Today.kz internet-portalynyń tilshisiniń suraqtaryna "Asyl arna" telearnasynyń basshysy Muhamedjan Tazabekov myrza jaýap berdi.
- Muhamedjan Orazbaiuly, kezdesýge daiyndalar sátte keiipkerimniń buǵan deiingi aitqan sózderin bir qarap shyǵatyn ádetim bar. Qarap otyrsam, siz - jýrnalisterge suhbat berýden jalyqpaidy ekensiz. Munyńyzǵa jýrnalister qaýymynyń atynan rahmet aitam, árine. Ekinshiden, áleýmettik jelidegi belsendiligińiz bar. VK deisiz be, instagramm, tvitter, feisbýk deisiz be. Suhbat bolsyn, post bolsyn, ýaǵyz, nasihat, aqyl, keńes aitqandy jaqsy kóredi ekensiz. Nelikten? Minezińizdiń ereksheligi me? Piar qajettilik pe?
- Birinshiden, jýrnalisterdi ádeii izdep júretin adam emespin. Biraq, bálki, jýrfak-filfak bop aralasqan kezden bergi tilshi dostarymnyń kóptiginen bolar, qazirgi beldi qazaqstandyq aqparat quraldaryn basqaryp otyrǵan aǵa-ápkelerimniń, ini-dostarymnyń maǵan degen qurmet-iltipatynan bolar, "bizdiń arnaǵa, bizdiń gazetke suhbat berseńiz" degen qolqa, ras, jii túsedi. Biraq bárine birdei kelisip, bárine birdei úlgerip suhbat berýdemin dep te aita almaimyn. Tipti sizdiń oqyp júrgen suhbattaryńyz maǵan ótinish bildirip jatqan jýrnalisterdiń onnan birine ǵana bergen jaýabym bolýy múmkin.
Al ol suhbatardyń nasihatqa jaqyndaý qurylatyn sebebi - maǵan ózi suraqtar solai qoiylady. Shoý-biznestiń, ekonomikanyń nemese sport salasynyń ókili emespin ǵoi. Otbasylyq, rýhani baǵyttaǵy arnany basqaryp otyrǵandyqtan, jumysym aǵartýshylyqpen tikelei bailanysty bolǵandyqtan saýaldar da soǵan orai týyndaityn shyǵar. Múmkin, sol sebepti jaýaptarym nasihat tiptes kórinip jatqan bolar. Onyń ústine tóńiregimizde jahandanýdyń jalyny laýlap tur. "Oilan da, bil" emes, "oina da, kúldiń" zamany bop tur. Aqyl aitqyń kelgennen emes, aqyry jaman bolmasa eken degen janashyrlyqtan sóz arnaisyń…
- Demek, bul - minezińizdiń ereksheligi emes qoi? Mysaly, dostaryńyz, týǵan-týystaryńyzdyń arasynda "qarapaiym adamsyz" ba?
- Bilesizder, kishkentaiymnan jurt aldyna aitysker aqyn retinde shyqtym. Oryndaýshy, jyrshy-termeshi retinde emes, jeke óz oiymdy jurtqa pash etýshi adam retinde tanylyp, oilanýǵa, jurtpen óz oiymyzben bólisýge beiim bolyp, shyǵarmashylyq damýdyń dańǵylyna tústik. Ári úidiń úlkeni bolǵandyqtan, barlyq qazaqy shańyraqtardaǵydai bala kezden-aq ini-qaryndastaryma janashyr, aqylshy bolýǵa mindetti boldym. Sóitip júrip, keiinnen olardyń da otbasylaryna qal-qadarymyzsha sóz kómek jasai bastadyq. Jáne aǵaiyndarymnyń arasynda alǵashqy bolyp namazǵa kelip, bylaisha aitqanda, rýxani tolysa bastaǵasyn, ata dinimizge degen qurmetten bolar, áýletimizdiń úlkeni de, kishisi de kóp máselede meni alǵa salyp, aqyldasa bastady... Al kishkentaiyńnan jurtty úiirip aitys jasap, qoǵamnyń qordalanǵan problemalaryna ún qosý, únemi ainalańa qam kóńilde júrý - adamnyń minezine, bolmysyna tikelei áser etedi. Sebebi, tilden ne nárse kóp shyqsa, júrekke sol nárse kóp áser etedi.
- Qupiia bolmasa, qai jasyńyzdan bastap namazdasyz?
