– Muhan myrza, Aqtóbe oblysyndaǵy dini radikalzimniń aldyn-alý baǵytynda júrgizilip otyrǵan aýqymdy is-shara kezinde ózińizge tańsyq qandai máseleni kóńilge túidińiz?
– Birneshe jyldan beri dini radikalizmniń aldyn alý máseleleri boiynsha elimizdiń birqatar óńirlerinde jumys jasap kelem. Óńirlerdegi dini ahýaldy zerdeleý barysynda ańǵarǵanym árbir aimaqtyń tek ózderine tán qýanyshy men qasireti, jetistigi men kemshiligi bar. Sondai-aq, óńirler barshamyzǵa ortaq qazaqstandyq jetistikterdiń sharapatyn da kórmei otyr dep aita almaimyz. Degenmen, bazbir óńirlerdegi dini radikalizmnyń óristeýine lokaldi erekshelikter yqpalyn tigizip otyr. Máselen, bir aimaqtaǵy óndiris kózinde ekonomikalyq daǵdarystyń oryn alýyna bailanysty jappai qysqartý júrip jatsa, kelesi bir aimaqta zamanaýi áleýmettik nysandar múlde joq dese bolady. Kelesi bir óńirde dini saýattandyrý isi tym kesh qolǵa alynsa, kelesi bir aýdanda qylmystyq júie ústemdik qurǵan. Osyndai tendentsiialar sálafizm ideologiiasynyń kúsheiýine jol ashqan.
Men buryn dini radikalizmnyń oryn alýyna negizinen teris aqida men fiqhtyq ustanymdar áser etedi dep oilaýshy em. Qazir óz tájiribeme súiene kele radikalizmniń keshendi qubylys ekenine kóz jetkizip otyrmyn. Árbir aimaqtyń lokaldi erekshelikterine qarai týyndaǵan ekonomikalyq máselelermen qatar ártúrli áleýmettik jáne psihologiialyq máselelerdiń de dini radikalizmniń kúsheiýine yqpal etip otyrǵanyn kóz jetkizdim. Mysaly, osy jaittar Qandyaǵash pen Embi jáne Shalqar óńirlerinde kózge uryp turady. Ásirese, Qandyaǵash qalasynda sálafilik baǵytty ustanatyn qylmystyq toptardyń bar ekeni belgili boldy.
– Osy aitqan oilaryńyzdy naqtylai tússek. Elimizde jumyssyzdyqqa bailanysty dini radikalizmge urynǵandar bar ma?
– Ótken jyly Jezqazǵan men Sátbaev qalalarynda zerdeleý jumystaryn júrgizdik. Osy óńirlerdegi dini radikaldanǵan keibir azamattardyń birneshe jyl jumyssyz júrip, sońynda avto bólshekter men tekstil ónimderin satatyn qatqyl salafi baǵytyn ustanatyn kásipkerlerdiń qaramaǵyna jumysqa alynyp, kele-kele birtindep olardyń dini turǵyda radikaldanǵandyǵy anyqtaldy. Ásili, bul azamattar birneshe jyl ómirdegi óz ornyn tappai, toryǵyp, ábden turmystyń taýqymetin tartqan. Óstip qol qýsyryp júrgeninde sálafiler eki qolǵa bir jumys taýyp bergen. Álgi azamattar nápaqasyn aiyratyn turaqty jumysqa turǵanyna máz-meiram bolyp, onyń artynda tuzaq bar ekenin ańǵarmaǵan. Bir qaraǵanda baqsa isi adal, tabysy táp-táýir, ortasy udaiy rýhaniiatty sóz qylady. Sóitip tuzaqqa túsýshi azamattar janǵa jaily jumys jáne rýhani suranysty da qanaǵattandyratyn bailyqty tartý etken jumys berýshi ortaǵa alǵys retinde olardyń qalai aitqanyna kónip, aidaǵanyna ergenin bilmei qalǵan.
– Iaǵni, kedeishildiktiń áserinen teris dini jolǵa túsýshiler bar demekshisiz ǵoi.
– Iá, áleýmettik ahýaldyń tómendigi bazbir otandastarymyzdyń teris dini joldy tańdaýyna túrtki bolǵanyn jasyra almaimyz. Birde Sátbaev qalasynda sálafilermen bailanysqan kóp balaly bir jas anamen jolyqtyq. Jas kelinshektiń kúieýi jasaǵan qylmysyna bailanysty túrmede otyr eken. Shittei tórt balasyn baǵyp-qaǵýǵa shamasy jetpei qinalyp júrgeninde sálafiler oǵan birneshe ret qaiyr-sadaqa beripti. Olardyń jylýaryn kórgen soń álgi áiel sálafilikke bet burady. Áieldi teris baǵyttan qaitarýǵa tyrysyp teologiia taqyrybyn kóterenimizde, ol: «Qaraǵym, aqida, fiqh aityp basymdy aýyrtpa. Men bes balammen jalǵyz qalǵanymda maǵan úkimet emes, myna baýyrlarym (sálafiler) kómek qolyn sózdi. Memleket qamqorlyq tanytqysy kelse, sol kezde qaida qaldy?» dep ýáj aitty. Biz kóp balaly otbasyǵa memleket tarapynan áleýmettik járdemaqy beriletinin aita bastap edik, onymyzdy tyńdaǵan da joq.
– Áleýmettik-psihologiialyq sebeptermen sálafizm jolyna túskenderge de naqty mysal berseńiz?
