqtatyp «siz istiń bárin orny-ornyna qoiyp boldyńyz ǵoi. Qaita berińiz» dedik. Han: «Endeshe «jol ortada tastap ketti» demeńder. Mundai qiyn jaǵdaida sharasyz bolyp turmyn. Báibishemniń boiynda áli jany bar bolsa dárigerge kórsetermin. Men jetkenshe qaitys bolsa, mindetti túrde úlkenderimiz jatqan Túrkistan jerine aparyp jerleimin» dep qoshtasqan. Osyndai derekterge qarap Abylaidyń báibishesiniń Túrkistanǵa jerlengenin bilýge bolady. Tarihta Abylai hannyń 12 áieli bolǵany belgili. Báibishesiniń esimi Qarashash. Ony mindetti túrde Túrkistanǵa aparyp jerleimin depbekeraitpasa kerek. Bul jerden qazaq mádenietine tán eki fenomendi kóremin. Birinshiden 12 áieli bola tura báibisheniń statýsyn joimaý. Onyń mártebesiniń ózgelerden artyq ekenin Túrkistanǵa jerleý arqyly kórsetip tur. Ekinshiden, ortaǵasyrdyń ózide áiel mártebesiniń birshama joǵary ekenin kórsetedi. Abylaihan nege «báibishem ólse aýyl shetindegi jaily jerge aparyp kómińder» dei salmaidy. Sonshama alys sapardan qaityp, báibishesiniń jerleý rásimin bastan-aiaq atqaratyndai ne kórindi? 21 ǵasyrda arab elderinde áiel zatynda osyndai mártebe bar ma eken? Osynyń ózi áieldi teń dárejede kórmese de zat deńgeiinde sanamaǵany anyq. Kóne túrkilik tanymnyń úzilmegenin osydan kórýge bolady.
–Áiel zatyn Túrkistanǵa jerleý aqsúiek-tóre tuqymdaryna ǵana berilgen artyqshylyq emes pe?
– Joq. Olai deýge negiz joq. Qurmetti bolǵan analardy Áziretke aparypqoiý jalpy qazaqtyq mentalitetke ainalǵan.
– Osy oidy tiianaqtaityn derekter bar ma?
–Bar.1742 jyly maior Miller Reseiden Jońǵar hany Qaldan Tserenge elshi bolyp attanady. Esteliginde 1743 jyly 17 naýryzda Uly júzdiń batyry Saltan Keldei úiinde Shaqshaq Jánibekpen kezdeskenin jazady. Shaqshaq Jánibek Túrkistanǵa anasyn jerleýge ákelipti dep estelik qaldyrady. Anasyn, áielin kieli mekenge jatqyzamyn dep alys aimaqtardan múrdesin arqalap júrgen qazaqtyń osy dástúri senderge qyzyq bolyp kórinbei me? Men úshin bul ǵajap fenomen. Tipti musylman áleminde osyǵan meńzes tarih tabý neǵaibyl. Úndistandaǵy Táj-Mahal da patshanyń áieline salynǵan. Biraq olar da Orta Aziiadan, Qazaqstannan ketken túrkiler. Qazir islam tarihyndaǵy áielderi aitpaǵannyń ózinde ataqty halifter men sahabalardyń qabirin taba alasyz ba? Paiǵambardyń basqa áielderin aitpaǵanda Hadisha, Aisha, qyzy Fatimanyń mazary bar ma eken ózi? Ortodoks islamdy ustanatyn aimaqtar áieldi ólisinde qurmettemek túgel tirisinde zatqa teńep ustaidy.
– Qyzyq fakti eken. Osyny buryn oilamappyn? Rasymen de Islamdaǵy áiel tulǵalardyń mazary týraly tyrs etken aqparat joq. Bizde bul qalai eken?