- Jiyrmadan asa bere namaz oqyp bastadym. Jáne bul – erte bastaǵandyq emes. Bilesiz, qazaq "on úshte - otaý iesi" deidi. Iaǵni, endi bala emessiń, azamatsyń degeni. Óz júris-turysyńdy jónde, ainalańa da qarailai júr, "qolyńdy mezgilinen kesh sermep" qalma degeni. Qazaqtyń dástúrli otbasylyq qurylymynda, baiqasańyzdar, ár áýlettiń alǵa súireitin kóshbasshysy bolady. Bizdiń shańyraqta da ákem bir kezderi jas inilerine jol kórsetip, baýyrlaryna qamqor bolǵan edi…
- Estýimshe, ol kisi dúnieden erte ketip qalǵan-aý deimin…
- Iia, ákem dúnieden ótkennen keiin sol otbasylyq dástúr sál úzilińkirep baryp, meniń boiymnan kórinis tapty. Kishkene atym shyǵyp, elge tanylyp, jurtpen aralasa bastaǵannan keiin baýyrlarymdy tartyp, basynyń ózara uiymshyl bolýyna áser ete bastadyq. Aityssúier aǵaiyn jaqsy biletin de bolar, osy qazaqtyń atamura óneriniń sebebinen on-on bes avtokólik mingenmin. Solardyń kóbin týysqandaryma, dostaryma taratyp berdim, aitystan alǵan qomaqty júldelerimdi de aǵaiyndarymnyń kerek-jaraq, joq-jitigine jaratýǵa tyrystym. Buny úlgi úshin aityp otyrmyn, Alla riiadan saqtasyn.
Musylmanshylyq ta, eldiń janashyry bolý da áýeli – jaqyndaryńa septesýden bastalady. Memlekettik deńgeide, alashtyń qamynda iri sózder aityp, maqala, post jazyp júrgenimizden ne paida, eger shamnyń jaryǵy túbine túspeitin bolsa? El-jurt, qazaq degen jalpylama bir uǵym emes, ol – óz anań, ákeń, jaryń, aǵaiyndaryń. "Ózi jarymaǵannyń sarqytyn ishpe" degendei, otbasyna úlgi bola almaǵan adam jalpyhalyqtyq deńgeide de jarytyp shyn janashyr bola almaidy. Bolǵysy kelgenmen berekesi buiyrmaidy.
- Biyl kóktem, jaz ailarynda áýeli Aqtóbe, sosyn Almatyda bolǵan oqiǵalardan keiin qazaqstandyqtar oramal tartqan áielder men saqal qoiǵan erkekterge úreilene qaraityn boldy. Terroristik ideianyń teris yqpalyna túsip ketkender – "salafitter eken" degen de aýyzeki áńgime tez tarady. Sizdi de sondai aǵymnyń ókili eken degen alypqashpa sózdiń bolǵany ras. Bul máselege qatysty bergen jaýabyńyzda siz bul pikirdi joqqa shyǵardyńyz. Dinnen alys oqyrmandarǵa aýyzeki, jeńil tilmen túsindirip berińizshi, "salafitter" degender kimder? Jańaǵy atalǵan oqiǵalarda el ortasyna búlik salǵandardyń Islam dinine qandai qatysy bar?
- Biz qazir aqparattardyń óte keń, ári asa jedel taralý zamanynda ómir súrip jatyrmyz. Tipti aqparat-jańalyqtardyń kóptigi sondai, adamnyń informatsiia qabyldaý, qorytý múmkindigi oǵan ilese almai jatyr. Bizdiń ne iship-jeitinimizden bastap, kimdi jaqsy kórýimizge, qandai film kórip, nendei pikirdi ustanýymyzǵa deiin antalap turǵan aqparat quraldary anyqtap berip otyr. Biri oqiǵa týraly tolyq kartinany usynsa, biri pazldyń bir-eki bólshegin ǵana kórsetkendei qylyp qana berip, oqyrmandardyń ózderine ton-pishtirip, ózderi ári qarai oi qalyptastyryp alatyndai etip aqparat berý tásili paida boldy. Muny nege aityp otyrmyn? Kez-kelgen másele týraly baiypty oi túiý úshin áldebir saittyń nemese úiinde otyryp-aq sot úkimin aitatyn blogerdiń jazbasyn emes, naqty sol sala bilgiriniń pikirine nemese sol salaǵa jaýapty quzyretti organnyń anyqtamasyna júginý qajet.
- Sondyqtan sizden surap otyrmyn ǵoi.
- Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary túrli syrttan kelgen ideologiianyń kesirinen jastarymyz kóp ýlandy. Bul - birinshiden. Ekinshiden, bizde dini salanyń bilikti mamandarynyń der kezindegi jetispeýshiliginen munyń diagnozy naqty qoiylmady. Iaǵni, álgi ýdyń aǵzamyzdyń qai jerinen aýrý paida qylatynyn dál bilmedik. Úshinshiden, toqsanynshy jyldary memleketimiz basqa da mańyzdy salalar men máselelerge kóp kúsh, kóńil bóldi. Ol – ekonomika, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, syrttan investitsiia tartý, shekarany delimitatsiialaý degen sekildi. Sondyqtan da rýhani sala kenjelep, qajetti deńgeide nazar aýdarylmai qaldy. Jáne bul úshin memleketti kinálaý da sóket is. Óitkeni, kez-kelgen endi tái-tái basqan táýelsiz eldiń basyp óter budan basqa joly da joq. Tórtinshiden, sol jyldardaǵy Qazaqstan - ateistik ideologiiadan endi azat bolǵan, ata dinimizge qaita oralyp, jastary dinge lek-legimen bet burǵan halyq boldyq. Kádimgi ashyǵyp kep asqan tábetpen asqa qol sozǵan siiaqty. Biz - dinge jastary bet burǵan halyq boldyq. Al dinge jastar jappai bet burǵan kezde, eger dástúr saqtalmasa, albyrttyqty tájiribemen tejep ustap otyratyn el aǵalary, jigerlige jón joldy nusqaityn abyz qariialary bolmasa, qyzýqandy jastardyń ortasynda mindetti túrde shi shyǵady.
- Jastar - albyrt deisiz ǵoi.
- Albyrt, shala, jastyq maksimalizm bar degen siiaqty. Bul - úlken sebepterdiń biri. Dindegi radikalizm, shekten shyǵý álemniń kóptegen elderinde kórinis berdi. Biraq, mysaly, Túrkiia siiaqty elderde nege ondai dárejede qaýip týǵyzbady? Sebebi, túrikterde ár zamannyń, ár urpaqtyń, ár býynnyń myqtylary boldy. Iaǵni, eldi uiytqan aqsaqaly, bilimi tájiribemen ushtasqan jigit aǵasy, qariiasynyń sózin, úlkeniniń tapsyrmasyn qup alatyn jastary degendei.
- Siz sebepteri týraly aityp otyrsyz. Men sizden sebepteri týraly suraǵan joqpyn. "Salafitter" degender kimder dep suradym. Osy radikaldardy salafitter dep durys aityp júrmiz be?
- Eger áldekim "biz – sáláfitpiz" nemese "sáláfit bolýymyz kerek" dese, álbette, durys emes. Óitkeni, sáláftar degen - paiǵambar Muhammed (s.ǵ.s) keiingi úsh býyn. Musylmandardyń úsh býyny. Sáláftar, qazaqsha aitqanda - ilgeridegiler. Dindi álemge taratqan solar. Biraq qazirgi "sáláfilermiz" degen adamdardyń olarǵa eshqandai qatysy joq.
- Ilgeridegilerge qatysy joq pa?
- Qatysy joq. Sáláfimiz dep júrgender - ilgeridegilerdiń atyn maldanýshylar.
- Demek, qazir "salafit" atalyp júrgenderdiń naǵyz islam dinine qatysy joq boldy ǵoi?
- Nege qatysy bolmasyn? Olar - musylmandar. Jol kórseter ǵalymǵa jolyqpaǵandyqtan joly tarylǵandar, qoǵammen til tabysa almai qoly qaǵylǵandar. Kitaptaǵy bilimdi jan-jaqtaǵy jaǵdaimen úilestire almai shekten shyǵýshylar. Jaǵdaidyń ýshyǵýyna "jazǵyshtardyń da" úlesi joq emes. Qazir biz sál oǵashtaý qylyq tanytqan musylmannyń bárin bir atpen, bir boiaýmen, bir qalypqa salyp aityp, jazýǵa beiim bop baramyz. "Ysyrap qylma, yqylasty bol, Allaǵa ǵana siyn, adamdardyń da aqysyn umytpa" degen imamdardyń ózin salafi deýge daiar turamyz. Osy durys emes. Tipti qazir árkim ózi unatpaǵan adamyn «salafi» deýmen ainalysyp jatqandai. Nemese, ózin "salafi" dep aitpasyn degen qorqynyshtan tapyraqtap shaýyp, baiybyna barmai-aq, baibalam salyp jatqandar bar. Biz shynynda da qoǵamǵa ziian keltirip jatqan shekten shyǵýshylarmen kúresýimiz kerek. Saqal qoiǵany úshin ǵana kez-kelgen jigitti nemese typ-tynysh kúndelikti tirshiligimen ǵana júrgen áldebir oramal salǵan áiel kisini syrtynan "sáláfi" dei salýǵa quqymyz joq. "Ekstremizmmen kúres áiteýir jazyqsyzdy izdep tabýǵa ainalyp ketpeýge jáne dinmen kúreske jalǵasyp ketpeýi tiis" degen Elbasymyzdyń alańy árkimniń oiynda bolýǵa tiis jaýapkershilik.
