مۇحتار قوجا: كيەلٸ دەستٷردٸڭ ساقتالۋى ساياسي تۇراقتىلىققا تەۋەلدٸ

ۇلت پورتالى نازارلارىڭىزعا بەلگٸلٸ جۋرناليست سانجار كەرٸمبايدىڭ تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇحتار قوجامەن سۇحباتىن ۇسىنادى.

– مۇحتار اعا, دەربەس مەملەكەت بولۋدىڭ بٸر بەلگٸسٸ پانتەون ۇستاۋ. كەيدە بٸر دەرجاۆانىڭ دا سيمۆولى سيياقتى ەسەر ەتەدٸ. بٸزدە كەرٸسٸنشە قازاق حاندىعى ەلسٸرەگەن تۇستا تٷركٸستاندى پانتەونعا اينالدىردى. ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸنە قاي كەزدەن باستاپ تۇلعالار جەرلەنە باستادى?

– ياسساۋي دٷنيە سالعان سوڭ حٸٸ عاسىردان باستاپ جانىنا شەكٸرتتەرٸ جەرلەنە باستاعان. ەرينە, بۇل قۇرانداعى شاراپات ۇعىمىنان شىعادى. «پٸرٸمنٸڭ تابانىندا جاتسام اقيرەتٸم وڭ بولادى» نەمەسە «ول جاقتا دا پٸردٸڭ قىزمەتٸندە بولامىن», «ەۋليەنٸڭ شاپاعاتى تيەدٸ» دەگەن سەنٸم. سوندىقتان ياسساۋي سيياقتى ٸرٸ تۇلعانىڭ كەسەنەسٸ پانتەونعا اينالۋى تابيعي قۇبىلىس. بۇل تٷسٸنٸككە كٶنە تٷركٸنٸڭ باتىر, بەك, ابىز, قاعاندارىن ۇلىقتاپ, التىنعا وراپ كٶمەتٸن دەستٷرٸن قوسىڭىز. يسلام «شارانامەن تۋىپ, بٶز ورانىپ ٶتەسٸڭ» دەگەن فيلوسوفييانى سٸڭٸردٸ. وسىلايشا مارقۇمدار ساۋىت-سايمانسىز, ات-ەبزەلسٸز, التىن-كٷمٸسسٸز, قارۋ-جاراقسىز جەرلەندٸ. بۇل جەردە بٸر نەرسە عانا بار. جەرلەنگەن تۇلعا ٶلدٸگە ەسەپ ەمەس. ولارمەن بايلانىس بولادى دەپ سەنۋ. بۇل يسلامداعى ايان, يلھام دەگەن ۇعىمدارمەن استاسىپ كەتتٸ. ونى حيكمەتتەن-اق كٶرەمٸز. پايعامبار ميعراجدا ياسساۋيدٸڭ رۋحىن كٶرٸپ سٶيلەسە بەرەدٸ. بۇل مەڭگٸ ٶلمەيتٸن ادام جانىنىڭ بٸر سيمۆولى ٸسپەتتەس. سوندىقتان, ۇلى دالادا قايراتكەر تۇلعانى ۇلىقتاۋ ٶلگەن سوڭ دا جالعاسا بەردٸ. 

– مىنانى ايتىڭىزشى, بۇل پەلەن جەردە وسىنداي دا وسىنداي حان جەرلەندٸ دەگەن تاريحي دەرەكتەر ساقتالعان با?

– ساناۋلى, ٶكٸنٸشكە وراي, از عانا مەلٸمەت بار. جازبا دەرەكتەردە مەلٸمەتتەر شاشىراڭقى. تٷركٸستانداعى كٶپتەگەن قۇلپىتاستار جوعالعان. كٷتٸم بولماعان, بٸرازىنىڭ جازۋى ٶشكەن. سەبەبٸ, ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ, تٷركٸستان قالاسى تاريحتا شايباني, قازاق حاندىعى, جوڭعار, بەرٸدە قوقان, بۇقارا حاندارى, رەسەي پاتشالىعىنىڭ قول استىندا بولدى. كەشەگٸ بولشەۆيكتەر تۇسىندا دا توناۋعا تٷستٸ. ەل اۋزىندا ياسساۋي كەسەنەسٸنٸڭ كٸتاپحاناسىن ۆاگونعا تيەپ الىپ كەتكەن دەگەن دە ەڭگٸمە بار. سوندىقتان ونداي قۇجاتتىڭ جويىلىپ كەتۋٸ دە نەمەسە بٸر ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتۋى دا كەدٸك. مىسالى, ەزٸرەت سۇلتاننىڭ ەڭبەكتەرٸ يراننان, ٶزبەكستاننان تابىلىپ جاتىر ەمەس پە? كەسەنەدە جەرلەنگەن تۇلعالار جايلى دەرەكتەر دە تابىلىپ قالۋى مٷمكٸن. ەزٸرشە, كەسەنەدە ساقتالعان قۇلپىتاستارعا, ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا, ناسابنامادا كەلەتٸن مەلٸمەتتەرگە, كٶنە كٶز ساياحاتشى, زەرتتەۋشٸلەردٸڭ جازبالارىنا قاراپ بٸراز تۇلعا انىقتالدى.

– مىسالى...

– مىسالى, كەسەنەنٸڭ سىرتقى سولتٷستٸك-شىعىس قابىرعاسىندا يليياس حان ويىعى دەپ اتالاتىن ورىن بار. ەمٸر تەمٸر تاعايىنداعىن قۇرىلىسشىلار ياسساۋي كەسەنەسٸن سالىپ جاتقاندا جوبا بويىنشا عيماراتتىڭ سىرتقى قابىرعاسى ٸليياسحان مولاسىنىڭ ٷستٸنەن ٶتۋٸ تيٸس. سول كەزدە ەمٸر تەمٸردٸڭ نۇسقاۋمەن مولانى قيراتپاي, قابىرعا ورنىنا ويىق جاسالعان. ونى بٸر جازبالاردا ٸليياس حان نەمەسە كۋكراس حان ويىعى دەپ اتايدى. سوعان قاراپ «بۇل جەردە كەسەنە سالىنباي تۇرىپ, ياسساۋيدٸڭ ەسكٸ مازارىنىڭ جانىنا ٸليياس حان جەرلەنگەن ەكەن» دەپ تۇجىرىم جاسايسىڭ. بۇل وتىرار بيلەۋشٸسٸ ٸليياس حان بولۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ كەسەنەگە العاش قاراحاندىق حاندار جەرلەنٸپ باستاعان. كەسەنەدە «جولبارىس حان دەلٸزٸ» دەگەن بٶلمە بار. ەزٸرەت سۇلتان قابٸرٸنە پەرپەنديكۋليار جاتىر. اڭىزدا جولبارىس حاندى ياسساۋيدٸڭ زامانداسى دەپ اتايدى. بٸر ەلدٸڭ ەمٸرشٸسٸ بولعان دەيدٸ. ەۋليەنٸڭ كەرەمەتٸن كٶرٸپ, مٷريدٸ بولىپتى. بۇل دا سول زامانداعى بيلەۋشٸلەردٸڭ بٸرەۋٸ بولۋى مٷمكٸن. 

– ونى ۇلى جٷزدٸڭ حانى جولبارىس دەپ اتايتىندار بار ەمەس پە?

– يە, ونداي دا پٸكٸر بار. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر 18 عاسىرداعى ۇلى جٷز حانى جولبارىس دەپ ەسەپتەيدٸ. م.ماسسوننىڭ 1930 جىلدارى جازىپ العان اڭىزىنا قاراعاندا بابا ساميت جولبارىس حان ياسساۋي زامانىندا ٶمٸر سٷرگەن. ال م.ماسسون كەيٸنگٸ 60-شى جىلدارداعى ماقالاسىندا ۇلى جٷزدٸڭ جولبارىس حانى دەپ كٶرسەتەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, 90-جىلدارداعى رەستاۆراتسييا كەزٸندە قازىپ الىنعان جولبارىس حاننىڭ مەيٸتٸ سول كەزدەگٸ «ەزٸرەت سۇلتان» مۋزەيٸ ديرەكتورىنىڭناداندىعىنان با, قاساستىعىنان با, بٸز جوقتا باسقا سٷيەكتەرمەن قوسا ارالاسىپ ورتاق مولاعا كٶمٸلٸپ كەتتٸ. بٸزدٸڭ جٷرگٸزە باستاعان انتروپولوگييالىق زەرتتەۋٸمٸز اياقتالماي قالدى. ساراپتاما جاساۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلىپ قالدىق. ەندٸ جولبارىس حاننىڭ قاي دەۋٸر تۇلعاسى ەكەنٸن دەل انىقتاۋ مٷمكٸن ەمەس. كەيبٸر الىنعان انتروپولوگييالىق انىقتامالارعا قاراپ جەنە كەيبٸر مەلٸمەتتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, ونى ياسساۋيدٸڭ زامانداسى دەگەن ويعا كەلدٸم. 

– بٸر كەزدەرٸ تاريحشىلاردىڭ ابىلاي حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى جايلى پٸكٸرٸ ەكٸگە جارىلدى. بٸرٸ ابىلايدى سوندا جەرلەندٸ دەسە, ەكٸنشٸ بٸرٸ جوق دەدٸ. سٸز سول كەزدە زەرتتەۋ جاساپ, سونى انىقتادىڭىز. سول جايلى بٸر ايتىپ ٶتسەڭٸز. 

– عىلىمي ساراپتامالىق جۇمىستى اتقارۋعا بٸرنەشە زەرتتەۋشٸ قاتىستى. مەن ارحەولوگ پەن تاريحشىعا تيەسٸلٸ جۇمىستى اتقاردىم. زەرتتەۋ جۇمىسىنا باسشىلىقتى قازاقستاندا انتوروپولوگييا عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن سالعان اتاقتى عالىم ورازاق سماعۇلوۆ جاسادى. بۇل زەرتتەۋ عىلىمنىڭ تٷرلٸ سالاسىن تٷيٸستٸرگەن ٸزدەنٸس بولدى. جيىرما جىلداي جٷرگٸزگەن زەرتتەۋدٸڭ بارىسى مەن تٷيٸنٸ, دەلەلدەرٸ مەن ايعاقتارىن مونوگرافييالىق كٸتاپتا كەڭٸنەن باياندادىق.

ابىلاي حان قابٸرٸنانىقتاۋدىڭ ٶزٸ كٷردەلٸ جۇمىس. وڭاي شەشٸلمەيتٸن تٷيٸن ەدٸ. «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كٶك سيىرى» دەمەكشٸ, بٸزدٸ داۋعا قالدىرعان سٷيٸنٸش قوجانىڭ كٶك تاسى. ەكٸنشٸدەن زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ باسى-قاسىندا بولماعان, ارنايى تاريحي بٸلٸمٸ جوق كەي جازۋشىلاردىڭ ٶزٸن بٸلگٸش ەتٸپ كٶرسەتۋٸنەن, ارالاسۋىنان تۋدى. زييالى قاۋىم كٸمگە سەنەرٸن بٸلمەي قالدى. بٸردە بٸر دەرەكتە كەي جازۋشى ايتقانداي «كەسەنە سىرتىندا جەرلەنٸپتٸ» دەگەن مەلٸمەت جوق. بٸزگە قارسى كەلگەن جازۋشى بٸزدٸ تەرٸستەۋ ٷشٸن مەلٸمەتتەردٸ بۇرمالاۋعا دەيٸن باردى...

– حاننىڭ قابٸرٸنە قاتىستى سٸزدەر قانداي تٷيٸن جاسادىڭىزدار?