– Rasymen de qazaqtar mán bermeidi. Qarańyz. Bizde er men áiel qatar táý ete beretin áiel adamnyń ziiaraty jetedi. Taraz jaqtaǵy Aisha bibi, Babaja qatyn, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Rabiia Begim Sultan, Gaýhar ana, Domalaq ana, Syr boiyndaǵy Begim ana, Qorqyt mazaratyndaǵy Aqsaq qyz kesenesi, Ortalyq Qazaqstandaǵy Bolǵan anany, Juban anany alyńyz. Bárine qazaqtar áýlie dep basyna ziiarat jasap, túnei beredi. Osy dástúrdiń ózi etnosty beisanaly túrde tárbielep jatady. Jastardyń túpsanasynda er men áiel teń degen túsinik pisip jetile beredi. Kerek deseń áýlie sipatty áielder shejirege deiin kirip ketken. Mysalǵa Naimandaǵy Qyzai ana, Kishi júzdegi Kete rýy Kete bike anamyzdyń esimimen atalady. Áziret Sultanǵa ielik etip otyrǵan qojalar nelikten «áýlieniń basyna áiel adam jerlemeimiz. Olar erkekten tómen» dep shart qoimaidy? Áieldi qorlaý 21 ǵasyrda Islam áleminde problema. Áiel quqyǵyn qorǵaityn halyqaralyq uiymdardyń ózi munymen kúrese almai jatyr. Endeshe qazaq dalasyndaǵy áýlie analar kýltine qarap Iassaýi qalyptastyrǵan mádeniettiń izin kórýge bolady. Óziń oilap qarashy, áielden áýlie shyǵarý úshin qandai qajyr-qairat kerek? Osyǵan qarap mynany bilýge bolady. Iassaýi jolynda qyzdardy oqytý qarsylyqsyz qabyldanǵan. Olarǵa tereń oi tolǵap, shielenisken daýdy sheshýge múmkindik bergen. Qyz bala oqymasa qarabaiyr turmystyń qarańǵylyǵy jutyp qoiady. Árine, ilim ieleri rýhani toqyrǵanda qyzdardyń da quqyǵy shektelip turady. Biraq túpsanada «qyz balany qurmette» degen dánek kógeretin sátin kútip jata beredi. Tomiris, Umai, Aisha bibi, Domalaq analar qyz balanyń prototipi siiaqty sanada saqtalyp turady. Iassaýi jolyn umytyp, dindi syrttan eksporttaǵanda qyz balany shúberekpen búrkeý, oqytpaý, úige qamaý, tómen ustaý, zorlyqpen kúieýge berý beleń alady. Qyzdar nadandyqqa jutylǵanda etnos tutas qarańǵy dáýirge qadam basady. Sebebi urpaqtyń tárbiesi áieldiń qolynda. Iassaýidiń danalyǵy sonda. Kóbine qyzdardyń saýatyn ashýǵa mán bergen.
–Bul fenomen men úshin jańalyq boldy. Domalaq anaǵa ziiarat jasaǵanda ishtei «ne úshin erkek bop tura áieldiń basyna ziiarat jasaýym kerek» degen oi týmaidy eken. Beisana degen osy bolsa kerek. Jańa Shaqshaq Jánibek jaily aityp qaldyńyz. Onyń ózi de kesenede jerlengen emes pe?
– Iá, 1751 jyly Torǵai óńirinde qaitys bolǵan. Súiegin Túrkistanǵa ákelip áýlieniń janyna jerlegen degenmálimetti Mirjaqyp Dýlattyń maqalasynan tabamyz. Alaida I.V.Erofeeva orys deregine súiene otyryp ony Yrǵyz ózeniniń tómengi aǵysynda jerlengen deidi. Sóz joq qazaqtyń sol dáýirdegi ataqty adamynyń basym bóligi ÁziretSultanǵa qoiylǵan. Qazaq dalasynda aidaýda bolǵan A.Ianýshkevichtiń jazbasyna «dáýletti qazaqtar Áziret ziratyna ózderiniń súiekterin, keide jaqyndarynyń denesiniń bólshekterin jiberedi» deidi. Ataqty Shoń bidiń súiegi osylai jiberilgenin jazady poliak ziialysy.