- Ózimizdiń etek-jeńimizge ózimiz jabysyp jatyrmyz deisiz ǵoi.
- El yntymyǵyna syna qaǵyp, dińgekti dástúrimizdi mansuqtap, jastardy jarǵa iterip jatqandar tasada qalyp, qoǵam men biliktiń arasyna rýxani kópir bop otyrǵan ultjandy ul-qyzdarymyz kópshiliktiń talqysyna túsip, taqymynda kókpar bop jatyr.
- Osy jaqynda ǵana belgili boksshy, Rio olimpiadasynyń chempiony Daniiar Eleýsinovti "Alla jalǵyz, oǵan serik qosqan adamdardy jaqtyrmaimyn, árýaqtarǵa tabyný durys emes" degen sózi úshin qazir BAQ betterinde qýdalap, ony osy teris aǵym ókilderine jatqyzyp, qaralap jatqandar kóbeiip ketti. Buǵan ne der edińiz?
- Qazaqtyń bir qasieti – mán-jaidiń artyn kútý, tekserip alý, kózi jetpei kesip aitpaý edi. Biraq, ókinishke qarai, biz osy artyqshylyǵymyzdan da airylyp bara jatqandaimyz. Nege degende, osy Daniiar baýyrymyzdyń aitqanyna bailanysty da parqyna barmai kesir sóilegen kóp kommentarii kórdim. Keibireýler sekildi Quran oqymańdar, ata-babamyz adasqan, qabir ataýlyny qirataiyq nemese uiat, iba degen sezimdi óltirý kerek degen joq qoi. Ózimizdiń QMDB imamdarynyń kúnde meshitte aityp júrgen sózin, iaǵni, Allaǵa ǵana qulshylyq etý kerek, Alladan ǵana suraý kerek degenin nege sonsha sóz qyldyq? Munda qandai Hanafi mázhabyna qaishy oi bar? Sosyn Daniiar Eleýsinov – ózińiz aitqandai boksshy, qaltarys-bultarystyń bárin eskerip otyryp sóz saptaityn saiasatker emes qoi. "Batyr – ańǵal" degendei, eldiń alaqanynda júrgen bir ulymyzdyń erkelep otyryp er jigitke sai salyp uryp aityp tastaǵanyn sonsha gáp qylatyndai munsha maida ult emespiz dep oilaimyn. Daniiar – batyrymyz emes pe? Keshe ǵana kók týymyzdy jelbiretip, búkil álemge Ánuranymyzdy tyńdatqyzǵan kim edi? Biz nege jaqsylyqty ońai, tez umytamyz?
- Bizde terroristik qaýipke qarsy turýmen UQK, QMDB, taǵy basqa memlekettik organdar ainalysady. Biz qai jerden qatelik jiberdik? Kádimgi qazaqtyń qarapaiym uldarynyń, keide qyzdarynyń teris aǵym yqpalyna túsýine ne sebep, qalai oilaisyz? Dál qazir ne isteýimiz kerek?
- "Asyl arna" telearnasy dini radikalizmdi qatań aiyptaityn "Sergeldeń" atty kórkem film túsirdi. Qazir quzyrly organdardyń saraptamasynda jatyr. Alla jazsa, nazarlaryńyzǵa usynamyz. Budan bólek bizdiń arna aǵartýshylyq baǵytta kóp jumys istep jatyr. Túrli rolikter, baǵdarlamalar, arnaiy jobalar jasadyq. Elimizdegi belgili dintanýshylar men imamdardy, qoǵam qairatkerlerin shaqyryp, tikelei efirler uiymdastyrdyq. San túrli suhbattar daiyndadyq. Muny nege aityp otyrmyn? Dini radikaldardyń naqty kim ekenin halyq túsinetindei etip jetkizbesek, qazaqty bútindei bir rýhaniiattan bas tartýǵa itermeleimiz.
- Qazir Islam dinin ustanǵandarǵa kúdiktene qarap, júregi shailyǵyp qalǵan adamdar az emes.
