– مۇحان مىرزا, اقتٶبە وبلىسىنداعى دٸني راديكالزيمنٸڭ الدىن-الۋ باعىتىندا جٷرگٸزٸلٸپ وتىرعان اۋقىمدى ٸس-شارا كەزٸندە ٶزٸڭٸزگە تاڭسىق قانداي مەسەلەنٸ كٶڭٸلگە تٷيدٸڭٸز?
– بٸرنەشە جىلدان بەرٸ دٸني راديكاليزمنٸڭ الدىن الۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ بٸرقاتار ٶڭٸرلەرٸندە جۇمىس جاساپ كەلەم. ٶڭٸرلەردەگٸ دٸني احۋالدى زەردەلەۋ بارىسىندا اڭعارعانىم ەربٸر ايماقتىڭ تەك ٶزدەرٸنە تەن قۋانىشى مەن قاسٸرەتٸ, جەتٸستٸگٸ مەن كەمشٸلٸگٸ بار. سونداي-اق, ٶڭٸرلەر بارشامىزعا ورتاق قازاقستاندىق جەتٸستٸكتەردٸڭ شاراپاتىن دا كٶرمەي وتىر دەپ ايتا المايمىز. دەگەنمەن, بازبٸر ٶڭٸرلەردەگٸ دٸني راديكاليزمنىڭ ٶرٸستەۋٸنە لوكالدٸ ەرەكشەلٸكتەر ىقپالىن تيگٸزٸپ وتىر. مەسەلەن, بٸر ايماقتاعى ٶندٸرٸس كٶزٸندە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ورىن الۋىنا بايلانىستى جاپپاي قىسقارتۋ جٷرٸپ جاتسا, كەلەسٸ بٸر ايماقتا زاماناۋي ەلەۋمەتتٸك نىساندار مٷلدە جوق دەسە بولادى. كەلەسٸ بٸر ٶڭٸردە دٸني ساۋاتتاندىرۋ ٸسٸ تىم كەش قولعا الىنسا, كەلەسٸ بٸر اۋداندا قىلمىستىق جٷيە ٷستەمدٸك قۇرعان. وسىنداي تەندەنتسييالار سەلافيزم يدەولوگيياسىنىڭ كٷشەيۋٸنە جول اشقان.
مەن بۇرىن دٸني راديكاليزمنىڭ ورىن الۋىنا نەگٸزٸنەن تەرٸس اقيدا مەن فيقھتىق ۇستانىمدار ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلاۋشى ەم. قازٸر ٶز تەجٸريبەمە سٷيەنە كەلە راديكاليزمنٸڭ كەشەندٸ قۇبىلىس ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزٸپ وتىرمىن. ەربٸر ايماقتىڭ لوكالدٸ ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي تۋىنداعان ەكونوميكالىق مەسەلەلەرمەن قاتار ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك جەنە پسيحولوگييالىق مەسەلەلەردٸڭ دە دٸني راديكاليزمنٸڭ كٷشەيۋٸنە ىقپال ەتٸپ وتىرعانىن كٶز جەتكٸزدٸم. مىسالى, وسى جايتتار قاندىاعاش پەن ەمبٸ جەنە شالقار ٶڭٸرلەرٸندە كٶزگە ۇرىپ تۇرادى. ەسٸرەسە, قاندىاعاش قالاسىندا سەلافيلٸك باعىتتى ۇستاناتىن قىلمىستىق توپتاردىڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى.
– وسى ايتقان ويلارىڭىزدى ناقتىلاي تٷسسەك. ەلٸمٸزدە جۇمىسسىزدىققا بايلانىستى دٸني راديكاليزمگە ۇرىنعاندار بار ما?