– Baitaq dalanyń kez kelgen túkpirinen Túrkistanǵa jetkizgen be? Kóp shaqyrym jol ǵoi. Múrdeni alystan jetkizýdiń aila-tásili tabylǵan ba sonda? Buzylyp ketpei me?
– Múrdeni súrleý kóne túrkide burynnan bar. Altai elderinde máiitti qysta saqtap, kóktemde kómetin ádis berige deiin saqtalǵan. Sebebi qaqaǵan qysta jer qazý, máiitti kómýge tabiǵi jaǵdailar múmkindik bermei jatady. Sondyqtan máiitti kiizge orap, aǵashtyń ústine ilip qoiatyn bolǵan. Toń jibip, kún jylyna bastaǵanda máiitti arýlap jerleidi eken. Osy jaily el aýzynda aitylatyn bir áńgime bar. Baiaǵyda ýaq pen kerei arasynda daý týady. Kereilikter ýaqtyń aýlyna qun surap, jaiaý-jalpylai kele jatady. Sol kezde ýaqtyń bir shesheni alystan: «Assalaýmaǵaleikým, aqtabandar» depti jaiaý kele jatqandaryn aityp. Kereidiń bir shesheni «Ýaǵaleikýmsalam, máiitin súr qylyp saqtaǵandar» dep jaýap bergen eken. Týra osyǵan meńzes oqiǵa Ǵabit Músirepovtiń «Ulpan» shyǵarmasynda da aitylady. «Báibishem sórelide, men órelide ómir súremin» dep Esenei bi báibishesin óldige balaidy. Onan bólek alys jerde soǵysyp qaza tapqan jaýyngerdi de eline osyndai ádispen qana jetkize alǵan. Sondyqtan máiitti ýaqytsha saqtap qoiý, kóktem shyǵa jerleý qazaq arasynda qalypty qubylys bolǵan. Sol siiaqty qazaq handyǵy kezinde de igi jaqsylardy Ázirettiń basyna jetkizý úshin ishek-qarnyn alyp, bólek kómedi. Denesin bylǵaryǵa orap sórege qoiyp qoiady. Muny ýaqytsha amanat orny dep te aitady. Bizdiń tilde – morg. Sharty máiittiń denesi jerge timei, sórede turatyn bolǵan. Kóktem kiri bastaǵanda Túrkistanǵa attanady.
– Súrlenip jetken múrdelerge kimderdi jatqyzasyz?
–Alys-aimaqtan keletin tulǵalardyń bári sondai rásimmen jetken. Keseneniń Aqsarai bólmesinde syrtyndaǵy oiylyp jazylǵan arabsha jazýlary ábden mújilip, oqýǵa kelmei qalǵan úlken qulpytas tur. Bul «Qazdaýysty Qazybek bidiń» basyna qoiylǵan qulpytas desedi. Qazybek bidiń súiegin osynda ákelip jerlengeni jaily ańyz kóp. Sonyń biri: «Qazbek bidiń súiegin bylǵaryǵa orap, kúndiz ózen boiyna, qudyqqa saqtap, túngi salqynmen júrip otyrǵanda bir aida áreń jetkizilipti». Shoń bi qaitys bolǵanda da 2 myń shaqyrym jerden Túrkistanǵa ákelip jerleidi. Máshhúr Júsip «Shoń bi dúnieden qaityp, denesin bylǵaryǵa tigip, qys ishinde júz jylqymen Áziret Sultanǵa aparypty» deidi. Taǵy bir derekte Shoń bi tirisinde «Toraiǵyr (Sultanmahmut Toraiǵyrovtyń babasy) ekeýmizdiń Qudaiǵa bergen ýaǵdamyz bar. Dúnieden qaityp jatsaq haziretke aparyńdar» dep ósiet etken eken. Shoń bidiń máiitin Siltiniń boiynda amanat súresine saqtap qoiady. Qyryq kúndik asy berilip jatqanda Toraiǵyr qaitys bolady. Ekeýin birge Áziret Sultannyń basyn ákelip jerlepti. Bógenbai batyr da solai. Torǵai ózeni boiynda qaitys bolady. Denesin ýaqytsha sórege saqtaidy. Kún jylyna denesin aq túiege salyp, 45 kún jol júrip otyryp, Áziretke ákelip jerlepti. Bógenbai batyrdyń ýaqytsha denesi saqtalǵan jer qazirge