- وقيعا تاريحي مەلٸمەتكە سٷيەنسەك بىلاي ٶربٸگەن. ابىلاي حان قايتىس بولعاندا ونى ەزٸرەت سۇلتاننىڭ وڭ جاعىنا ارۋلاپ, جەرلەيدٸ. ول قىم-قۋىت, الاساپىران كەزەڭ عوي. مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ زەرتتەۋٸندە مىناداي مەلٸمەت بار. حانعا قۇلپىتاس قويۋعا ۇرپاقتارى تٷركٸستانداعى بٸر قوجالارعا 40 تۋ بيە بەرٸپ «حاننىڭ باسىنا قۇلپىتاس ەكەلٸپ ورناتىڭدار» دەپ تاپسىرادى. قوجالار ەدەمٸ, جارقىراعان قۇلپىتاس ەكەلٸپ ورناتادى. ونى كەيٸن جۇرت ابىلاي حاننىڭ اينا تاسى دەپ اتاپ كەتەدٸ. سٶيتسە قوجالار تاشكەنتتە قاراۋسىز جاتقان سٷيەنٸشقوجا حاننىڭ مازارىنداعى كٶك تاسىن ەكەلٸپ, مٷمكٸن ۇرلاپ الدى ما, نە ارزانعا ساتىپ ەكەلدٸ مە - بەلگٸسٸز, ورناتا سالعان. تاستاعى كٷردەلٸ ستيلمەن جازىلعان مەتٸنگە كٶپشٸلٸكتٸڭ تٸسٸ باتپاعان. سەبەبٸ 17-18 عاسىرلاردا جوڭعارييامەن, تسين يمپەريياسىمەن, باسقا دا كٶرشٸ ەلدەرمەن بولعان سوعىس قانشاما قازاق قىرىلدى. ٸشٸندە ساۋاتتىلارى دا كەتتٸ. قازاق حاندىعىنىڭ قالالارى قيراتىلدى, بٸلٸم-عىلىم سالاسى ٷلكەن سوققى الدى. ساۋاتتى ادامدار ساۋساقپەن سانارلىق قالدى. سوندىقتان بىلايعى جۇرت كٶك تاستاعى جازۋدى وقي الماعان. ابىلاي حان قابٸرٸنٸڭ ورنىن بٸلگەن.ونىڭ ٷستٸنە قويىلعان قۇلپىتاستى «ابىلايدىڭ تاسى» دەپ اتاپ كەتكەن. كەيٸن ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ «قابٸردٸ جۇرت ابىلاي حاندٸكٸ دەيدٸ. قۇلپىتاستاسٷيەنٸشقوجا حاننىڭ اتى جازىلعان» دەپ ەلدەن ەستٸپ بٸلگەنٸن قاعازعا تٷسٸرٸپ قالدىرىپ كەتەدٸ. 

1993 جىلى تٷركييا ياسساۋي كەسەنەسٸنە رەستاۆراتسييا جاسايدى. ولار كەسەنە ٸشٸندە جەرلەنگەن مارقۇمداردىڭ سٷيەگٸن اقتارىپ تاستادى. جۇمىستى تٷركييا جاعى اتقارعانمەن, جالپى باسشىلىقتى سوۆەتتٸك دەۋٸردە تەربيە العان قازاقستان رەستاۆراتورلارى باسقاردى. ولار قازاق تاريحى ٷشٸن ياسساۋي كەسەنەسٸندەگٸ ەربٸر قابٸر ات باسىنداي التىنعا باعالاناتىن دەرەك ەكەنٸن سەزٸنبەدٸ. تەك سول مەكەمەدە ٸستەيتٸن مارات مىرزاباەۆ دەگەن ارحەولوگتىڭ ەكٸ قابٸردٸ تۇتاس الىپ شىعۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولدى. ول ايناتاستى كٶتەرٸپ استىندا جاتقان ابىلايدىڭ قابٸرٸن تۇتاس قازىپ العان. رەستاۆراتورلار دا, ارحەولوگتار دا قۇلپىتاس استىندا ابىلاي حان جاتىر دەپ ويلاماعان. سەبەبٸ جوعارىدا ايتقانداي قۇلپىتاس جازۋىندا «سٷيەنٸشقوجا حان جەرلەنگەن» دەپ كٶرسەتٸلگەن. 

– سٸز دە بٸلمەدٸڭٸز بە, باسىندا?

– ولكەزدە ابىلاي حان جايلى مەلٸمەتتەردٸ جيناپ سارالاپ جٷرگەنمٸن.قۇلپىتاس استىندا اتاقتى حانىمىز جاتقانىن جوبالادىم. عىلىمي دەلەلدەۋ ٷشٸن, تەكسەرۋ كەرەك بولدى. قۇلپىتاس استىنداعى مەيٸت مونوليتپەن الىنىپ, سول قالپى ساقتاۋلى تۇرعانىن كٶرٸپ الماتىداعى ۇستازىم انتروپولوگ ورازاق اعاعا حابار بەردٸم. ياسساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ باسشىلىعى قولداۋ كٶرسەتتٸ. ارحەولوگييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, ت.ع.ك. زيياددين يسابەكوۆ زەرتتەۋدٸ ۇيىمداستىرۋ جاعىنا كٶمەكتەستٸ. 

– سوندا تٷرٸكتەر رەستاۆراتسييا جاساعاندا ولارعا جٶن سٸلتەپ, باعىت-باعدار بەرٸپ وتىراتىن ەتنوگراف, ارحيتەكتور, ارحەولوگ, تاريحشىلار بولماعانى ما?

– مەنٸڭشە, رەستاۆراتسييا ەرتە باستالدى. سەبەبٸ قازاق عالىمدارىنىڭ ساناسى سسسر-دىڭ يدەولوگيياسىنان ايىقپاعان كەزٸ ەدٸ. سسسر-گە بەرٸلگەن كوممۋنيستەر وداقتىڭ قۇلاعانىن قابىلداي الماي, ەس جييا الماي جٷرگەن. ال ۇلتشىلدار ەيفورييادا جٷردٸ. ەڭ باستىسى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸندەگٸ رەستاۆراتسييا جۇمىسىناكٶپ جىل جەتەكشٸلٸك جاساعان اكادەميك بايان تۇياقباەۆانىڭ تاريحي دەرەكتەردٸ تالداماي, زەردەلەمەي قازاق حاندارى كەسەنە سىرتىندا جەرلەنگەن, ٸشكٸ جاعىنداقابٸرٸ جوق دەگەن تۇجىرىمى نەگٸز بولدى. رەستاۆراتسييا بارىسىندا بٶلمەلەردٸڭ ەدەندەرٸن ويلانباي قوپارىپ تاستاۋعا مٷمكٸنشٸلٸك بەردٸ. 

– سٸز ول كەزدە قايدا ەدٸڭٸز?

–شەۋٸلدٸردە وتىرار مۋزەيٸندە ارحەولوگييا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ەدٸم. كەسەنەگە بارسام بٶلمەلەر ٸشٸ قوپارىلىپ تاستالعان. شوشىپ كەتتٸم. «ابىلاي حاننىڭ دا سٷيەگٸ ارالاسىپ كەتتٸ مە» دەپ قورىقتىم. الايدا قۇداي وڭداپ, قابٸرٸن م.مىرزاباەۆ مونوليت تەسٸلٸمەن الىپتى. سودان مٷردەنٸ زەرتتەۋگە كٶشتٸك. سٷيەك انتروپولوگييالىق تۇرعىدان زەرتتەلٸپ, ەرەكشەلٸكتەرٸ انىقتالدى. انتروپولوگييالىق انىقتاما جازبا دەرەكتەردەگٸ ابىلاي حاننىڭ جاسى, اۋرۋى, جاراقات ورىندارى جايلىمەلٸمەتتەپ سالىستىرىلدى. بارلىعى سەيكەس كەلدٸ. 

– مىسالى...

– ابىلاي حان قارتايعاندا پارادونتوزبەن اۋىردى دەگەن مەلٸمەت بار. جاق سٷيەكتە ونىڭ بەلگٸلەرٸ انىق بايقالدى. 1756 جىلى قىتايلارمەن بولعان سوعىستا ابىلاي سۇلتاننىڭ اياعى جارالانعانى ايتىلادى. ونى ورىسشا بٸر دەرەك تولىقتىرىپ «...سام ون, سۋلتان ۆ لەدۆەيۋ كوپەم رانەن تاك سيلنو رانەن, چتو وت توگو ي پو وتەزدۋ يح حوديت نە موگ ي ۆ كراينەي سلابوستي زدوروۆيا سۆوەگو وستالسيا» دەپتٸ. ابىلاي حاننىڭ وسى سٷيەگٸندە راسىمەن جاراقات بەلگٸسٸ انىق بايقالدى.ابىلايدىڭ قابٸر ورنى جٶنٸندە بٸرتوپ مەلٸمەت تاپتىق. بارلىعى كەسەنە ٸشٸندە بولعانىن كٶرسەتەدٸ. ورىس گەوگرافييالىق قوعامىنىڭ 1882 جىلعى مەلٸمەتٸندە ن.بالكاشيننٸڭ قازاق ەلٸندە جٷرگٸزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرٸنە باعا بەرگەن رەتسەنزييادا «ۆ تۋركەستانسكوي مەچەتي ازرەت-سۋلتانا, ناد موگيلوي زنامەنيتوگو كيرگيزسكوگو حانا سرەدنەي وردى ابىلايا, ۋمەرشەگو 1781 گ., پوستاۆلەن مرامورنىي نادگروبنىي كامەن, پريۆەزەننىي س درۋگوگو كلادبيششا ي پرينادلەجاۆشيي موگيلە سۋيۋنچ-حودجا-حانا ...» دەگەن دەرەك بار. 

– ال, سٷيٸنٸش قوجانىڭ قۇلپىتاسىن ۇرلاپ ەكەلٸپ ورناتقان دەگەن دەرەكتٸ قايدان الدىڭىز?

– ونى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ جازادى. 

– جاڭا ن. بالاكشيننٸڭ ەڭبەگٸندە ابىلاي حاندى ەزٸرەت سۇلتاننىڭ كەسەنەسٸنە سالتاناتپەن جەرلەدٸ دەپتٸ. جالپى كەسەنەدەگٸ جەرلەۋ رەسٸمٸن تولىق باياندايتىن دەرەكتەر بار ما? 

– ەر جەردە ٷزٸم-ٷزٸم دەرەك عانا كەزدەسەدٸ. مىسالى, 1887 جىلى «تۋركەستانسكايا تۋزەمنايا گازەتانىڭ» №10 سانىندا شاعاتايشا مىناداي دەرەك جازىلعان: «...ابىلاي حان دٷنيە فەنيدەن, دٷنيە باقيعا ساپار قىلادى... ٷش يۋزدٸڭ بالاسى حاندى قاي يەرگە ... قويامىز دەپ ماسليحاتتاسىپ, اقىرى حازيرەت سۇلتاننىڭ يشينە قويماققا يتتيفاق (كەلٸسٸم) قىلىپ, ارىس بويىنان ٷش جٷزدٸڭ بالاسى كەزەك-كەزەك جاياۋ كٶتەرٸپ الىپ بارىپ تٷركٸستانعا ... قويادى». وسىنداي ەر جەردە ايتىلاتىن دەرەكتەر عانا ساقتالعان. مەشھٷر-جٷسٸپ قالدىرعان بٸر اڭىز بار. «ابىلاي حاننىڭ تٷسٸ جەنە ٶلٸمٸ» دەپ اتالادى. سوندا ابىلاي تٷس كٶرٸپ بۇقار جىراۋعا جورىتادى. جىراۋ تٷسٸن جورعان سوڭ: «مەن بٸلگەنٸمدٸ ايتسام كٷن كٶزٸ, جەر جٷزٸندەگٸ ەۋليەلەر جينالىپ «ابىلاي ٶلدٸ, سونىڭ جانازاسىنا تٷركٸستانعا بارا جاتىرمىز» دەپ قۇمداي جيىلىپ جٷر» دەيدٸ. وسى اڭىز سول دەۋٸردٸڭ ايناسى سيياقتى. ياعني «اقىرەتتە ەۋليەنٸڭ شاپاعاتى بولادى» دەگەن سەنٸممەن بٸرگە تٷركٸستاندا جەرلەنگەن تۇلعانىڭ جانازاسىنا ەۋليە-ماشايىقتار قاتىسادى دەگەن بەيسانالى تٷسٸنٸك جاتىر. حانعا «تالقانىڭ تاۋسىلۋعا تاقاۋ. اللادان بۇيرىق كەلسە بٸر كٷندە تۇرمايسىڭ. بٷكٸل ەۋليەنٸڭ ەرۋاعى ەزٸرەتتٸڭ باسىنا جينالىپ جاتىر. قامدان» دەپ مەڭگٸلٸك تىنىستايتىن مەكەنٸ ەۋليەنٸڭ قاسى ەكەنٸن مەڭزەيدٸ. «حازٸرەتتٸ سۇلتانعا الىپ كەلٸپ, اق كٷمبەزدٸڭ ٸشٸنە بٸر بٶلمەسٸنە قويىپ,تاسىن ٷستٸنە ورناتتى» دەپ جازادى مەشھٷر-جٷسٸپ.