– ٶتكەن جىلى جەزقازعان مەن سەتباەۆ قالالارىندا زەردەلەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸك. وسى ٶڭٸرلەردەگٸ دٸني راديكالدانعان كەيبٸر ازاماتتاردىڭ بٸرنەشە جىل جۇمىسسىز جٷرٸپ, سوڭىندا اۆتو بٶلشەكتەر مەن تەكستيل ٶنٸمدەرٸن ساتاتىن قاتقىل سالافي باعىتىن ۇستاناتىن كەسٸپكەرلەردٸڭ قاراماعىنا جۇمىسقا الىنىپ, كەلە-كەلە بٸرتٸندەپ ولاردىڭ دٸني تۇرعىدا راديكالدانعاندىعى انىقتالدى. ەسٸلٸ, بۇل ازاماتتار بٸرنەشە جىل ٶمٸردەگٸ ٶز ورنىن تاپپاي, تورىعىپ, ەبدەن تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتٸن تارتقان. ٶستٸپ قول قۋسىرىپ جٷرگەنٸندە سەلافيلەر ەكٸ قولعا بٸر جۇمىس تاۋىپ بەرگەن. ەلگٸ ازاماتتار نەپاقاسىن ايىراتىن تۇراقتى جۇمىسقا تۇرعانىنا مەز-مەيرام بولىپ, ونىڭ ارتىندا تۇزاق بار ەكەنٸن اڭعارماعان. بٸر قاراعاندا باقسا ٸسٸ ادال, تابىسى تەپ-تەۋٸر, ورتاسى ۇدايى رۋحانيياتتى سٶز قىلادى. سٶيتٸپ تۇزاققا تٷسۋشٸ ازاماتتار جانعا جايلى جۇمىس جەنە رۋحاني سۇرانىستى دا قاناعاتتاندىراتىن بايلىقتى تارتۋ ەتكەن جۇمىس بەرۋشٸ ورتاعا العىس رەتٸندە ولاردىڭ قالاي ايتقانىنا كٶنٸپ, ايداعانىنا ەرگەنٸن بٸلمەي قالعان.
– ياعني, كەدەيشٸلدٸكتٸڭ ەسەرٸنەن تەرٸس دٸني جولعا تٷسۋشٸلەر بار دەمەكشٸسٸز عوي.
– يە, ەلەۋمەتتٸك احۋالدىڭ تٶمەندٸگٸ بازبٸر وتانداستارىمىزدىڭ تەرٸس دٸني جولدى تاڭداۋىنا تٷرتكٸ بولعانىن جاسىرا المايمىز. بٸردە سەتباەۆ قالاسىندا سەلافيلەرمەن بايلانىسقان كٶپ بالالى بٸر جاس انامەن جولىقتىق. جاس كەلٸنشەكتٸڭ كٷيەۋٸ جاساعان قىلمىسىنا بايلانىستى تٷرمەدە وتىر ەكەن. شيتتەي تٶرت بالاسىن باعىپ-قاعۋعا شاماسى جەتپەي قينالىپ جٷرگەنٸندە سەلافيلەر وعان بٸرنەشە رەت قايىر-ساداقا بەرٸپتٸ. ولاردىڭ جىلۋارىن كٶرگەن سوڭ ەلگٸ ەيەل سەلافيلٸككە بەت بۇرادى. ەيەلدٸ تەرٸس باعىتتان قايتارۋعا تىرىسىپ تەولوگييا تاقىرىبىن كٶتەرەنٸمٸزدە, ول: «قاراعىم, اقيدا, فيقھ ايتىپ باسىمدى اۋىرتپا. مەن بەس بالاممەن جالعىز قالعانىمدا ماعان ٷكٸمەت ەمەس, مىنا باۋىرلارىم (سەلافيلەر) كٶمەك قولىن سٶزدٸ. مەملەكەت قامقورلىق تانىتقىسى كەلسە, سول كەزدە قايدا قالدى?» دەپ ۋەج ايتتى. بٸز كٶپ بالالى وتباسىعا مەملەكەت تاراپىنان ەلەۋمەتتٸك جەردەماقى بەرٸلەتٸنٸن ايتا باستاپ ەدٸك, ونىمىزدى تىڭداعان دا جوق.
– ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق سەبەپتەرمەن سەلافيزم جولىنا تٷسكەندەرگە دە ناقتى مىسال بەرسەڭٸز?