deiin «Bógenbai sóresi» dep atalady. Shyńǵystaýda 97 jasynda dúnieden qaitqan Mamai batyrdy da ýaqytsha saqtaidy. Sebebi batyr kúzdiń aiaǵynda qaitys bolady. Urpaǵy denesin Áziretke aparamyz dep uiǵarady. Aldy qys. Amalsyz batyrdyń ishki qurlysyn qasap jolymen bólek alyp, Orda taýynyń etegine jerleidi. Denesin shópten jasalǵan dári-dármekpen sylap sórege qoiady. Týystary kezek-kezek kúzetedi. Qar erip, jol ashylǵanda zembilge salyp, Túrkistanǵa ákelip jerleidi. Mundai oqiǵalardy aita bersem, sońy joq bitpeidi. El aýzynda áńgimeler jetip artylady. Batyr-bilerdiń Túrkistanǵa jerlenýi jaily ańyz-ápsanalardy túgel jinap hatqa túsirý múmkin emes. Sebebi tym kóp. Qazirdiń ózinde Atyraý, Oral aimaqtaryna úiindegi shejiresine qarap, Túrkistanǵa kelip atasynyń basyna as berip ketetinder az emes.
– Áziret Sultan dúrbesindegi ziiarat fenomeni jaily ne aitasyz? Sebebi áýlieniń basyna táý etý barlyq álemde bar. Qazaqstannyń ishinde de jetip artylady. Iassaýidiń olardan aiyrmashylyǵy bar ma? Túrkistan nelikten erekshe atalady?
– Durys baiqadyń. Áýlieden sharapat tilep, qabirine arnaiy baryp Quran oqyp, duǵa baǵyshtaý bárinde birdei. Shaibani hannyń áýlie basyna baryp ziiarat jasaǵanyn Fazlallah ibn Rýzbihan baiandaidy: «Nadev na sebia ihram pokloneniia mogile ego sviateishestva Hvadja i otvechaia «slýshaiýs» na prizyv Bojii, on ot chistogo serdtsa sovershil obhod toi Kaaby prosheniia, pobejal po trope moliashihsia i so smireniem i pokornostiý pospeshil poiti poklonitsia k jilishý mýdjavirov, sovershaiýshih kolenopreklonenie i zemnye poklony. To, chto podobaet po obiazatelnym pravilam proslavleniia i chestvovaniia takogo preslavnogo i chtimogo mesta, bylo pochtitelnym slýgoi ispolneno. Snarýji kýpoloobraznogo zdaniia, na kraiý zapadnoi sýffy, kottoraia nahoditsia ý poroga mogily, on prisel, i chtetsy slova Bojiia pristýpili k blagopristoinomý chteniiý naraspev». Orynbor gýbernatoryna 1745 jyly jazǵan hatynda qazaq hany Ábilmámbet te Túrkistanǵa Qudaiǵa qulshylyq jasaýǵa barǵanyn habar etedi.Fazlallah ibn Rýzbihan óziniń on eki kún Qoja Ahmet Iassaýi basynda bolǵanyn jáne qandai áser alǵanyn da qaǵazǵa túsirip ketedi: «V techenii dvenadtsati blistatelnyh dnei ia ýdostoilsia prebyvat v sosedstve etogo vozvyshaiýshego dýshý mesta, v ýedinennoi molitve i blagochestivom sobesedovanii v sobranii, gde poýchal i sam ýchilsia, sovershenno otkazavshis ot prochego». Osy jazǵanyna qaraǵanda tarihshynyń rýhani tazarýdan ótkenin, bul jerde oqymysty dárýishtermen júzdesip suhbattasqanyn, tálim alǵanyn habardar etedi. Iassaýidiń kesenesi kópfýnktsionaldy oryn dep aitýǵa bolady. Kóp mindet atqarý jaǵynan Túrkistanmen teń keletin áýlie mazaryn aitý da qiyn. Mysaly Koniiadaǵy áigili áýlie Máýlana Rýmidi alaiyq. Musylman áleminde týristerdi eń kóp tartatyn qala. Batys Eýropadan arnaiy keletin elde esep joq. Biraq kóp qyrlylyǵy jaǵynan Iassaýimen teńese almaidy.