– يە, دۇرىس ايتاسىز. كٶرٸنگەن جەرگە جەرلەمەگەن عوي. 

– بٸر قىزىعى, شەتەلدٸك ساياحاتشىلار دا مۇنى مويىنداعان. بەرٸ بٸر اۋىزدان ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸنٸڭ ورتاعاسىردا كٷللٸ تٷركٸ ەليتاسىنىڭ پانتەونىنا اينالعانىن مەڭزەيدٸ. قوجا احمەت ياسساۋي عيماراتىندا نەبٸر ەيگٸلٸ حاندار مەن حانىمدار جەرلەنگەن دەيدٸ اتاقتى شىعىستانۋشى اكادەميك ۆ.بارتولد. 1894 جىلى ەبۋبەكٸر ديۆاەۆ كەسەنەدەگٸ جازۋلاردى كٶشٸرتٸپ, شىعىستانۋشى پ.احمەروۆكە جٸبەرگەن حاتىندا «ۆ مەچەتي پوگرەبەنى كرومە ساموگو حودجي احمەدا ياساۆي ي مۋسۋلمانسكيە تسارستۆەننىە وسوبى. پري ۆحودە ۆ مەچەت, يلي سكورەە ۆ ۋسىپالنيتسۋ ۆەليكيح ليۋدەي ۆوستوكا ...» دەيدٸ. كەسەنەنٸڭ بٸر ەسٸگٸندە مىناداي جازۋ بار ەكەن: «دۆەر ۆەليكيح ليۋدەي ەست رۋدنيك سچاستيا. ليۋبوۆ ۆەليكيح ليۋدەي ەست كليۋچ سچاستيا». ياعني شىعىستىڭ ۇلىق تۇلعالارى جاتقانىن ايتادى. حVٸٸ عاسىردا امستەردام بۋرگوميسترٸ نيكولااس ۆيتسەن «سولتٷستٸك جەنە شىعىس تارتارييا» كٸتابىندا «... قازاق جەرٸندە وتىز ەكٸ قالاشىق بار. ٸشٸندە اتاقتىسى تٷركٸستان. مۇندا بٸر عيمارات بار. اتى «استانا». قابىرعالارى تٷرلٸ بوياۋمەن ەشەكەيلەنگەن. كەيبٸر بٶلٸگٸنە التىن جالاتىلعان. عيماراتتىڭ ٷستٸڭگٸ جاعىندا ەكٸ مۇنارا بار. استانانىڭ ٸشٸندە جٷزدەن اسا بٶلمە بار. بٸر بٶلمەسٸندە بيٸكتٸگٸ ادام بويىنداي قازان بار. قازاننىڭ توعىز قۇلاعى ناقىشتالعان ... استانادا ەزٸرەتقوجا اتتى ەۋليەنٸڭ مولاسى بار» دەپ بەينەلەيدٸ. ەزٸرەت قوجا دەپ قوجا احمەت ياسساۋيدٸ اتاپ وتىرعانى تٷسٸنٸكتٸ. 

«كەسەنەدە بۇرىن باشقۇرتتارمەن بٸرلەسٸپ سٸبٸرلٸكتەرمەن سوعىسقان كٶشەك حان جاتىر. ونىڭ قابٸرٸ ٷستٸندە ياشمادان جاسالعان قۇلپىتاس قويىلعان» دەپ جازادى. تٷرٸك عالىمى فۋات كوپرۋلۋزادە 1919 جىلى شىققان كٸتابىندا: «وڭ جاقتا جەنە سول جاقتا قازاق بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ قۇلپىتاستارى ورنالاسقان بٶلمەلەر بار. بۇلاردىڭ اراسىندا ەيگٸلٸ ابىلاي حاننىڭ بەيٸتٸ بار» دەپ جازادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا پانتەون ەكەنٸن ول دا جازىپ قالدىرىپ كەتكەن...

– تاعى بٸر سۇراق, اعا. ياسساۋي بابامىزدىڭ وتباسى جايلى دەرەكتەر بار ما?

–بار. ناسابناما نۇسقالارىندا, ودان بٶلەك شەتەلدٸك ساياحاتشىلاردىڭ ەستەلٸكتەرٸندە ايتىلادى. ولار دا وسى كەسەنەدە جەرلەنگەن. ەيەلٸنٸڭ ەسٸمٸ ايشا قۋش تادج بيبٸ. بالاسىنىڭ ەسٸمٸ يبراھيم. جاس كەزٸندە قايتىس بولعان دەلٸنەدٸ اڭىزداردا. تٷركٸستان قالاسىنان شەۋٸلدٸرگە بارا جاتقان جولدا قىزى گاۋھاردىڭ مازارى ساقتالعان. حٸح اياعىندا بەلگٸلٸ شىعىستانۋشى, اكادەميك ن.ۆەسەلوۆسكيي, 1930 جىلى اتاقتى ارحەولوگ م.ماسسون كەسەنەدە بولىپ «ەۋليە قاسىندا ونىڭ حانىمى جاتقانىن» حاتقا تٷسٸرٸپ كەتكەن. بٸراق بەرٸگە دەيٸن ياسساۋي بابامىزدىڭ جۇبايىنىڭ ەسٸمٸ بەلگٸسٸز بولىپ كەلگەن. سوڭعى جىلدارى جارييا ەتٸلگەن بٸر شەجٸرەدەن جۇبايىنىڭ ەسٸمٸ ايشا قۋش تادج بيبٸ ەكەنٸ مەلٸم بولدى.

– سوندا ياسساۋي وتباسىمەن كەسەنەدە بٸرگە جەرلەنگەن عوي, يە?

– يە, بۇل دا بٸر قىزىق, ەرەكشە دەستٷر. تٸپتٸ ەجەلگٸ تٷركٸلٸك رەڭٸ بار دەسەك تە بولادى. تازا شاريعاتپەن كەلسەڭ كٸسٸنٸڭ قابٸرٸ مەيلٸنشە ەلەۋسٸز بولادى. ال كٶنە تٷركٸلٸك دەستٷردە مارقۇمنىڭ قابٸرٸن جەراستى ٷيٸ ەتٸپ سالادى. بەينە بٸر وتباسى مٷشەلەرٸ بٸر ٷيدٸڭ ٸشٸندە مەڭگٸلٸك تىنىس تاپقانداي. ونى بٸزدە ساعانا دەپ ايتادى. بۇل دەستٷر يسلاممەن شارپىسقاندا سىرتقى فورماسىن ساقتاپ قالدى. مىسالى, مەشھٷر جٷسٸپتٸ, بەكەت اتانى الىپ قارا. ەكەۋٸنٸڭ دە مٷردەسٸ اشىق جاتقان. نەگە ولاردى توپىراقپەن كٶمٸپ تاستامايدى? مەدەنيەتتەردٸڭ سينتەزٸ دەگەن وسى. سامارقاناعى ەمٸر تەمٸر مەيٸتٸ وتباسى, بالا-شاعاسىمەن بٸرگە جاتىر. مۇنىڭ كٶرٸنٸسٸ ەلٸ دە بار. اۋىل ايماقتاردا ەرلٸ-زايىپتىلار بٸر مازاردا جەرلەنۋگە الدىن الا دايىندالادى. بٸرەۋٸ قايتىس بولعاندا قاسىنان جۇبايىنا جەر الىپ قويادى. تٸپتٸ قازاقتاردىڭ قورىمدا رۋ-رۋ بولىپ جەرلەنەتٸنٸ دە سودان شىعادى. قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸندە دە وسى دەستٷر ساقتالعان. بالا-شاعاسى, شەكٸرتتەرٸبٸرگە جەرلەنەدٸ. و دٷنيەدە ەۋليەنٸڭ قىزمەتٸندە بولامىز دەپ ٷمٸتتەنەدٸ. كەسەنەنٸڭ جانىندا رابييا سۇلتان بەگٸمنٸڭ كٶرٸكتٸ كەسەنەسٸندە دە وسى ٷردٸس ساقتالعان. رابييا بەگٸم - «كٶشپەلٸ ٶزبەك مەملەكەتٸنٸڭ» اتاقتى حانى ەبٸلقايىردىڭ ەيەلٸ. ەيگٸلٸ ەمٸر تەمٸردٸڭ شٶبەرەسٸ, ۇلىقبەكتٸڭ قىزى. 1485 جىلى قايتىس بولعان سوڭ بالالارى وعان ارناپ كەسەنە سالدىرادى. ودا حانشامەن بٸرگە ەبٸلقايىردىڭ دٷنيەدەن جاستاي ٶتكەن شٶبەرەلەرٸ جەرلەنگەن. ولاردىڭ اسا شەبەرلٸكپەن جاسالعان قۇلپىتاستارى كەسەنە ٸشٸندە ەلٸ ساقتاۋلى. ياعني بٸر كەسەنەدە وتباسى مٷشەلەرٸمەن جەرلەنۋٸ سول كەزدەگٸ دەستٷردٸ كٶرسەتەدٸ. 

– ال «كٶشپەلٸ ٶزبەكتەردٸڭ» ەبٸلقايىر حانى وندا جەرلەنبەگەن بە?

– كەيبٸر ەدەبيەتتە تٷركٸستاندا جەرلەندٸ دەپ ايتىلادى. بٸراق قاتە پٸكٸر. سىعناقتاعى كٶك كەسەنەدە جاتقانى تاريحي دەرەكتەردە اتالادى. 

– بٸراق سوزاقتا جەرلەنٸپتٸ دەگەن دە قاڭقۋ سٶز بار عوي?

– دۇرىس ايتاسىڭ. ەل اراسىندا ونداي ەڭگٸمە بار. ورتاعاسىرلىق بٸر دەرەكتە ونىڭ سوزاقتا جاتقانى ايتىلادى. ٶزبەكەلٸ جەنٸبەك تە كٸتابىندا سونىڭ بٸر شەتٸن شىعارىپ جازدى. قازاق حاندىعىن قۇرعان جەنٸبەك حان دا سوندا جاتىر-مىس. ەكٸ حان تٸرٸسٸندە سوعىسىپ ەدٸ, ٶلگەن سوڭ بٸر مولادا قاتار جاتىر. ٶمٸر تاتۋلاستىرا الماعان ەكٸ حاندى ٶلٸم تاتۋلاستىردى. دەشتٸ قىپشاقتىڭ كەڭ دالاسىنا سىيماعان قوس تارلان ون شارشى قۇلاش جەرگە قاتار كٶمٸلدٸ دەگەن اڭىزدار كٶپ. بٸر قىزىق ايتايىن. 

– يە, تىڭداپ وتىرمىن. 