- Meniń aityp otyrǵanym da osy. Kez-kelgen shekten shyqqan bir kisini aitý arqyly biz basqa da musylmandardy sol sheńberdiń ishine kirgizip jiberip jatyrmyz. Sol sebepten de qoǵam dinilenip bara jatyr. Al qoǵamnyń dinilenýi - qaýipti protsess. Qoǵam dinilenbeý kerek. Óitkeni, paiǵambar (s.ǵ.s) jolyn ustanǵan musylmandar esh ýaqytta qoǵamdy dinilendirýmen ainalyspaǵan. Qoǵamda musylmannyń jeke rýhaniiaty men tulǵasyn durys qalyptastyrýmen ainalysqan. Imandy otbasylar kóbeimei, ibaly qoǵam paida bolmaidy. Rýxani biik tulǵa- ultyn súietin, bes paryzyna bekem, júregi nurly, júris-turysy kisi qyzyǵarlyqtai, elge paida keltiretin shýaqty, belgili bir kásiptiń iesi, otbasynda saliqaly otaǵasy degen siiaqty...
- Jaqsy obraz.
- Bul - prozada nemese filmde ǵana kezdesetin obraz emes. Kádimgi ómirde bolǵan, áli de aramyzda bar jáne bolashaqta da bola beretin jaqsy adamdardyń sipaty. Dini memleket qurýǵa biz de kelispeimiz. Dúnieniń didaryna qaraý kerek. Álem qaida bara jatyr. Kim ertýshi, kim erýshi? Iman júrekte búr jaryp, islam otbasynda órkendeidi. Qoǵam qajet etip jatsa ózi qol sozady. Izgilikti óz paidańa jarata almai jatyp ózgege usyný, qalamai jatqanǵa májbúrlep tyqpalaý, dindi durys ustanǵan babalar joly emes. Danalyq- dara paiǵambarymyzdyń(s.ǵ.s) súnnetinde. Sebebi, paiǵambar Muhammed (s.ǵ.s) adamzatqa Islam dinin jiyrma úsh jyl nasihattaǵan kezde adamzat tarihynyń qai kezeńine de jaraityn pátýa da, jol da, ónege de kórsetken. Dindi súnnetke bekem babalarymyzdai ustanbasaq, aǵymǵa ainalyp, qaýymǵa problema jasaimyz. Al, aǵymnyń tamyryn tap baspai, dolbarlap kúressek, qur berekeni qashyryp, jurtty dúrliktirip, qoǵamdy dinilendiremiz. Ekeýi de jaqsy emes.
- Al memleket tarapynan jasalyp jatqan aldyn-alý sharalaryna qandai baǵa berer edińiz?
- Quzyrly organdar solardyń iacheikalaryn(uiashyqtaryn) anyqtaýmen, sheteldegi bailanystaryn, qarjy kózderin nemese tikelei qoǵamǵa tóndirip turǵan qaýpin anyqtap, qoǵamnan oqshaýlap, qaterin seiiltýmen ainalysyp jatyr. Buǵan men oń baǵa berem. Bul turǵyda álemniń basqa elderimen salystyryp kórsek, Qazaqstanda ádiletti qarym-qatynas jasalyp jatyr. Al ideologiialyq, aǵartýshylyq jumystardy kúsheite túsýimiz kerek.
- "Aqtóbede qarý dúkenderin tonap, áskerilerge shabýyl jasaǵan qazaqtyń jigitteri mundai qadamǵa áleýmettik teńsizdik nátijesinen bardy. Olarǵa ózgelermen teń quqyqta bilim alý, jumysqa ornalasý múmkindigi berilse, eger memleket aýyl jastaryna shyn máninde janashyr bolsa, mundai oqiǵa bolmas edi" degen de pikirler bar. Qanshalyqty kelisesiz?
- Osy salada júrgen adamdarmen sóilesip júrmin, olardyń aitýynsha, qolyna qarý alyp, shetin ketýdiń sebebi bireý ǵana emes. Bir adamda, shynynda da, áleýmettik máseleler oryn alady. Al bireýlerde psihikalyq, tálim-tárbieden ketken máseleler bar. Al endi bireýlerde týystyq qarym-qatynastyń saqtalmaýynan bolatyn sýyq kózqarastyń sebebi bilinip jatady. Keide áleýmettik jeli arqyly jigitter habarlasady. Osyndai qatty kózqarastaryn bildirip jatady. "Nege bizdiń bilik búitedi, nege súitpeidi" degen siiaqty. Olardy kezdesýge shaqyram. Sóilese kele, eger ol adamǵa shynynda da teris nasihat aitylsa, qolyna qarý alýy ábden múmkin ekendigi sezilip turady. Al olarǵa kerisinshe, shyn janashyrlyqpen, qazaqy baýyrlyq meiirimmen túsindirgen kezde, raiynan qaityp, baiypty oi túiip qaitady. Sondyqtan, kóp nárse keide ózimizge de bailanysty. "Meiirim kórsetpeseń, meiirim kútpe" degendei, ainalamyzdyń bárinen túrtinektep jaý izdemei, uiysatyn, tutas bolatyn jolǵa túsimiz kerek. Ol jol – Elbasy saiasaty, QMDB qara shańyraǵy.