– Nege?
– Áziret Sultan kesenesi ziiarat ornynan bólek Túrki áleminiń rýhani temirqazyǵy ispettes. Túrki násildi jurttyń jinalyp bas qosa alatyn, ortaq múddede toǵysa alatyn jalǵyz tulǵasy. Bir mysal aitaiyn. 1763 jyly Túrkistanda qazaq bileýshileriniń halyqaralyq jaǵdai jóninde keńesi ótedi. Onda Qytaiǵa qarsy Orta Aziia elderimen jáne Aýǵanstan patshasy Ahmet shahpen birge áskeri odaq qurý máselesi talqylanyp, maquldanǵan. Quryltaiǵa qazaqtyń alty myń bi-batyry men sultandary qatysqan. Osy jiyn musylman halyqtaryna edáýir qýat bergen. Ári belgili bir deńgeide Qytaidyń Orta Aziiany jaýlaý nietinen bas tartýǵa májbúrledi. Kórdiń be? Kesene ziiaratpen qatar halyqaralyq mańyzdy jaǵdaidy talqylaityn diplomatiialyq ortalyq retinde de qyzmet atqara beredi. Keseneden 300 m jerde Kúltóbe bar. «Kúltóbeniń basynda kúnde jiyn» degen támsildi estigen shyǵarsyń?
– Álbette.
–Sol tóbede syrtqy jaýǵa qarsy qanshama keńes ótken. Bi-batyrlar áýlieniń dúrbesinde turyp «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaramyz» dep bátýalasqan. Áz-Táýkeniń «Jeti jarǵysy» da osy kieli orynda qabyldandy. Qazirgi tilde aitsaq eldiń parlamenttik ortalyq mindetin atqardy dese de bolady. Sondyqtan, Túrkistandy táý etetin oryn emes, basqa da qyryn kórsetý kerek. Han sailaýyn ótkizgen, Aqsaraida elshilerdi qabyldaǵan, tarihi tulǵalardy jerlegen rezidentsiialyq rolin qaida qoiasyz? Osyndai kóp qyrly fýnktsiia atqarǵan birde bir áýlieniń kesenesin kórgenim joq. Tarihshylar osyǵan áli kúnge deiin mańyz bermei kele jatyr.
– Panteondyq qyzmetin aittyńyz. Al handardyń Túrkistanda elshi qabyldaǵany jaily derekter bar ma?
–Bar. Bireýin ǵana aitaiyn. 1694 jyly Táýke hanǵa Resei imperatory I Petrdan elshilik keledi. Olar orys patshasynyń hatyn oqyǵanda qalpaǵyn sheship, túregelip turyp tyńdaýyn talap etip, qyr kórsetedi. Táýke bas kiimin Qudaiǵa minájat etkende de sheshpeitinin málimdeidi. Olar patshanyń haty oqylǵanda túrik sultany men parsy patshasy da bas kiim sheship tyńdaitynyn aitady. «Túrik sultany men qyzylbas patshasy menen ulyq emes» deidi Táýke han. Amaly taýsylǵan elshiler voevodanyń bireýi qalpaq sheship, túregelip turyp tyńdasyn dep ótinedi. Sonda Táýke «Olai da istei almaimyn. Meniń saýlyǵym seksen myń áskerimniń qýatynda» dep jaýap qaiyrǵan eken. Kórdiń be? Sol siiaqty elshi qabyldaityn rezidentsiialyq roli bolǵan. Táýelsiz qazaq sanasyna otarsyzdandyrý protsesin júrgizemiz desek osyndai kieli jerlerdi, onda ótken tarihi sátterdi ideologiiaǵa ainaldyrý kerek.