–بٸردە وسى اڭىزدىڭ تٷبٸن تەكسەرەيٸن دەپ سوزاققا باردىم. مولالاردى ارالادىم. بٸراق حاندارعا لايىق كەسەنە كٶرمەدٸم. ول كەزدە ەبٸلقايىردىڭ مولاسى سىعاناقتا جاتقانىن بٸلەتٸن ەدٸم. ال جەنٸبەك بەلگٸسٸز ەدٸ. مەنٸ قىزىقتىرعانى: حالىقتىڭ ەبٸلقايىردى نە ٷشٸن سوزاقتا جاتىر دەپ ايتاتىنى. مٷمكٸن ەبٸلقايىر وسىندا جەرلەنگەن شىعار دەپ تە ويلادىم. بٸراق زەرتتەۋ جۇمىسىم مىناداي تۇجىرىمدى تۋعىزدى. سوزاقتا ەجەلگٸ وعىز قاعاننىڭ تاۋ قاعان دەگەن بالاسىنىڭ مازارى بولعان ەكەن. بۇرىنعى كٶنە تٷركٸ دەستٷرٸندە ول جەر كيەلٸ دەپ ەسەپتەلگەن. مٷمكٸن قاعاندار, بەكتەر جەرلەنگەن دە شىعار. ەبٸلقايىر قايتىس بولعاندا وعان ارنالىپ سوعىلاتىن مازار دايىن بولماي قالادى. سول كەزدە ونى ۋاقىتشا وسى جەرگە جەرلەسە كەرەك. سىعاناقتاعى مازار سالىنىپ بٸتكەندە بالالارى قايتا قازىپ الىپ, سوندا ارۋلاپ جەرلەيدٸ.

– قىزىق ەكەن. بٸرٸنشٸ رەت ەستٸپ تۇرمىن. ال جەنٸبەك حاننىڭ تۇسىندا ەزٸرەت سۇلتانعا جەرلەنۋٸ ٷردٸسٸ بەسەڭدەگەن بە? نەگە ولار وسىندا جەرلەنبەگەن? 

– كيەلٸ دەستٷردٸڭ ساقتالۋى دا ساياسي تۇراقتىلىققا تەۋەلدٸ. اتتان تٷسپەيتٸن جاۋگەرشٸلٸك زاماندا كەي ٷردٸس ٷزٸلەدٸ. قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى كەزەڭٸ نە بار, نە جوق بولاتىن الماعايىپ زامان. سوندىقتان, قيلى كەزەڭدە دٷنيە سالعان حانداردى تٷركٸستاننان ٸزدەۋ قيىنداۋ. بٸراق بۇل دەستٷردٸڭ ٷزٸلگەنٸن بٸلدٸرمەيدٸ. ساناداعى تاريحي جادى قولايلى سەتتٸ كٷتٸپ تۇرادى. قالاي سەتٸ تۋادى سولاي تاريحي تٸزبەكتٸ تٸرٸلتەدٸ. مىسالى, جەنٸبەك نەمەسە كەرەي حاندار كەسەنەدە جەرلەنبەۋٸ مٷمكٸن. قاسىمنىڭ تۇسىندا مەملەكەت كٷشەيەدٸ. قايتادان تٷركٸستانعا مارقۇمدى جەرلەۋ دەستٷرٸ جاندانادى. جەنٸبەكتٸڭ قىزى امانبيكەنٸ 1519 جىلى كەسەنەگە جەرلەيدٸ. باسىنا ەسەم قۇلپىتاس قويادى. كٶلەمٸ 161ح37ح59 سم. شىعىستانۋشى ە.ديۆاەۆ, ن.احمەروۆتەر كەسەنەگە كەلگەندە قۇلپىتاسقا ەرەكشە توقتالعان. ونى قازاق حانى جەنٸبەكتٸڭ قىزى امانبيكە حانىمدىكٸ دەپ كٶرسەتكەن. قۇلپىتاستىڭ بەتٸندە: «بۇل زيراتتىڭ يەسٸ, (كٷنەسٸ) كەشٸرٸلگەن, «اللا تاعالانىڭ راقىمى تٷسكەن, ٶمٸردەگٸ تٸرلٸگٸ العا باسقان امان بيكە باراق ۇلى جەنٸبەكتٸڭ قىزى. ول شاراپاتتى رادجاپ ايىندا 925 جىلى دٷنيەدەن قايتتى» دەلٸنگەن. تاستىڭ قىرلارىندا قۇراننان ٷزٸندٸلەر ويمىشتاپ جازىلعان. بۇل بٸر مەسەلە. ەكٸنشٸدەن قۇلپىتاستاعى جازۋعا مەن بەرسەڭ, وندا «كٷنەسٸ كەشٸرٸلگەن», «اللانىڭ راقىمى تٷسكەن» دەپ كەلەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ حالىقتىق سەنٸمدٸ كٶرسەتەدٸ. ەۋليەنٸڭ جانىنا جەرلەنگەن ادامعا تەڭٸردٸڭ مەيٸر-شاپاعاتى تٷسەدٸ دەپ سەنگەن.

– مەن تٷسٸنبەگەن بٸر نەرسە بار. كەسەنەدە كٶشپەلٸ ەبٸلقايىر حاننىڭ قىزى رابييا بەگٸم سۇلتان جەرلەنگەن. ونىڭ زامانداسى جەنٸبەك حاننىڭ قىزى امان بيكە دە جەرلەنٸپ وتىر. قاراساڭ ەبٸلقايىر مەن جەنٸبەك حان بٸر-بٸرٸمەن جاۋلاسىپ ٶتكەن تۇلعالار. قالايشا بالالارى بٸر مولادا قاتار جاتىر?

–ەدەتتە ساياحاتشىلار قازاق مۇسىلماندىعىن تولەرانتتى دەپ سيپاتتاعان. راسىمەن دە تٷركٸلٸك يسلامنان سونى وڭاي كٶرۋگە بولادى. مارقۇمنىڭ تٸرٸسٸندە ۇستانعان جولىنا قاراپ بٶلەك كٶمۋ دەگەن قييانات جوق. سەبەبٸ كيە, قاسيەت, قۇت-بەرەكە, شاراپات دوسقا دا دۇشپانعا دا ورتاق. وسى تەرەڭ فيلوسوفييا بولماعاندا جاۋلاسقان تاراپتار كٶسەمدەرٸن كٶمەتٸن بٸر-بٸر پانتەون جاساپ الاتىن ەدٸ. بٸراق ونىڭ تٷبٸ تۇتاس ۇلىستىڭ بٶلشەكتەنۋٸنە ەكەپ سوعادى. تٸرٸلەر تٸرەسٸپ جٷرگەنٸمەن ٶلٸلەرٸ بٸر مولادا جولداس بوپ جاتادى. وسىنىڭ ٶزٸ ٸشكٸ رۋحاني ٶزەكتٸڭ كيەلٸ بٸر ورتالىققا بايلانىپ تۇرعانىن كٶرسەدٸ. ودان بٶلەك بۇل سالت ياسساۋيدٸڭ قايتالانباس ۇلىق دەرەجەسٸن كٶرسەتەدٸ. تەك ەزٸرەت سۇلتاننىڭ باسىنا جەرلەنسەم دەگەن قۇمارلىق بەرٸنەن باسىم تۇرادى. 

– ال حان-سۇلتانداردان قۇلپىتاسى ساقتالعاندارى بار ما? 

–جوق دەسە دە بولادى. كٶبٸسٸ جوعالىپ, جويىلىپ كەتكەن. ەسٸرەسە, سوۆەت وداعى كەزٸندە جوعالعان. قۇرىلىس ماتەريال رەتٸندە پايدالانىپ كەتتٸ دەگەن دە ەڭگەمەلەر بار. سەبەبٸ كەزٸندە حان بەيٸتتەرٸنە جەكە كەسەنە-كٷمبەزدەر سالىنعان. كەسەنەنٸڭ اينالاسىن تەگٸستەگەندە ولاردى جەر بەتٸنەن سىرىپ جوق قىلىپ جٸبەرگەن. ودان بٶلەك قۇلپىتاستاعى جازۋلار ٶشٸپ كەتكەندٸكتەن حانداردىڭ جەرلەنگەن ورنىن انىقتاۋ دا قيىن مەسەلە.

– سوندا قۇلپىتاسى بولماسا نەمەسە ٶشٸپ كەتسە حان-سۇلتاندى قالاي انىقتايسىزدار?

–قۇلپىتاستا بولماسا تاريحي دەرەك كٶزدەرٸندە بار. سوعان سٷيەنەسٸڭ. مىسالى كەسەنەدە «حيجرانىڭ 990 جىلى ... سۇلتان...» دەگەن جازۋى عانا ساقتالعان بٸر قۇلپىتاس بار. قۇلپىتاس يەسٸ قازٸرگٸ جىل ساناۋىمىزبەن 1582 جىلى قايتىس بولعان. ال اتى-جٶنٸ بەلگٸسٸز, ٶشٸپ كەتكەن. ەندٸ وسى كٸشكەنە دەرەكتٸ كەڭٸرەك باياندايتىن تاريحي جازبا بار. قادىرعالي بي قاسىمۇلى تٷركٸستاندا شىعاي حاننىڭ ۇلى, حالىق «ۇزىنوقتى وندان» اتاعان ەرجٷرەك سۇلتان, قولباسشى جەرلەنگەن دەيدٸ: «وندان سۇلتان جايلى حيكايالار كٶپ. ەرجٷرەك باتىر. قۇرالايدى كٶزگە اتقان مەرگەن ەدٸ. جاۋعا قارسى كٷرەستە كٶپ ەرلٸك كٶرسەتتٸ. شىعاي حان تۇسىندا ەسكەردٸڭ باس قولباسشىسى بولدى. ول تۋرالى تاريحتا بەلگٸلٸ. قالماقتارمەن شايقاستا وتىز جاسقا كەلگەن جٸگٸت شاعىندا شەيٸت بولدى. قابٸرٸ ەزٸرەت سۇلتاننىڭ قاسىندا جەرلەندٸ» دەيدٸ. وسىعان قاراپ, زەرتتەۋشٸلەر بۇل قۇلپىتاس وندان سۇلتاندٸكٸ بولۋى مٷمكٸن دەپ تۇجىرىمدايدى. 

1913 جىلى مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ تٷركٸستانعا كەلەدٸ. قازاق حانى ەسٸم جٶنٸندە مىناداي دەرەك قالدىرادى: «ەسٸم حان بۇل مەشٸتتٸڭ ٸشٸندە بولماسا دا ماڭايىندا قويىلعان ەكەن. ٷستٸنە ورناتقان بەلگٸسٸ بۇل كٷندە جوعالىپ كەتٸپتٸ» دەيدٸ. الايدا بۇل قاي ەسٸم حان? قازاق حاندارى ٸشٸندە بٸرنەشە ەسٸم حاندار بار. قولدا بار مەلٸمەتتەردٸ سالىستىرا كەلە تٷركٸستاندا 18 عاسىردا بيلٸك قۇرعان سەمەكە حاننىڭ كەنجە بالاسى ەسٸم حان دەگەن جورامال ايتقىم كەلەدٸ. ونىڭ بيلٸك قۇرعان كەزٸ 18 عاسىردىڭ 50-شٸ جىلدارى مەن 1798 جىل. 

رەسەي مۇراعاتتارىن سٷزٸپ شىققان بەلگٸلٸ تاريحشى ي.ۆ.ەروفەەۆا تٷركٸستاندا حVٸٸٸ عاسىردىڭ ٶزٸندە قازاقتىڭ اتاقتى التى حانى جەرلەنگەنٸن انىقتايدى. ەز تەۋكە حان, جولبارىس حان, ەبٸلمەمبەت حان, باراق حان, ابىلاي حان, ەبٸلپەيٸز حان.ونان سوڭ 1813 جىلى جازىلعان ابد راحيم ۋزكانديدٸڭ «شىڭعىسحان ريسولياسى» دەگەن قولجازبا تابىلدى. وندا جەڭگٸر حان, تەۋەكەل مۇحاممەت باحادۋر حان, شاح مۇحاممەت باحادٷر (سەمەكە) حان تٷركٸستاندا جاتىر دەلٸنەدٸ. گەنەرال-مايور س.برونەۆسكييدٸڭ 1830 جىلى قازاقتار جايلى جازباسىندا 1748-1750 جىلدارى بيلٸك ەتكەن سىعاي حان دا كەسەنەگە جەرلەنگەنٸن ايتادى.ال كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر كەسەنەدە جەرلەنگەن ون سەگٸز حاننىڭ ەسٸمٸن دە اتاپ جٷر. 

– ال كٸشٸ جٷزدٸڭ ەبٸلقايىر حانى تٷركٸستانعا نە ٷشٸن جەرلەنبەگەن? 