– Birde Dini máselelerdi zertteý mekemesine sálafizm senimindegi niqab kigen bir qaryndasymyz keldi. Ótken ómirine kóz júgirtsek, buryn jeńil júristi qyz bolǵan eken. Osylai teris jolda júrgeninde sálafizm senimin ustanatyn bir jigitpen kóńil jarastyrady. Álgi jigit «Táýbe etseń, ótken ómirińdegi kúnálaryń keshiriledi» dep qyzdy niqab kiiýge úgitteidi. Qyz alǵashqyda sál yńǵaisyzdanǵanymen, keiin niqabqa boiyn úiretedi. Al, psihologiialyq test alǵanymyzda qaryndasymyz niqabtyń dini úkimin nemese mán-mańyzyn múlde bilmeitin bolyp shyqty. Tegi, ol qyzǵa niqab kiiý Allanyń razylyǵynan buryn ótkenin búrkeý úshin kerek bolatyn. Sebebi, bet-aýzyn tumshalap alǵannan keiin eshkim ótkenin betine basyp, kinálai almaidy. Oǵan niqab kiiý osy turǵydan alǵanda tiimdi edi.
Áleýmettik-psihologiialyq qysymǵa bailanysty sálafizm jolyna túskenderdiń taǵy birinen mysal keltireiin. Sálafi senimin ustanatyn bir sportshy jigit buryn buzaqylyq jasap sotty bolǵan. Túrmeden shyqqannan keiin sportshy jigitti aǵaiyn-týysy men burynǵy ortasy durys qabyldamaǵan. Osylaisha ol ómirdegi óz ornyn tappai biraz ýaqyt jalǵyzdyqty basynan keshiredi. Óstip jumyssyz qalyp jalǵyz júrgeninde oǵan sálafiler kezigip, «Táýbe etseń, ótken kúnálaryń keshiriledi» dep keńshilikpen qarap, onyń dene áleýetin men birtbetkei minezin óz maqsattaryna paidalaný úshin oǵan dúkenderdiń ústinen qaraityn baqylaýshy qyzmetin usynady. Kókten izdegeni jerden tabylǵan sportshy jigit ózin han kótergen jańa ortaǵa jan-tánimen beriledi. Sóitip júrip, sálafizm tuzaǵyna ilikkkenin baiqamai da qalǵan.
– Sálafilerdiń qylmystyq toptary qai óńirlerde bar?
– Ásili, qatqyl kózqarastaǵy sálafiler (tákpirshilder) zaiyrly memleketti moiyndamaidy. Sheih Salih ál-Ýsaimin «Úsh negiz» traktatyna jazǵan sharhynda shariǵi emes zańdarmen basqarylatyn saiasi júieni «taǵut» dep kórsetken. Osy sebepti olar zaiyrly memleketke moiynsunbai, zańmen tiym salynǵan keibir qylmystardy bilek sybana erikti túrde jasaidy. Mysaly, Shubarshide 2011 jyly terakti jasaǵan dini lańkester munai urlaýmen shuǵyldanǵan. Olar óz áreketterin qylmys emes, saýapty is dep qabyldaǵan. Sebebi, taǵut dep sanaǵan zaiyrly memleketke qarsy árbir is-qimyl olar úshin jihad bolyp sanalady.
Osy saparymyzda Qandyaǵash qalasynda sálafi baǵytyn ustanatyn azamattardyń qylmystarǵa qatysy bar ekenine kóz jetkizdik. Qylmyskerler namaz oqymaityn azamattardy «beinamaz» dep kinálap, olardyń biznesterin tartyp almaq bolǵan. Úlken bir ájeniń niqab kigen qyzdarǵa «Qai qazaqty kórip edińder bet-aýzyn tumshalaǵan?» dep aitqany úshin, sálafiler: «Óltirip ketemiz» dep qorqytqan. Osydan soń sálafiler men namaz oqymaityn azamattar arasynda birneshe ret iri razborkalardyń bolǵanyn estip bildik. Osy qaladaǵy ziialy kisilerdiń aitýynsha Qandyaǵashtaǵy sálafizmdi eńserý úshin eń aldymen qaladaǵy qylmystyq toptardyń kózin joiý kerek eken. «Qylmystyq toptar qurysa, sálafizm ózinen ózi joiylatyn edi» deidi janashyr azamattar.
– Dini radikalizmge qarsy kúresti kesh bastaǵan joqpyz ba?
– Iá, kesh bastadyq. Zadynda, sonaý 1992 jyly din erkindigin jariialar tusta, tipti odan bertindegi 2000-shy jyldary da alys-jaqyn elderde bolyp jatqan dini ahýaldy eskerip, tez arada etek-jeńimizdi jinaǵanymyzda, kóp máseleniń aldyn alýǵa bolatyn edi. Qazirde shyndap kirissek aldyn ala alamyz. Biraq, erte qamdanǵanymyzda shyǵyn az bolar edi. Búgingi tańda keibir syrtqy kúshter, onyń ishinde kórshi imperiialar Qazaqstanda dini radikalizm qaýpiniń oryn alǵanyna qatty múddeli. Osy arqyly ishki isimizge muryn tyqqysy keledi. Iaǵni, jyldan jylǵa dini radikalizmmen kúres tym kúrdelenip, onyń aldyn alý qiiamet-qaiymǵa ainalyp barady.
– Qazaqstandaǵy dini radikalizmniń oshaqtary qai jerlerde kóbirek ornalasqan?
– Jalpy, elimizdiń kóptegen aimaqtarynda dini radikalizmniń uialary jumys isteidi. Ásirese, Aqtóbe qalasynda, Muǵaljar men Temir aýdandarynda, Atyraýda, Qulsaryda, Ganiýshkinde, Mańǵystaý olysynyń Jańaózen qalasynda, Qaraǵandy oblysynyń Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynda, Pavlodar oblysynyń Ekibastuz qalasynda, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aiagóz qalasynda dini radikalizmniń qaýpi joǵary.
– Áńgimeńizge rahmet!
E-Islam.kz
.jpg)