– Qyzyq eken. Taǵy qandai ereksheligine toqtalar edińiz?
–Bolshevikter bilikke kelgenshe Túrkistandaǵy juma namazy Áziret Sultan kesenesinde ótetin bolǵan. Lykoshin, Masson, Gordlevskiidiń derekterin qarasań sol zamanda Kesenede juma namazy ótetinin, dárýishterdiń zikir salatynyn, artynan bári álim botqa jeitinin jazady. Bul kóshpeli qazaqtyń musylmandyq identifikatsiiasyn aiqyndap turǵan iri fenomeni edi. Qazir modern stilde salynǵan meshitke barasyz. Biraq 1920-30 jyldary Túrkistanǵa jumaǵa jinalǵan jamaǵattyń rýhani áserin ala alamaitynyńyzǵa kepildik beremin. Óziń oilap qara, namaz oqyp turǵanda senen 10 metr jerde Iassaýidiń, 12-13metr jerde Abylaihannyń súiegi jatady. Kie men qutqa múlde senbeitin qazirgi oqymysty qazaqtyń ózi bul bólmege bas suqqanda mysy basylyp qalady. Áýlieniń keremeti men hannyń qutyna imandai senetin ol zamannyń qazaǵy qandai kúide bolǵanyn bir Qudai ózi bilsin. Jamaǵat jumadan soń áýlie basyndaǵy qudyqtan sý iship, álim botqa jep, «tábárik» dep úiine bir ýyz topyraq áketetin. Topyraq alýshylar tym kóp bolǵandyqtan edenderin oiyp tastaǵan. Amal joq oiyqty toltyrý úshin syrttan topyraq ákep tógetin bolǵan. Kóbi Ázirettiń topyraǵy teri aýrýyna em dep sengen.
– Endi ǵylym damyp, meditsina órkendegen soń mundai zattarǵa senýdiń óle bastaýy qalypty protsess shyǵar? Dermatolog dáriger turǵanda topyraq tasýdyń ne qajeti bar?
–Men olai oilamaimyn. Kisiniń keýdesindegi kie uǵymy osyndai qarapaiym nárseden bastalady. Ǵylymda ony sakraldy geografiia dep aitady. Áýlie jerlengen jerdiń qasieti bolady dep senedi. Naqty ǵylym osy senimdi syndyrǵanda áýliege de qurmet qalmaidy, kie, qasietti de shetke ysyrady. Onyń ústine áýlieniń topyraǵy tikelei em bolmasa da ǵarip jannyń «osy aýrýdan jazylatyn shyǵarmyn» degen úmitine tireý bop turady. Barlyq dáriger patsientke «keselden aiyqqyń kelse eń birinshi maǵan da, dárige de emes, eń áýeli aýrýdy jeńe alatynyńa sen» dep úiretedi. Eger osylai qabyldasaq topyraqty tábárik dep alýdyń túk te sókettigi joq.
– Onda áýlieden medet tilep, Alladan bala surap, arnaiy baratyn bedeý áielderdiń de kóp keshikpei bópeli bolýy osy senimnen shyǵar...