– كٸشٸ جٷز ەبٸلقايىر حان دٷنيە سالعاندا ونى اقتٶبە وبلىسىنداعى قايتىس بولعان جەرگە قويعان. رەسەيمەن وداقتاس بولعاندىقتان ولار حاننىڭ باسىنا مازار تۇرعىزىپ بەرەمٸز دەپ ۋەدە بەرەدٸ. بٸراق بۇل ٸس سوزىلىپ كەتەدٸ. سول كەزدە جۇبايى بوپاي حانىم: «مازار سالىپ بەرەمٸز دەپ ەدٸڭدەر سوزىلىپ كەتتٸ. ەگەر سالمايتىن بولساڭدار اتا-بابانىڭ دەستٷرٸ بويىنشا تٷركٸستانداعى كەسەنەگە جەرلەيمٸن» دەپ پاتشاعا حات جازادى. رەسەي وفيتسەرلەرٸ اقتٶبەدەگٸ قۇمنىڭ كٷيدٸرٸپ كٸرپٸش باسۋعا جارامايتىنىن العا تارتادى. كەيٸن ۇرپاقتارى حاننىڭ سٷيەگٸن قازىپ الىپ سىر بويىنا ەكەلدٸ دەگەن دەرەك بار. 

– دەرەگٸ تولىمدى, جەرلەنگەنٸ كٷمەنسٸز تاعى قانداي سۇلتانداردى كەسٸپ ايتا الاسىز? 

– كەنەسارىنىڭ ەكەسٸ قاسىم سۇلتاندى ايتۋعا بولادى. ونى قوقاندىقتار الداپ كەزدەسۋگە شاقىرىپ, تۇتقىن ەتٸپ تٷركٸستاندا ۇستايدى. وسى جەردە سىرقاتانىپ 1840 جىلى قىركٷيەكتە دٷنيە سالادى. بەكلەربەك كەلٸپ رۇقسات بەرگەنشە مەيٸتٸ كٶمۋسٸز بٸر اي جاتىپتى. اقىرى تۋىسقاندارىنىڭ ايتۋىمەن ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸنٸڭ ٸشٸنە جەرلەپتٸ. ن.بالكاشين 1887 جىلعى ەڭبەگٸندە قازاقتىڭ بٸرتوپ اتاقتى تۇلعالارىنىڭ قابٸرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر كەلتٸرە كەلە كەنەسارىنىڭ ەپكەسٸ بوپاي حانىم دا قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸندە, ەكەسٸ قاسىمنىڭ قاسىندا جەرلەنگەنٸن جازادى. ال ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدييادا جەنە كٶپتەگەن باسقا دا كٸتاپتاردا ونى اقتٶبە وبلىسىندا جەرلەنگەن دەپ قاتە جازىپ جٷر. بٸز وسى دەرەككە سٷيەنٸپ بوپاي حانىم دا ەكەسٸ قاسىم سۇلتانمەن بٸرگە كەسەنەدە جەرلەنگەن دەپ انىق ايتا الامىز. الاش كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ باباسى بٶكەي حان دا وسى كەسەنەدە تىنىستاپ جاتىر. 

– بايقاعانىم, كەسەنەگە جەرلەنگەن تۇلعالار جايلى ورىس ساياحاتشىلارى بٸرشاما دەرەكتەر قالدىرعان سيياقتى...

– نەگە ولاي دەيسٸڭ? 1873 ج. رەسەي يمپەريياسىنداعى اقش-تىڭ كونسۋلى يۋدجين سكايلەر تٷركٸستان قالاسىندا بولىپ سول ساپاردان العان ەسەرلەرٸن 1877 جىلى ٶز ەلٸندە مىناداي اتپەن: «Turkistan. Notes وf a Journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja» كٸتاپ ەتٸپ باسىپ شىعاردى.

وندا ياسساۋي كەسەنەسٸ سيپاتتالادى: «ونىڭ قۇرىلىسى 1397 جىلى تەمٸر جاڭا قالىڭدىعى تەۋەكەل حانىمدى كٷتكەن ۋاقىتتا تٷركٸستانعا زيياراتقا بارعان كەزدە باستالدى. شەيح احمەت ياسساۋي ورتا ازييانىڭ اتاقتى ەۋليەلەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەسٸرەسە قازاقتاردىڭ پٸرٸ. ول Jahria دەپ اتالاتىن اعىمنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى.1120 جىلى دٷنيە سالدى. كەسەنە الىپ كٷمبەزدٸ عيمارات دەسە بولادى. ارتقى بٶلٸگٸندە تاعى بٸر ەرەكشە كٷمبەزٸ بار. ونىڭ قاسبەتٸ ەكٸ شەتٸنەن دٶڭگەلەك مۇنارالارى بار اركالى پورتالدان تۇرادى. اركا استىندا ۇساق ٶرنەكتٸ ويۋلارى بار ٷلكەن ەسٸك بار. ونىڭ ٷستٸندە ابدۋللا حان جاساتقان كەيٸنگٸ اركالى ويىق بار. قۇرىلىس شارشى ٷلگٸدە كٷيدٸرگەن كٸرپٸشتەن سوعىلعان. ەكٸ قىرى مەن ارتقى بٶلٸگٸندە بٷلٸنگەن سىرلى قاپتاما موزايكا ساقتالعان. كٷمبەزدەردٸڭ كٶك تٷستٸ قاپتامالارى كٶپشٸلٸگٸندە تٷسٸپ قالعان. كۋفي ٷلگٸسٸمەن جازىلعان سوڭعى جازۋ عانا وقىلادى. ... مەشٸت ورتاسىندا بيٸك كٷمبەزدٸ ٷلكەن بٶلمە بار. ول ماۆريتان عيماراتتارى, ەسٸرەسە الگامبرە ٸسپەتتٸ الەباسترمەن ناقىشتالعان. وڭ مەن سول جاق بٶلمەلەردە ورتا جەنە كٸشٸ جٷزدٸڭ تٷرلٸ سۇلتاندارى جەرلەنگەن. ولاردىڭ اراسىندا اتاقتى ابىلاي حاننىڭ مولاسى بار. بٸر بٶلمە مەشٸت قىزمەتٸن اتقارادى. وندا تەك بٸر مەرتە اپتاسىنا جۇما ناماز وقىلادى. عيماراتتىڭ ارتقى بٶلٸگٸندەگٸ شاعىن كٷمبەز استىندا احمەت ياسساۋ مەن وتباسىنىڭ قابٸرحاناسى ورنالاسقان».

قىتاي جازبالارىندا دا دەرەكتەر بار. مىسالى, قىتاي ەلشٸلەرٸابىلاي حانمەن كەزدەسۋٸندە مىناداي ەستەلٸك قالدىرادى: «8 ايدىڭ 25 كٷنٸ ابىلايدىڭ باستاۋىمەن اتباسارداعى ەسٸل ٶزەنٸ بويىنان اتتاندىق. 9-ايدىڭ 7-كٷنٸ كٶكسەڭگٸرگە جەتكەندە, ابىلايدىڭ ٷيٸنەن ەكٸ مەرتە حابار كەلٸپ بەيبٸشەسٸنٸڭ حەلٸ ناشارلاپ جاتقانىن جەتكٸزدٸ. حان «وتباسىمنىڭ جاعدايى سونشا ماڭىزدى ەمەس قوي. ٷيٸمدە بولعاندا دا ٶلەيٸن دەپ جاتقان ادامدى تٸرٸلتە الماسپىن. وعان قاراعاندا بوعدا ەجەن حانمەن اراداعى ٸس ماڭىزدىلاۋ. سەندەردٸ ەل شەتٸنە شىعارىپ سالعان سوڭ قايتارمىن» دەدٸ دە, بٸزدٸ باستاپ ساپاردى ەرٸ جالعادى. سونان سوڭ تاعى بٸر حابارشى كەلٸپ, ابىلايدىڭ ٷيٸنە قايتۋىن جٶن كٶردٸ. حان بۇرىنعىسىنشا نازار سالمادى. بٸز ول كٸسٸنٸ توقتاتىپ «سٸز ٸستٸڭ بەرٸن ورنى-ورنىنا قويىپ بولدىڭىز عوي. قايتا بەرٸڭٸز» دەدٸك. حان: «ەندەشە «جول ورتادا تاستاپ كەتتٸ» دەمەڭدەر. مۇنداي قيىن جاعدايدا شاراسىز بولىپ تۇرمىن. بەيبٸشەمنٸڭ بويىندا ەلٸ جانى بار بولسا دەرٸگەرگە كٶرسەتەرمٸن. مەن جەتكەنشە قايتىس بولسا, مٸندەتتٸ تٷردە ٷلكەندەرٸمٸز جاتقان تٷركٸستان جەرٸنە اپارىپ جەرلەيمٸن» دەپ قوشتاسقان. وسىنداي دەرەكتەرگە قاراپ ابىلايدىڭ بەيبٸشەسٸنٸڭ تٷركٸستانعا جەرلەنگەنٸن بٸلۋگە بولادى. تاريحتا ابىلاي حاننىڭ 12 ەيەلٸ بولعانى بەلگٸلٸ. بەيبٸشەسٸنٸڭ ەسٸمٸ قاراشاش. ونى مٸندەتتٸ تٷردە تٷركٸستانعا اپارىپ جەرلەيمٸن دەپبەكەرايتپاسا كەرەك. بۇل جەردەن قازاق مەدەنيەتٸنە تەن ەكٸ فەنومەندٸ كٶرەمٸن. بٸرٸنشٸدەن 12 ەيەلٸ بولا تۇرا بەيبٸشەنٸڭ ستاتۋسىن جويماۋ. ونىڭ مەرتەبەسٸنٸڭ ٶزگەلەردەن ارتىق ەكەنٸن تٷركٸستانعا جەرلەۋ ارقىلى كٶرسەتٸپ تۇر. ەكٸنشٸدەن, ورتاعاسىردىڭ ٶزٸدە ەيەل مەرتەبەسٸنٸڭ بٸرشاما جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ابىلايحان نەگە «بەيبٸشەم ٶلسە اۋىل شەتٸندەگٸ جايلى جەرگە اپارىپ كٶمٸڭدەر» دەي سالمايدى. سونشاما الىس ساپاردان قايتىپ, بەيبٸشەسٸنٸڭ جەرلەۋ رەسٸمٸن باستان-اياق اتقاراتىنداي نە كٶرٸندٸ? 21 عاسىردا اراب ەلدەرٸندە ەيەل زاتىندا وسىنداي مەرتەبە بار ما ەكەن? وسىنىڭ ٶزٸ ەيەلدٸ تەڭ دەرەجەدە كٶرمەسە دە زات دەڭگەيٸندە ساناماعانى انىق. كٶنە تٷركٸلٸك تانىمنىڭ ٷزٸلمەگەنٸن وسىدان كٶرۋگە بولادى. 

–ەيەل زاتىن تٷركٸستانعا جەرلەۋ اقسٷيەك-تٶرە تۇقىمدارىنا عانا بەرٸلگەن ارتىقشىلىق ەمەس پە? 

– جوق. ولاي دەۋگە نەگٸز جوق. قۇرمەتتٸ بولعان انالاردى ەزٸرەتكە اپارىپقويۋ جالپى قازاقتىق مەنتاليتەتكە اينالعان. 

– وسى ويدى تيياناقتايتىن دەرەكتەر بار ما? 