- "Asyl arna" qazaq tilinde habar taratady. Siz de kóbinese, qazaq tilinde sóileisiz, jazasyz degendei. Al orys tilinde Islamnyń durys ýaǵyzdalýyna qanshalyqty kóńil bólinip jatyr? Keibir sarapshylardyń aitýy boiynsha, Taiaý Shyǵysqa ekstremist retinde ketip jatqan qazaqstandyqtardyń kópshiligi orys tildi eken. Munyń sebebi nede dep oilaisyz?
- Munyń úlken bir sebebi bar. Qazaqtildi ortaǵa kóbine kimder nasihat jasaidy? Óz ómirin Qazaqstanmen bailanystyrǵan adamdar. Iaǵni, belgili bir dárejede patriot, osy eldiń janashyrlary. Onyń ishinde imamdar, ziialy qaýym, ǵalym aǵalarymyz, jazýshylar degendei. Sondyqtan, qazaq aýditoriiasyna kóp jaǵdaida kerekti, dál, durys nasihat jasalady. Al orystildi aýditoriiaǵa, qazaqstandyq jastarǵa aqparat kózi tek Qazaqstannan alynbaidy. Reseidiń ártúrli óńirinen, sheteldegi orystildi ortalardan aqparat jetip jatady. Al Qazaqstanda qanshama orystildi aimaq bar? Olardyń bári qazaqtildi imamnyń ýaǵyzyna uiyp otyr dei almaisyz. Al sheteldik azamattyń shariǵi áńgimesi Qazaqstan azamatynyń rýxani jaǵdaiyna, mentalitetine ólshengen aqparat bolmaidy. Jáne ol ýaǵyzdy Kavkazdyk, Tatarstandyq nemese Máskeýde turatyn, musylman dinin qabyldaǵan orys jigiti aityp otyrýy múmkin. Arab elderiniń ózinde qanshama orys, qazaq tilinde ýaǵyz aitatyn ataqty adamdar bar. Aqparattyq shekara jabyq bolmaǵandyqtan, adamdar ony tutynyp jatyr. Negizgi bir sebep sol.
- Islam dini týraly aqparatty orys tilinde alatyn azamattardyń kóptigi kórsetip otyrǵandai, Qazaqstan - kópultty memleket. Orys, tatar, káris, t.b.diasporalarynyń demografiiadaǵy úlesi aitarlyqtai. Bizdiń bolashaǵymyz da osy etnostarmen bailanysty. Iaǵni, japondar sekildi taza bir ulttyq memleket bola almaimyz. Orys tiliniń aýqymy men mártebesi taǵy bar. Iaǵni, siz nasihattap júrgen dástúrli qazaq qoǵamy, qazaq ulttyq mentaliteti sekildi qubylystar eshqashan júz paiyz elimizde bolmaidy. Siz osyny túsinesiz be?
- Túsinemin, jáne júz paiyzdyq qazaq qoǵamyn ornatý múmkin de emes shyǵar. Biraq álemniń barlyq jerinde básekelestik bar. Biz az bolaiyq, kóp bolaiyq, ózimizdiń uly qundylyqtarymyzdy jalyqpai, az da bolsa júieli túrde nasihattaýmen ainalysýdy toqtatpasaq, mindetti túrde jemisin beredi. Memleket qurýshy ulttyń kúsheiýi sebepti sol jerde ómir súrgen etnostardyń olarǵa sińip ketkenin, olarǵa beiimdelgeninen tarihi faktiler arqyly habardarmyz.
- Bolashaqta orys, káris, uiǵyr ulttary qazaqilanyp ketedi degen oidasyz ba?
- Joq, tolyqqandy qazaqilanbas. Biraq qurmetteitin bolady. Ári Qazaqstanda turatyn basqa ult ókiliniń óz tilin, dástúrin umyttyrýǵa jumys jasap júrgen de eshkim joq.
- Neni qurmetteitin bolady?