–Jaraidy, men saǵan naqty derek aitaiyn. 18 ǵasyrda qazaq dalasyna saiahat jasaǵan I.Andreev mynadai derek qaldyrady. Qazaqtar kieli jer dep Túrkistan qalasyn moiyndaidy. Onda Áziret Sultan mazary bar. Oǵan ziiarat etýge Orta júz qazaqtary jaiaý baratynyn jazady. Mysal retinde, úilengeli 8 jyl bolǵanymen perzent kómegen Ýaq ulysynyń qazaǵyn aitady. Ol 1779 jyly jarty jyl jaiaý júrip Túrkistanǵa ziiarat etedi. Osy sapardan soń bir ul, bir qyzdy bolǵany baiandaidy.
– Dinmuhammed Qonaevtyń da jii ziiarat etetinin jurt aityp júredi. Osy qanshalyqty ras?
– Jasyryn bolsa da D.Qonaev Túrkistanǵa kelgende babanyń qulpytasyn ustap, betin sipap, sýynan dám tatyp ketetin. Munyń ózinde úlken syr jatqan siiaqty. Ishtei sendi me, senbedi me ol bólek áńgime. Bárimiz bilemiz, quran, namaz, qudai degenge eshkikózdene qaraityn ýaqyt boldy emes pe? Soǵan qaramastan Dimash aǵamyz babanyń rýhyna taǵzym etýin úzgen emes. 1983 jyly kelgende qabirhanaǵa kirip, Iassaýidiń qulpytasyn sipap shyqqanyn sol kezdegi Túrkistandyq jóndeý sheberhanasynyń bastyǵy, keseneniń úlken janashyry Jantemir Álimov te kórgen.
– Sońǵy suraq. Bul endi tarihqa ainaldy. Panteonnyń modern mańyzy qanshalyqty joǵary? Áli de týrister tartý úshin paidalanýǵa bola ma?
– Jańa aittym, Áziret Sultan panteony tarihta óte sirek kezdesetin qubylys. Tabiǵi jolmen panteonǵa ainalǵan Angliiadaǵy Abbat Vest ministrligi ǵana onymen shendese alady. Parijdegi nemese Kremldegi panteondar sakraldik turǵydan bási tómen. Panteonnyń ishki máni ǵaiyppen ulasyp jatpaǵan soń adamnyń júregin sonshalyqty qozǵamaidy. Endi mańyzyna keleiin. Bolshevikter osy dástúrdi úzdi. Endi sonyń zardabyna qara. Sońǵy 80 jylda Ázirettiń basyna birde bir tulǵa jerlenbedi. Qurmanǵazy Reseide qaldy. Shákárimge qabirdiń ózi zorǵa buiyrdy. Múrdesi uzaq jyl qudyqta jatty. Qazirgi urpaq Muhtar Áýezovtiń, kúishi Dinanyń, batyr Baýyrjan Momyshulynyń, Nurǵisa Tilendievtiń, Aqjan Mashanidiń molasyn tappai qaldy. Bul tulǵalar Almatynyń ainalasynda birneshe ziratqa jerlengen. Barsań tarihi jadyńdy oiatpaidy. Kieli sezimdi bastan keshpeisiń. Jurttyń arnaiy ziiarat etýine de qolaisyz. Keńsaiǵa bireýdi izdep barsań ózińniń qai órkenietke, qai mádenietke jatatyńdy uqpaisyń. Al Áziret Sultan kesenesinde kóne túrki mádenieti men islam órkenietiniń toǵysqan beketin kóresiń. Keýdeń mánge tolyp, adam rýhynyń máńgilik sipatyn jan-júregińmen sezinip qaitasyń. Táýelsizdik alǵanda sovettik ideologiiany syndyryp, sanadaǵy dástúrdi jańǵyrtýǵa talpynǵan bir-aq tulǵa bar. Ol Ózbekáli Jánibekov. Kóziniń tirisinde aǵaiyn-týysyna «Ólsem denemdi Arystanbap qorymyna jerleńder» dep ósiet etken. Ósieti oryndaldy.
Suhbattasqan Sanjar Kerimbai
Ult portaly