–بار.1742 جىلى مايور ميللەر رەسەيدەن جوڭعار حانى قالدان تسەرەنگە ەلشٸ بولىپ اتتانادى. ەستەلٸگٸندە 1743 جىلى 17 ناۋرىزدا ۇلى جٷزدٸڭ باتىرى سالتان كەلدەي ٷيٸندە شاقشاق جەنٸبەكپەن كەزدەسكەنٸن جازادى. شاقشاق جەنٸبەك تٷركٸستانعا اناسىن جەرلەۋگە ەكەلٸپتٸ دەپ ەستەلٸك قالدىرادى. اناسىن, ەيەلٸن كيەلٸ مەكەنگە جاتقىزامىن دەپ الىس ايماقتاردان مٷردەسٸن ارقالاپ جٷرگەن قازاقتىڭ وسى دەستٷرٸ سەندەرگە قىزىق بولىپ كٶرٸنبەي مە? مەن ٷشٸن بۇل عاجاپ فەنومەن. تٸپتٸ مۇسىلمان ەلەمٸندە وسىعان مەڭزەس تاريح تابۋ نەعايبىل. ٷندٸستانداعى تەج-ماحال دا پاتشانىڭ ەيەلٸنە سالىنعان. بٸراق ولار دا ورتا ازييادان, قازاقستاننان كەتكەن تٷركٸلەر. قازٸر يسلام تاريحىنداعى ەيەلدەرٸ ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە اتاقتى حاليفتەر مەن ساحابالاردىڭ قابٸرٸن تابا الاسىز با? پايعامباردىڭ باسقا ەيەلدەرٸن ايتپاعاندا حاديشا, ايشا, قىزى فاتيمانىڭ مازارى بار ما ەكەن ٶزٸ? ورتودوكس يسلامدى ۇستاناتىن ايماقتار ەيەلدٸ ٶلٸسٸندە قۇرمەتتەمەك تٷگەل تٸرٸسٸندە زاتقا تەڭەپ ۇستايدى. 

– قىزىق فاكتٸ ەكەن. وسىنى بۇرىن ويلاماپپىن? راسىمەن دە يسلامداعى ەيەل تۇلعالاردىڭ مازارى تۋرالى تىرس ەتكەن اقپارات جوق. بٸزدە بۇل قالاي ەكەن? 

– راسىمەن دە قازاقتار مەن بەرمەيدٸ. قاراڭىز. بٸزدە ەر مەن ەيەل قاتار تەۋ ەتە بەرەتٸن ەيەل ادامنىڭ زيياراتى جەتەدٸ. تاراز جاقتاعى ايشا بيبٸ, باباجا قاتىن, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى رابييا بەگٸم سۇلتان, گاۋحار انا, دومالاق انا, سىر بويىنداعى بەگٸم انا, قورقىت مازاراتىنداعى اقساق قىز كەسەنەسٸ, ورتالىق قازاقستانداعى بولعان انانى, جۇبان انانى الىڭىز. بەرٸنە قازاقتار ەۋليە دەپ باسىنا زييارات جاساپ, تٷنەي بەرەدٸ. وسى دەستٷردٸڭ ٶزٸ ەتنوستى بەيسانالى تٷردە تەربيەلەپ جاتادى. جاستاردىڭ تٷپساناسىندا ەر مەن ەيەل تەڭ دەگەن تٷسٸنٸك پٸسٸپ جەتٸلە بەرەدٸ. كەرەك دەسەڭ ەۋليە سيپاتتى ەيەلدەر شەجٸرەگە دەيٸن كٸرٸپ كەتكەن. مىسالعا نايمانداعى قىزاي انا, كٸشٸ جٷزدەگٸ كەتە رۋى كەتە بيكە انامىزدىڭ ەسٸمٸمەن اتالادى. ەزٸرەت سۇلتانعا يەلٸك ەتٸپ وتىرعان قوجالار نەلٸكتەن «ەۋليەنٸڭ باسىنا ەيەل ادام جەرلەمەيمٸز. ولار ەركەكتەن تٶمەن» دەپ شارت قويمايدى? ەيەلدٸ قورلاۋ 21 عاسىردا يسلام ەلەمٸندە پروبلەما. ەيەل قۇقىعىن قورعايتىن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ٶزٸ مۇنىمەن كٷرەسە الماي جاتىر. ەندەشە قازاق دالاسىنداعى ەۋليە انالار كۋلتٸنە قاراپ ياسساۋي قالىپتاستىرعان مەدەنيەتتٸڭ ٸزٸن كٶرۋگە بولادى. ٶزٸڭ ويلاپ قاراشى, ەيەلدەن ەۋليە شىعارۋ ٷشٸن قانداي قاجىر-قايرات كەرەك? وسىعان قاراپ مىنانى بٸلۋگە بولادى. ياسساۋي جولىندا قىزداردى وقىتۋ قارسىلىقسىز قابىلدانعان. ولارعا تەرەڭ وي تولعاپ, شيەلەنٸسكەن داۋدى شەشۋگە مٷمكٸندٸك بەرگەن. قىز بالا وقىماسا قارابايىر تۇرمىستىڭ قاراڭعىلىعى جۇتىپ قويادى. ەرينە, ٸلٸم يەلەرٸ رۋحاني توقىرعاندا قىزداردىڭ دا قۇقىعى شەكتەلٸپ تۇرادى. بٸراق تٷپسانادا «قىز بالانى قۇرمەتتە» دەگەن دەنەك كٶگەرەتٸن سەتٸن كٷتٸپ جاتا بەرەدٸ. توميريس, ۇماي, ايشا بيبٸ, دومالاق انالار قىز بالانىڭ پروتوتيپٸ سيياقتى سانادا ساقتالىپ تۇرادى. ياسساۋي جولىن ۇمىتىپ, دٸندٸ سىرتتان ەكسپورتتاعاندا قىز بالانى شٷبەرەكپەن بٷركەۋ, وقىتپاۋ, ٷيگە قاماۋ, تٶمەن ۇستاۋ, زورلىقپەن كٷيەۋگە بەرۋ بەلەڭ الادى. قىزدار ناداندىققا جۇتىلعاندا ەتنوس تۇتاس قاراڭعى دەۋٸرگە قادام باسادى. سەبەبٸ ۇرپاقتىڭ تەربيەسٸ ەيەلدٸڭ قولىندا. ياسساۋيدٸڭ دانالىعى سوندا. كٶبٸنە قىزداردىڭ ساۋاتىن اشۋعا مەن بەرگەن. 

–بۇل فەنومەن مەن ٷشٸن جاڭالىق بولدى. دومالاق اناعا زييارات جاساعاندا ٸشتەي «نە ٷشٸن ەركەك بوپ تۇرا ەيەلدٸڭ باسىنا زييارات جاساۋىم كەرەك» دەگەن وي تۋمايدى ەكەن. بەيسانا دەگەن وسى بولسا كەرەك. جاڭا شاقشاق جەنٸبەك جايلى ايتىپ قالدىڭىز. ونىڭ ٶزٸ دە كەسەنەدە جەرلەنگەن ەمەس پە?

– يە, 1751 جىلى تورعاي ٶڭٸرٸندە قايتىس بولعان. سٷيەگٸن تٷركٸستانعا ەكەلٸپ ەۋليەنٸڭ جانىنا جەرلەگەن دەگەنمەلٸمەتتٸ مٸرجاقىپ دۋلاتتىڭ ماقالاسىنان تابامىز. الايدا ي.ۆ.ەروفەەۆا ورىس دەرەگٸنە سٷيەنە وتىرىپ ونى ىرعىز ٶزەنٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىندا جەرلەنگەن دەيدٸ. سٶز جوق قازاقتىڭ سول دەۋٸردەگٸ اتاقتى ادامىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەزٸرەتسۇلتانعا قويىلعان. قازاق دالاسىندا ايداۋدا بولعان ا.يانۋشكەۆيچتٸڭ جازباسىنا «دەۋلەتتٸ قازاقتار ەزٸرەت زيراتىنا ٶزدەرٸنٸڭ سٷيەكتەرٸن, كەيدە جاقىندارىنىڭ دەنەسٸنٸڭ بٶلشەكتەرٸن جٸبەرەدٸ» دەيدٸ. اتاقتى شوڭ بيدٸڭ سٷيەگٸ وسىلاي جٸبەرٸلگەنٸن جازادى پولياك زييالىسى. 

– بايتاق دالانىڭ كەز كەلگەن تٷكپٸرٸنەن تٷركٸستانعا جەتكٸزگەن بە? كٶپ شاقىرىم جول عوي. مٷردەنٸ الىستان جەتكٸزۋدٸڭ ايلا-تەسٸلٸ تابىلعان با سوندا? بۇزىلىپ كەتپەي مە?

– مٷردەنٸ سٷرلەۋ كٶنە تٷركٸدە بۇرىننان بار. التاي ەلدەرٸندە مەيٸتتٸ قىستا ساقتاپ, كٶكتەمدە كٶمەتٸن ەدٸس بەرٸگە دەيٸن ساقتالعان. سەبەبٸ قاقاعان قىستا جەر قازۋ, مەيٸتتٸ كٶمۋگە تابيعي جاعدايلار مٷمكٸندٸك بەرمەي جاتادى. سوندىقتان مەيٸتتٸ كيٸزگە وراپ, اعاشتىڭ ٷستٸنە ٸلٸپ قوياتىن بولعان. توڭ جٸبٸپ, كٷن جىلىنا باستاعاندا مەيٸتتٸ ارۋلاپ جەرلەيدٸ ەكەن. وسى جايلى ەل اۋزىندا ايتىلاتىن بٸر ەڭگٸمە بار. باياعىدا ۋاق پەن كەرەي اراسىندا داۋ تۋادى. كەرەيلٸكتەر ۋاقتىڭ اۋلىنا قۇن سۇراپ, جاياۋ-جالپىلاي كەلە جاتادى. سول كەزدە ۋاقتىڭ بٸر شەشەنٸ الىستان: «اسسالاۋماعالەيكۋم, اقتاباندار» دەپتٸ جاياۋ كەلە جاتقاندارىن ايتىپ. كەرەيدٸڭ بٸر شەشەنٸ «ۋاعالەيكۋمسالام, مەيٸتٸن سٷر قىلىپ ساقتاعاندار» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. تۋرا وسىعان مەڭزەس وقيعا عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «ۇلپان» شىعارماسىندا دا ايتىلادى. «بەيبٸشەم سٶرەلٸدە, مەن ٶرەلٸدە ٶمٸر سٷرەمٸن» دەپ ەسەنەي بي بەيبٸشەسٸن ٶلدٸگە بالايدى. ونان بٶلەك الىس جەردە سوعىسىپ قازا تاپقان جاۋىنگەردٸ دە ەلٸنە وسىنداي ەدٸسپەن قانا جەتكٸزە العان. سوندىقتان مەيٸتتٸ ۋاقىتشا ساقتاپ قويۋ, كٶكتەم شىعا جەرلەۋ قازاق اراسىندا قالىپتى قۇبىلىس بولعان. سول سيياقتى قازاق حاندىعى كەزٸندە دە يگٸ جاقسىلاردى ەزٸرەتتٸڭ باسىنا جەتكٸزۋ ٷشٸن ٸشەك-قارنىن الىپ, بٶلەك كٶمەدٸ. دەنەسٸن بىلعارىعا وراپ سٶرەگە قويىپ قويادى. مۇنى ۋاقىتشا امانات ورنى دەپ تە ايتادى. بٸزدٸڭ تٸلدە – مورگ. شارتى مەيٸتتٸڭ دەنەسٸ جەرگە تيمەي, سٶرەدە تۇراتىن بولعان. كٶكتەم كٸرٸ باستاعاندا تٷركٸستانعا اتتانادى.

– سٷرلەنٸپ جەتكەن مٷردەلەرگە كٸمدەردٸ جاتقىزاسىز?