- Mentalitetti. Memleket quraýshy halyqtyń ulttyq qundylyqtaryn.
- Al qazir she? Dál qazirgi ýaqytta olar ulttyq bolmyspen sanasyp otyr ma?
- Eger siz osydan jiyrma bes jyl burynǵy jaǵdaimen salystyrsańyz, sanasyp otyr dep aita alamyn. Óitkeni, jiyrma bes jyl buryn Almatyǵa stýdent bolyp kelgem, sol kezdegi jaǵdaidan tolyq habardarmyn.
Bir ǵana mysal keltireiin. "Asyl arnany" basqaryp kele jatqanyma on jyldai boldy ǵoi. Men - qazaqtildi adammyn. Qazaqsha oilaityn adammyn. Biraq osy menedjerlikpen ainalysýda, qarjy tabý, telearnany júrgizýde qanshama quzyrly organdar, ministrliktegi adamdarmen orys tilinde sóileýge májbúrlenbei-aq osy jumysty júrgizip kelemin. Maǵan bir ret te orys tilin tereń paidalanýǵa qajettilik týyndaǵan joq. Memlekettik tilge suranys týǵyzbaqtyń jolyn izdeýdiń orynyna, aldaryna túsip, jorǵalap ketetin de ózimiz ǵoi, keide...
- Elimizde eki túrli ortanyń, eki túrli toptyń, qazaqtildiler men orystildilerdiń bir-birine kóp janasa bermeitinin, bir top tamsanǵan qubylysqa ekinshi top kúle qarap, túsinbei jatatynyn ásirese ǵalamtor paida bola kele uǵyndyq. Oǵan kóp mysal keltirýge bolady. Qazir qazaqtyń "uiat", "namys" degen sózderi orystildi BAQ-ta, áleýmettik jelilerde "arhaizmniń", "nadandyqtyń", "artta qalýshylyqtyń" sinonimine ainaldy. Eki toptyń birin-biri uǵynyp, ortaq qundylyqtary paida bolatyn zaman týa ma? Ondai túsinispeýshiliktiń bolýyna ne sebep? Bir-birimizdi túsinýge ne kedergi?
- Bul endi bizde ǵana bolyp jatqan tendentsiia emes qoi. Eýropalyqtardyń ózinde qazir osy "moral" máselesi tereń talqylanyp jatqan másele. Sebebi, ulttyq qaýipsizdik, demografiia degen máseleler rýxani axýalǵa tikelei bailanysty qundylyqtar. Ártúrli Islam konferentsiialaryna shaqyrady, sondyqtan, batys elderinde jii bolamyn. Olarda da orny tolmas qatelikter ketkenin, bosqyn bop kelip ornyqqan musylmandardyń kei jaǵdaida ozyp bara jatqanyna kýá bop otyrǵandaryn aitady. Degenmen, olardyń rýxani qabattary juqarǵanmen, tereń qalyptasqan qoǵamnyń damý dástúri bar. Sol tirenish bolyp tur. Al bizdiń jaǵdai odan da kúrdelirek. Sebebi, biz keshe ǵana bodandyqtan bosadyq. Áli quldyq sanadan tolyq arylyp bitken joqpyz. Eldigimizge qaita oralý úshin, ulttyq tamyrymyzdy tereńge jiberý úshin, bizge bul "uiat", "namys", "obal", "saýap" degen qundylyqtar asa qajetti dárýmen. Biz quddy bir jansaqtaý bóliminen endi shyqqan adam sekildimiz. Oǵan vitamin, basqa da dári-dármek qandai qajet bolatyn bolsa, bizge de uiat, iba, obal, saýap, namys sondai dárejede qajetti.
- Eń qyzyǵy, "uiat", "obal", "namys" uǵymdarynan bas tartyp jatqan osy qazaqtyń qara domalaq balalary.