– بٸردە دٸني مەسەلەلەردٸ زەرتتەۋ مەكەمەسٸنە سەلافيزم سەنٸمٸندەگٸ نيقاب كيگەن بٸر قارىنداسىمىز كەلدٸ. ٶتكەن ٶمٸرٸنە كٶز جٷگٸرتسەك, بۇرىن جەڭٸل جٷرٸستٸ قىز بولعان ەكەن. وسىلاي تەرٸس جولدا جٷرگەنٸندە سەلافيزم سەنٸمٸن ۇستاناتىن بٸر جٸگٸتپەن كٶڭٸل جاراستىرادى. ەلگٸ جٸگٸت «تەۋبە ەتسەڭ, ٶتكەن ٶمٸرٸڭدەگٸ كٷنەلارىڭ كەشٸرٸلەدٸ» دەپ قىزدى نيقاب كييۋگە ٷگٸتتەيدٸ. قىز العاشقىدا سەل ىڭعايسىزدانعانىمەن, كەيٸن نيقابقا بويىن ٷيرەتەدٸ. ال, پسيحولوگييالىق تەست العانىمىزدا قارىنداسىمىز نيقابتىڭ دٸني ٷكٸمٸن نەمەسە مەن-ماڭىزىن مٷلدە بٸلمەيتٸن بولىپ شىقتى. تەگٸ, ول قىزعا نيقاب كييۋ اللانىڭ رازىلىعىنان بۇرىن ٶتكەنٸن بٷركەۋ ٷشٸن كەرەك بولاتىن. سەبەبٸ, بەت-اۋزىن تۇمشالاپ العاننان كەيٸن ەشكٸم ٶتكەنٸن بەتٸنە باسىپ, كٸنەلاي المايدى. وعان نيقاب كييۋ وسى تۇرعىدان العاندا تيٸمدٸ ەدٸ.
ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق قىسىمعا بايلانىستى سەلافيزم جولىنا تٷسكەندەردٸڭ تاعى بٸرٸنەن مىسال كەلتٸرەيٸن. سەلافي سەنٸمٸن ۇستاناتىن بٸر سپورتشى جٸگٸت بۇرىن بۇزاقىلىق جاساپ سوتتى بولعان. تٷرمەدەن شىققاننان كەيٸن سپورتشى جٸگٸتتٸ اعايىن-تۋىسى مەن بۇرىنعى ورتاسى دۇرىس قابىلداماعان. وسىلايشا ول ٶمٸردەگٸ ٶز ورنىن تاپپاي بٸراز ۋاقىت جالعىزدىقتى باسىنان كەشٸرەدٸ. ٶستٸپ جۇمىسسىز قالىپ جالعىز جٷرگەنٸندە وعان سەلافيلەر كەزٸگٸپ, «تەۋبە ەتسەڭ, ٶتكەن كٷنەلارىڭ كەشٸرٸلەدٸ» دەپ كەڭشٸلٸكپەن قاراپ, ونىڭ دەنە ەلەۋەتٸن مەن بٸرتبەتكەي مٸنەزٸن ٶز ماقساتتارىنا پايدالانۋ ٷشٸن وعان دٷكەندەردٸڭ ٷستٸنەن قارايتىن باقىلاۋشى قىزمەتٸن ۇسىنادى. كٶكتەن ٸزدەگەنٸ جەردەن تابىلعان سپورتشى جٸگٸت ٶزٸن حان كٶتەرگەن جاڭا ورتاعا جان-تەنٸمەن بەرٸلەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ, سەلافيزم تۇزاعىنا ٸلٸكككەنٸن بايقاماي دا قالعان.
– سەلافيلەردٸڭ قىلمىستىق توپتارى قاي ٶڭٸرلەردە بار?
– ەسٸلٸ, قاتقىل كٶزقاراستاعى سەلافيلەر (تەكپٸرشٸلدەر) زايىرلى مەملەكەتتٸ مويىندامايدى. شەيح ساليح ەل-ۋسايمين «ٷش نەگٸز» تراكتاتىنا جازعان شارحىندا شاريعي ەمەس زاڭدارمەن باسقارىلاتىن ساياسي جٷيەنٸ «تاعۇت» دەپ كٶرسەتكەن. وسى سەبەپتٸ ولار زايىرلى مەملەكەتكە مويىنسۇنباي, زاڭمەن تيىم سالىنعان كەيبٸر قىلمىستاردى بٸلەك سىبانا ەرٸكتٸ تٷردە جاسايدى. مىسالى, شۇبارشيدە 2011 جىلى تەراكتٸ جاساعان دٸني لاڭكەستەر مۇناي ۇرلاۋمەن شۇعىلدانعان. ولار ٶز ەرەكەتتەرٸن قىلمىس ەمەس, ساۋاپتى ٸس دەپ قابىلداعان. سەبەبٸ, تاعۇت دەپ ساناعان زايىرلى مەملەكەتكە قارسى ەربٸر ٸس-قيمىل ولار ٷشٸن جيحاد بولىپ سانالادى.