–الىس-ايماقتان كەلەتٸن تۇلعالاردىڭ بەرٸ سونداي رەسٸممەن جەتكەن. كەسەنەنٸڭ اقساراي بٶلمەسٸندە سىرتىنداعى ويىلىپ جازىلعان ارابشا جازۋلارى ەبدەن مٷجٸلٸپ, وقۋعا كەلمەي قالعان ٷلكەن قۇلپىتاس تۇر. بۇل «قازداۋىستى قازىبەك بيدٸڭ» باسىنا قويىلعان قۇلپىتاس دەسەدٸ. قازىبەك بيدٸڭ سٷيەگٸن وسىندا ەكەلٸپ جەرلەنگەنٸ جايلى اڭىز كٶپ. سونىڭ بٸرٸ: «قازبەك بيدٸڭ سٷيەگٸن بىلعارىعا وراپ, كٷندٸز ٶزەن بويىنا, قۇدىققا ساقتاپ, تٷنگٸ سالقىنمەن جٷرٸپ وتىرعاندا بٸر ايدا ەرەڭ جەتكٸزٸلٸپتٸ». شوڭ بي قايتىس بولعاندا دا 2 مىڭ شاقىرىم جەردەن تٷركٸستانعا ەكەلٸپ جەرلەيدٸ. مەشھٷر جٷسٸپ «شوڭ بي دٷنيەدەن قايتىپ, دەنەسٸن بىلعارىعا تٸگٸپ, قىس ٸشٸندە جٷز جىلقىمەن ەزٸرەت سۇلتانعا اپارىپتى» دەيدٸ. تاعى بٸر دەرەكتە شوڭ بي تٸرٸسٸندە «تورايعىر (سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ باباسى) ەكەۋمٸزدٸڭ قۇدايعا بەرگەن ۋاعدامىز بار. دٷنيەدەن قايتىپ جاتساق حازٸرەتكە اپارىڭدار» دەپ ٶسيەت ەتكەن ەكەن. شوڭ بيدٸڭ مەيٸتٸن سٸلتٸنٸڭ بويىندا امانات سٷرەسٸنە ساقتاپ قويادى. قىرىق كٷندٸك اسى بەرٸلٸپ جاتقاندا تورايعىر قايتىس بولادى. ەكەۋٸن بٸرگە ەزٸرەت سۇلتاننىڭ باسىن ەكەلٸپ جەرلەپتٸ. بٶگەنباي باتىر دا سولاي. تورعاي ٶزەنٸ بويىندا قايتىس بولادى. دەنەسٸن ۋاقىتشا سٶرەگە ساقتايدى. كٷن جىلىنا دەنەسٸن اق تٷيەگە سالىپ, 45 كٷن جول جٷرٸپ وتىرىپ, ەزٸرەتكە ەكەلٸپ جەرلەپتٸ. بٶگەنباي باتىردىڭ ۋاقىتشا دەنەسٸ ساقتالعان جەر قازٸرگە دەيٸن «بٶگەنباي سٶرەسٸ» دەپ اتالادى. شىڭعىستاۋدا 97 جاسىندا دٷنيەدەن قايتقان ماماي باتىردى دا ۋاقىتشا ساقتايدى. سەبەبٸ باتىر كٷزدٸڭ اياعىندا قايتىس بولادى. ۇرپاعى دەنەسٸن ەزٸرەتكە اپارامىز دەپ ۇيعارادى. الدى قىس. امالسىز باتىردىڭ ٸشكٸ قۇرلىسىن قاساپ جولىمەن بٶلەك الىپ, وردا تاۋىنىڭ ەتەگٸنە جەرلەيدٸ. دەنەسٸن شٶپتەن جاسالعان دەرٸ-دەرمەكپەن سىلاپ سٶرەگە قويادى. تۋىستارى كەزەك-كەزەك كٷزەتەدٸ. قار ەرٸپ, جول اشىلعاندا زەمبٸلگە سالىپ, تٷركٸستانعا ەكەلٸپ جەرلەيدٸ. مۇنداي وقيعالاردى ايتا بەرسەم, سوڭى جوق بٸتپەيدٸ. ەل اۋزىندا ەڭگٸمەلەر جەتٸپ ارتىلادى. باتىر-بيلەردٸڭ تٷركٸستانعا جەرلەنۋٸ جايلى اڭىز-ەپسانالاردى تٷگەل جيناپ حاتقا تٷسٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ تىم كٶپ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە اتىراۋ, ورال ايماقتارىنا ٷيٸندەگٸ شەجٸرەسٸنە قاراپ, تٷركٸستانعا كەلٸپ اتاسىنىڭ باسىنا اس بەرٸپ كەتەتٸندەر از ەمەس.

– ەزٸرەت سۇلتان دٷربەسٸندەگٸ زييارات فەنومەنٸ جايلى نە ايتاسىز? سەبەبٸ ەۋليەنٸڭ باسىنا تەۋ ەتۋ بارلىق ەلەمدە بار. قازاقستاننىڭ ٸشٸندە دە جەتٸپ ارتىلادى. ياسساۋيدٸڭ ولاردان ايىرماشىلىعى بار ما? تٷركٸستان نەلٸكتەن ەرەكشە اتالادى? 

– دۇرىس بايقادىڭ. ەۋليەدەن شاراپات تٸلەپ, قابٸرٸنە ارنايى بارىپ قۇران وقىپ, دۇعا باعىشتاۋ بەرٸندە بٸردەي. شايباني حاننىڭ ەۋليە باسىنا بارىپ زييارات جاساعانىن فازلاللاح يبن رۋزبيحان باياندايدى: «نادەۆ نا سەبيا يحرام پوكلونەنييا موگيلە ەگو سۆياتەيشەستۆا حۆادجا ي وتۆەچايا «سلۋشايۋس» نا پريزىۆ بوجيي, ون وت چيستوگو سەردتسا سوۆەرشيل وبحود توي كاابى پروشەنييا, پوبەجال پو تروپە مولياششيحسيا ي سو سميرەنيەم ي پوكورنوستيۋ پوسپەشيل پويتي پوكلونيتسيا ك جيليششۋ مۋدجاۆيروۆ, سوۆەرشايۋششيح كولەنوپرەكلونەنيە ي زەمنىە پوكلونى. تو, چتو پودوباەت پو وبيازاتەلنىم پراۆيلام پروسلاۆلەنييا ي چەستۆوۆانييا تاكوگو پرەسلاۆنوگو ي چتيموگو مەستا, بىلو پوچتيتەلنىم سلۋگوي يسپولنەنو. سنارۋجي كۋپولووبرازنوگو زدانييا, نا كرايۋ زاپادنوي سۋففى, كوتتورايا ناحوديتسيا ۋ پوروگا موگيلى, ون پريسەل, ي چتەتسى سلوۆا بوجييا پريستۋپيلي ك بلاگوپريستوينومۋ چتەنييۋ ناراسپەۆ». ورىنبور گۋبەرناتورىنا 1745 جىلى جازعان حاتىندا قازاق حانى ەبٸلمەمبەت تە تٷركٸستانعا قۇدايعا قۇلشىلىق جاساۋعا بارعانىن حابار ەتەدٸ.فازلاللاح يبن رۋزبيحان ٶزٸنٸڭ ون ەكٸ كٷن قوجا احمەت ياسساۋي باسىندا بولعانىن جەنە قانداي ەسەر العانىن دا قاعازعا تٷسٸرٸپ كەتەدٸ: «ۆ تەچەنيي دۆەنادتساتي بليستاتەلنىح دنەي يا ۋدوستويلسيا پرەبىۆات ۆ سوسەدستۆە ەتوگو ۆوزۆىشايۋششەگو دۋشۋ مەستا, ۆ ۋەدينەننوي موليتۆە ي بلاگوچەستيۆوم سوبەسەدوۆانيي ۆ سوبرانيي, گدە پوۋچال ي سام ۋچيلسيا, سوۆەرشەننو وتكازاۆشيس وت پروچەگو». وسى جازعانىنا قاراعاندا تاريحشىنىڭ رۋحاني تازارۋدان ٶتكەنٸن, بۇل جەردە وقىمىستى دەرۋٸشتەرمەن جٷزدەسٸپ سۇحباتتاسقانىن, تەلٸم العانىن حاباردار ەتەدٸ. ياسساۋيدٸڭ كەسەنەسٸ كٶپفۋنكتسيونالدى ورىن دەپ ايتۋعا بولادى. كٶپ مٸندەت اتقارۋ جاعىنان تٷركٸستانمەن تەڭ كەلەتٸن ەۋليە مازارىن ايتۋ دا قيىن. مىسالى كونيياداعى ەيگٸلٸ ەۋليە مەۋلانا رۋميدٸ الايىق. مۇسىلمان ەلەمٸندە تۋريستەردٸ ەڭ كٶپ تارتاتىن قالا. باتىس ەۋروپادان ارنايى كەلەتٸن ەلدە ەسەپ جوق. بٸراق كٶپ قىرلىلىعى جاعىنان ياسساۋيمەن تەڭەسە المايدى. 

– نەگە?

– ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸ زييارات ورنىنان بٶلەك تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني تەمٸرقازىعى ٸسپەتتەس. تٷركٸ نەسٸلدٸ جۇرتتىڭ جينالىپ باس قوسا الاتىن, ورتاق مٷددەدە توعىسا الاتىن جالعىز تۇلعاسى. بٸر مىسال ايتايىن. 1763 جىلى تٷركٸستاندا قازاق بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ حالىقارالىق جاعداي جٶنٸندە كەڭەسٸ ٶتەدٸ. وندا قىتايعا قارسى ورتا ازييا ەلدەرٸمەن جەنە اۋعانستان پاتشاسى احمەت شاھپەن بٸرگە ەسكەري وداق قۇرۋ مەسەلەسٸ تالقىلانىپ, ماقۇلدانعان. قۇرىلتايعا قازاقتىڭ التى مىڭ بي-باتىرى مەن سۇلتاندارى قاتىسقان. وسى جيىن مۇسىلمان حالىقتارىنا ەدەۋٸر قۋات بەرگەن. ەرٸ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قىتايدىڭ ورتا ازييانى جاۋلاۋ نيەتٸنەن باس تارتۋعا مەجبٷرلەدٸ. كٶردٸڭ بە? كەسەنە زيياراتپەن قاتار حالىقارالىق ماڭىزدى جاعدايدى تالقىلايتىن ديپلوماتييالىق ورتالىق رەتٸندە دە قىزمەت اتقارا بەرەدٸ. كەسەنەدەن 300 م جەردە كٷلتٶبە بار. «كٷلتٶبەنٸڭ باسىندا كٷندە جيىن» دەگەن تەمسٸلدٸ ەستٸگەن شىعارسىڭ?

– ەلبەتتە.

–سول تٶبەدە سىرتقى جاۋعا قارسى قانشاما كەڭەس ٶتكەن. بي-باتىرلار ەۋليەنٸڭ دٷربەسٸندە تۇرىپ «بٸر جەڭنەن قول, بٸر جاعادان باس شىعارامىز» دەپ بەتۋالاسقان. ەز-تەۋكەنٸڭ «جەتٸ جارعىسى» دا وسى كيەلٸ ورىندا قابىلداندى. قازٸرگٸ تٸلدە ايتساق ەلدٸڭ پارلامەنتتٸك ورتالىق مٸندەتٸن اتقاردى دەسە دە بولادى. سوندىقتان, تٷركٸستاندى تەۋ ەتەتٸن ورىن ەمەس, باسقا دا قىرىن كٶرسەتۋ كەرەك. حان سايلاۋىن ٶتكٸزگەن, اقسارايدا ەلشٸلەردٸ قابىلداعان, تاريحي تۇلعالاردى جەرلەگەن رەزيدەنتسييالىق رولٸن قايدا قوياسىز? وسىنداي كٶپ قىرلى فۋنكتسييا اتقارعان بٸردە بٸر ەۋليەنٸڭ كەسەنەسٸن كٶرگەنٸم جوق. تاريحشىلار وسىعان ەلٸ كٷنگە دەيٸن ماڭىز بەرمەي كەلە جاتىر. 

– پانتەوندىق قىزمەتٸن ايتتىڭىز. ال حانداردىڭ تٷركٸستاندا ەلشٸ قابىلداعانى جايلى دەرەكتەر بار ما? 