وسى ساپارىمىزدا قاندىاعاش قالاسىندا سەلافي باعىتىن ۇستاناتىن ازاماتتاردىڭ قىلمىستارعا قاتىسى بار ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. قىلمىسكەرلەر ناماز وقىمايتىن ازاماتتاردى «بەيناماز» دەپ كٸنەلاپ, ولاردىڭ بيزنەستەرٸن تارتىپ الماق بولعان. ٷلكەن بٸر ەجەنٸڭ نيقاب كيگەن قىزدارعا «قاي قازاقتى كٶرٸپ ەدٸڭدەر بەت-اۋزىن تۇمشالاعان?» دەپ ايتقانى ٷشٸن, سەلافيلەر: «ٶلتٸرٸپ كەتەمٸز» دەپ قورقىتقان. وسىدان سوڭ سەلافيلەر مەن ناماز وقىمايتىن ازاماتتار اراسىندا بٸرنەشە رەت ٸرٸ رازبوركالاردىڭ بولعانىن ەستٸپ بٸلدٸك. وسى قالاداعى زييالى كٸسٸلەردٸڭ ايتۋىنشا قاندىاعاشتاعى سەلافيزمدٸ ەڭسەرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن قالاداعى قىلمىستىق توپتاردىڭ كٶزٸن جويۋ كەرەك ەكەن. «قىلمىستىق توپتار قۇرىسا, سەلافيزم ٶزٸنەن ٶزٸ جويىلاتىن ەدٸ» دەيدٸ جاناشىر ازاماتتار.
– دٸني راديكاليزمگە قارسى كٷرەستٸ كەش باستاعان جوقپىز با?
– يە, كەش باستادىق. زادىندا, سوناۋ 1992 جىلى دٸن ەركٸندٸگٸن جارييالار تۇستا, تٸپتٸ ودان بەرتٸندەگٸ 2000-شى جىلدارى دا الىس-جاقىن ەلدەردە بولىپ جاتقان دٸني احۋالدى ەسكەرٸپ, تەز ارادا ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جيناعانىمىزدا, كٶپ مەسەلەنٸڭ الدىن الۋعا بولاتىن ەدٸ. قازٸردە شىنداپ كٸرٸسسەك الدىن الا الامىز. بٸراق, ەرتە قامدانعانىمىزدا شىعىن از بولار ەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا كەيبٸر سىرتقى كٷشتەر, ونىڭ ٸشٸندە كٶرشٸ يمپەرييالار قازاقستاندا دٸني راديكاليزم قاۋپٸنٸڭ ورىن العانىنا قاتتى مٷددەلٸ. وسى ارقىلى ٸشكٸ ٸسٸمٸزگە مۇرىن تىققىسى كەلەدٸ. ياعني, جىلدان جىلعا دٸني راديكاليزممەن كٷرەس تىم كٷردەلەنٸپ, ونىڭ الدىن الۋ قييامەت-قايىمعا اينالىپ بارادى.
– قازاقستانداعى دٸني راديكاليزمنٸڭ وشاقتارى قاي جەرلەردە كٶبٸرەك ورنالاسقان?
– جالپى, ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن ايماقتارىندا دٸني راديكاليزمنٸڭ ۇيالارى جۇمىس ٸستەيدٸ. ەسٸرەسە, اقتٶبە قالاسىندا, مۇعالجار مەن تەمٸر اۋداندارىندا, اتىراۋدا, قۇلسارىدا, گانيۋشكيندە, ماڭعىستاۋ ولىسىنىڭ جاڭاٶزەن قالاسىندا, قاراعاندى وبلىسىنىڭ جەزقازعان جەنە سەتباەۆ قالالارىندا, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸباستۇز قالاسىندا, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اياگٶز قالاسىندا دٸني راديكاليزمنٸڭ قاۋپٸ جوعارى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
E-Islam.kz
.jpg)