–بار. بٸرەۋٸن عانا ايتايىن. 1694 جىلى تەۋكە حانعا رەسەي يمپەراتورى ٸ پەتردان ەلشٸلٸك كەلەدٸ. ولار ورىس پاتشاسىنىڭ حاتىن وقىعاندا قالپاعىن شەشٸپ, تٷرەگەلٸپ تۇرىپ تىڭداۋىن تالاپ ەتٸپ, قىر كٶرسەتەدٸ. تەۋكە باس كيٸمٸن قۇدايعا مٸنەجات ەتكەندە دە شەشپەيتٸنٸن مەلٸمدەيدٸ. ولار پاتشانىڭ حاتى وقىلعاندا تٷرٸك سۇلتانى مەن پارسى پاتشاسى دا باس كيٸم شەشٸپ تىڭدايتىنىن ايتادى. «تٷرٸك سۇلتانى مەن قىزىلباس پاتشاسى مەنەن ۇلىق ەمەس» دەيدٸ تەۋكە حان. امالى تاۋسىلعان ەلشٸلەر ۆوەۆودانىڭ بٸرەۋٸ قالپاق شەشٸپ, تٷرەگەلٸپ تۇرىپ تىڭداسىن دەپ ٶتٸنەدٸ. سوندا تەۋكە «ولاي دا ٸستەي المايمىن. مەنٸڭ ساۋلىعىم سەكسەن مىڭ ەسكەرٸمنٸڭ قۋاتىندا» دەپ جاۋاپ قايىرعان ەكەن. كٶردٸڭ بە? سول سيياقتى ەلشٸ قابىلدايتىن رەزيدەنتسييالىق رولٸ بولعان. تەۋەلسٸز قازاق ساناسىنا وتارسىزداندىرۋ پروتسەسٸن جٷرگٸزەمٸز دەسەك وسىنداي كيەلٸ جەرلەردٸ, وندا ٶتكەن تاريحي سەتتەردٸ يدەولوگيياعا اينالدىرۋ كەرەك. 

– قىزىق ەكەن. تاعى قانداي ەرەكشەلٸگٸنە توقتالار ەدٸڭٸز?

–بولشەۆيكتەر بيلٸككە كەلگەنشە تٷركٸستانداعى جۇما نامازى ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸندە ٶتەتٸن بولعان. لىكوشين, ماسسون, گوردلەۆسكييدٸڭ دەرەكتەرٸن قاراساڭ سول زاماندا كەسەنەدە جۇما نامازى ٶتەتٸنٸن, دەرۋٸشتەردٸڭ زٸكٸر سالاتىنىن, ارتىنان بەرٸ ەلٸم بوتقا جەيتٸنٸن جازادى. بۇل كٶشپەلٸ قازاقتىڭ مۇسىلماندىق يدەنتيفيكاتسيياسىن ايقىنداپ تۇرعان ٸرٸ فەنومەنٸ ەدٸ. قازٸر مودەرن ستيلدە سالىنعان مەشٸتكە باراسىز. بٸراق 1920-30 جىلدارى تٷركٸستانعا جۇماعا جينالعان جاماعاتتىڭ رۋحاني ەسەرٸن الا الامايتىنىڭىزعا كەپٸلدٸك بەرەمٸن. ٶزٸڭ ويلاپ قارا, ناماز وقىپ تۇرعاندا سەنەن 10 مەتر جەردە ياسساۋيدٸڭ, 12-13مەتر جەردە ابىلايحاننىڭ سٷيەگٸ جاتادى. كيە مەن قۇتقا مٷلدە سەنبەيتٸن قازٸرگٸ وقىمىستى قازاقتىڭ ٶزٸ بۇل بٶلمەگە باس سۇققاندا مىسى باسىلىپ قالادى. ەۋليەنٸڭ كەرەمەتٸ مەن حاننىڭ قۇتىنا يمانداي سەنەتٸن ول زاماننىڭ قازاعى قانداي كٷيدە بولعانىن بٸر قۇداي ٶزٸ بٸلسٸن. جاماعات جۇمادان سوڭ ەۋليە باسىنداعى قۇدىقتان سۋ ٸشٸپ, ەلٸم بوتقا جەپ, «تەبەرٸك» دەپ ٷيٸنە بٸر ۋىز توپىراق ەكەتەتٸن. توپىراق الۋشىلار تىم كٶپ بولعاندىقتان ەدەندەرٸن ويىپ تاستاعان. امال جوق ويىقتى تولتىرۋ ٷشٸن سىرتتان توپىراق ەكەپ تٶگەتٸن بولعان. كٶبٸ ەزٸرەتتٸڭ توپىراعى تەرٸ اۋرۋىنا ەم دەپ سەنگەن. 

– ەندٸ عىلىم دامىپ, مەديتسينا ٶركەندەگەن سوڭ مۇنداي زاتتارعا سەنۋدٸڭ ٶلە باستاۋى قالىپتى پروتسەسس شىعار? دەرماتولوگ دەرٸگەر تۇرعاندا توپىراق تاسۋدىڭ نە قاجەتٸ بار?

–مەن ولاي ويلامايمىن. كٸسٸنٸڭ كەۋدەسٸندەگٸ كيە ۇعىمى وسىنداي قاراپايىم نەرسەدەن باستالادى. عىلىمدا ونى ساكرالدى گەوگرافييا دەپ ايتادى. ەۋليە جەرلەنگەن جەردٸڭ قاسيەتٸ بولادى دەپ سەنەدٸ. ناقتى عىلىم وسى سەنٸمدٸ سىندىرعاندا ەۋليەگە دە قۇرمەت قالمايدى, كيە, قاسيەتتٸ دە شەتكە ىسىرادى. ونىڭ ٷستٸنە ەۋليەنٸڭ توپىراعى تٸكەلەي ەم بولماسا دا عارٸپ جاننىڭ «وسى اۋرۋدان جازىلاتىن شىعارمىن» دەگەن ٷمٸتٸنە تٸرەۋ بوپ تۇرادى. بارلىق دەرٸگەر پاتسيەنتكە «كەسەلدەن ايىققىڭ كەلسە ەڭ بٸرٸنشٸ ماعان دا, دەرٸگە دە ەمەس, ەڭ ەۋەلٸ اۋرۋدى جەڭە الاتىنىڭا سەن» دەپ ٷيرەتەدٸ. ەگەر وسىلاي قابىلداساق توپىراقتى تەبەرٸك دەپ الۋدىڭ تٷك تە سٶكەتتٸگٸ جوق.

– وندا ەۋليەدەن مەدەت تٸلەپ, اللادان بالا سۇراپ, ارنايى باراتىن بەدەۋ ەيەلدەردٸڭ دە كٶپ كەشٸكپەي بٶپەلٸ بولۋى وسى سەنٸمنەن شىعار...

–جارايدى, مەن ساعان ناقتى دەرەك ايتايىن. 18 عاسىردا قازاق دالاسىنا ساياحات جاساعان ي.اندرەەۆ مىناداي دەرەك قالدىرادى. قازاقتار كيەلٸ جەر دەپ تٷركٸستان قالاسىن مويىندايدى. وندا ەزٸرەت سۇلتان مازارى بار. وعان زييارات ەتۋگە ورتا جٷز قازاقتارى جاياۋ باراتىنىن جازادى. مىسال رەتٸندە, ٷيلەنگەلٸ 8 جىل بولعانىمەن پەرزەنت كٶمەگەن ۋاق ۇلىسىنىڭ قازاعىن ايتادى. ول 1779 جىلى جارتى جىل جاياۋ جٷرٸپ تٷركٸستانعا زييارات ەتەدٸ. وسى ساپاردان سوڭ بٸر ۇل, بٸر قىزدى بولعانى باياندايدى.

– دٸنمۇحاممەد قوناەۆتىڭ دا جيٸ زييارات ەتەتٸنٸن جۇرت ايتىپ جٷرەدٸ. وسى قانشالىقتى راس?

– جاسىرىن بولسا دا د.قوناەۆ تٷركٸستانعا كەلگەندە بابانىڭ قۇلپىتاسىن ۇستاپ, بەتٸن سيپاپ, سۋىنان دەم تاتىپ كەتەتٸن. مۇنىڭ ٶزٸندە ٷلكەن سىر جاتقان سيياقتى. ٸشتەي سەندٸ مە, سەنبەدٸ مە ول بٶلەك ەڭگٸمە. بەرٸمٸز بٸلەمٸز, قۇران, ناماز, قۇداي دەگەنگە ەشكٸكٶزدەنە قارايتىن ۋاقىت بولدى ەمەس پە? سوعان قاراماستان ديماش اعامىز بابانىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋٸن ٷزگەن ەمەس. 1983 جىلى كەلگەندە قابٸرحاناعا كٸرٸپ, ياسساۋيدٸڭ قۇلپىتاسىن سيپاپ شىققانىن سول كەزدەگٸ تٷركٸستاندىق جٶندەۋ شەبەرحاناسىنىڭ باستىعى, كەسەنەنٸڭ ٷلكەن جاناشىرى جانتەمٸر ەلٸموۆ تە كٶرگەن.

– سوڭعى سۇراق. بۇل ەندٸ تاريحقا اينالدى. پانتەوننىڭ مودەرن ماڭىزى قانشالىقتى جوعارى? ەلٸ دە تۋريستەر تارتۋ ٷشٸن پايدالانۋعا بولا ما? 

– جاڭا ايتتىم, ەزٸرەت سۇلتان پانتەونى تاريحتا ٶتە سيرەك كەزدەسەتٸن قۇبىلىس. تابيعي جولمەن پانتەونعا اينالعان انگليياداعى اببات ۆەست مينيسترلٸگٸ عانا ونىمەن شەندەسە الادى. پاريجدەگٸ نەمەسە كرەملدەگٸ پانتەوندار ساكرالدٸك تۇرعىدان بەسٸ تٶمەن. پانتەوننىڭ ٸشكٸ مەنٸ عايىپپەن ۇلاسىپ جاتپاعان سوڭ ادامنىڭ جٷرەگٸن سونشالىقتى قوزعامايدى. ەندٸ ماڭىزىنا كەلەيٸن. بولشەۆيكتەر وسى دەستٷردٸ ٷزدٸ. ەندٸ سونىڭ زاردابىنا قارا. سوڭعى 80 جىلدا ەزٸرەتتٸڭ باسىنا بٸردە بٸر تۇلعا جەرلەنبەدٸ. قۇرمانعازى رەسەيدە قالدى. شەكەرٸمگە قابٸردٸڭ ٶزٸ زورعا بۇيىردى. مٷردەسٸ ۇزاق جىل قۇدىقتا جاتتى. قازٸرگٸ ۇرپاق مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ, كٷيشٸ دينانىڭ, باتىر باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ, نۇرعيسا تٸلەنديەۆتٸڭ, اقجان ماشانيدٸڭ مولاسىن تاپپاي قالدى. بۇل تۇلعالار الماتىنىڭ اينالاسىندا بٸرنەشە زيراتقا جەرلەنگەن. بارساڭ تاريحي جادىڭدى وياتپايدى. كيەلٸ سەزٸمدٸ باستان كەشپەيسٸڭ. جۇرتتىڭ ارنايى زييارات ەتۋٸنە دە قولايسىز. كەڭسايعا بٸرەۋدٸ ٸزدەپ بارساڭ ٶزٸڭنٸڭ قاي ٶركەنيەتكە, قاي مەدەنيەتكە جاتاتىڭدى ۇقپايسىڭ. ال ەزٸرەت سۇلتان كەسەنەسٸندە كٶنە تٷركٸ مەدەنيەتٸ مەن يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ توعىسقان بەكەتٸن كٶرەسٸڭ. كەۋدەڭ مەنگە تولىپ, ادام رۋحىنىڭ مەڭگٸلٸك سيپاتىن جان-جٷرەگٸڭمەن سەزٸنٸپ قايتاسىڭ. تەۋەلسٸزدٸك العاندا سوۆەتتٸك يدەولوگييانى سىندىرىپ, ساناداعى دەستٷردٸ جاڭعىرتۋعا تالپىنعان بٸر-اق تۇلعا بار. ول ٶزبەكەلٸ جەنٸبەكوۆ. كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە اعايىن-تۋىسىنا «ٶلسەم دەنەمدٸ ارىستانباپ قورىمىنا جەرلەڭدەر» دەپ ٶسيەت ەتكەن. ٶسيەتٸ ورىندالدى.

سۇحباتتاسقان سانجار كەرٸمباي

ۇلت پورتالى