- Biz ómir súrip jatqan kezeń – jai zaman emes. Qazir tehnologiia óte joǵary dárejede damydy. Ol tehnologiianyń jaqsy jaǵyn biz óz deńgeiinde paidalanyp jatqan joqpyz, oǵan bilimimiz de biligimiz de jetpeidi. Kerisinshe, jaman jaǵynan meilinshe qur qalmaýǵa tyrysyp jatyrmyz. Bilesiz be, osy tehnologiia damyǵan ýaqytta zerdeleýimiz kerek eki jait bar. Birinshisi, adamzat tarihyna qarap otyrsańyz, esh ýaqytta elge sóz aitýǵa laiyqty emes adamdarǵa mundai dárejede minber berilmegen. Kez-kelgen adam aqparat qabyldaýshy, aqparat taratýshyǵa ainaldy. Tuǵyrǵa shyǵyp nemese gazet betinen kópshilikke sóz aitý quqyǵy buryn kimge beriletin? Qaýym moiyndaǵan aqyl ielerine, parasatty, kópke janashyr adamdarǵa. Eki adamnyń basyn qosyp esiktiń aldyn sypyrta almaityn, ne áiel, bala-shaǵasyna sózi ótpeitin adamdar qazir áleýmettik jeli arqyly ultqa aqyl aitatyn bop aldy. Bul - psihologiialyq qaishylyqtar men qoǵamdyq pikirdegi kóptegen shatasýlardyń týyndaýyna ákeledi. Ekinshi jaǵdai, er men áieldiń bir-birin buzýǵa, birin-biri eliktirýge degen siiaqty jynystyq qoljetimdiligi buryn-sońdy bolmaǵan dárejege jetti. Eki jynystyń bir-birine tym jaqyndap ketýi de biz buryn oilamaǵan dárejedegi azǵyndyqtar men buzǵynshylyqtardy alyp kelýi múmkin. Al, qoǵamnyń irip-shirýi- jeke tulǵalardyń rýxani deńgeiinen bastaý alady.
- Jaqynda áleýmettik jelilerde túrki azamatymen saiabaqta kezdesip júrgen qazaq qyzyn uialtyp, túrik azamatyn bir uryp, "qazaq qyzdaryna tiispe" dep, onysyn ǵalamtorǵa salǵan qazaq jigitiniń qylyǵy kópshiliktiń shamyna tidi. Qoǵam pikiri taǵy ekige jaryldy. Osy qazaq qyzynyń ózge ult ókiline turmysqa shyǵýy qytyǵyna tietin qazaq azamattarynyń pozitsiiasyn túsindirip bere alasyz ba?
- Bul da saldar ǵoi. Sebep - basqa nársede. Qazaq jigitteriniń qyzǵanýy, ara túsýi – tabiǵi nárse dep qabyldaimyn. Al urý, ashýlaný -qaýqarsyzdyǵymyzdyń kórinisi. Másele buǵan jetpeýi kerek edi. "Qyzǵa qyryq úiden tyiý" degendi kóp adam durys túsinbei jatady. Ol - qyzdyń kishkentai kezinen onyń kimge jaqyn, kimnen qashyq bolýyna, kimge jabyq, kimge ashyq bolýyna úidegi barlyq adamnyń bolysýy degendi bildiredi. Otbasynda áke, aǵa nemese ini sol úidegi marjandai asyl qyzdy qundylyq dep esepteitin. Osy qundylyqtyń quny ketip qalǵan ýaqytta arýlarymyz óziniń qandasynan tappaǵan "jylýdy, qamqorlyqty" basqa ult jigitinen tabady da, aqyrynda, taǵdaryna tap kelgen adamǵa urynady.
- Mektepter men oqý oryndarynda hidjab kiiýge bailanysty pikir-talasta siz kimniń jaǵyndasyz?
- Bul qazirgi kezdegi memleket úshin bas aýrý bolyp otyrǵan, tolyq sheshimin tappaǵan, sońǵy núkte qoiylmaǵan másele ǵoi. Máselen, damyǵan elderde, AQSh-ta, Eýropa elderinde belgili dárejede bul problema basqasha sheshilgen. Máselen, men kózimmen kórgen Londonda, Kembridjdegi oqý oryndarynda aýditoriianyń ishinde dáret alatyn, namaz oqityn jerler bar.
- Jaqsy, tek mektepterdi ǵana qarastyraiyq.
- On segiz jasqa tolmaǵan qyzdardyń hidjab kiiý máselesin áli memleket jan-jaqty saralap, álemdik tájiribege sai saraptap qaraýy kerek dep, oilaimyn.
- Siz maǵan jaýap bermedińiz. Mektepte oqityn qyz balalardyń hidjab kiiýin jaqtaisyz ba, oǵan qarsysyz ba?
- Eger naqty núkte qoiylmaǵan másele bolsa, oǵan naqty jaýapty men de bere almaimyn. Ýaqyt kórsetedi.
- Al ózińizdiń jeke pikirińiz qandai?
- Bul máselege bailanysty dini turǵydan pátýa beretin adam emespin. Dini basqarma bar, múftiimiz bar. Ataly sózderin aityp kele jatyr. Qoǵam xabardar. Al, zaiyrlylyq zańdylyqtary boiynsha otandastarymyzdyń ar-namysy men rýxani suranysyn qanaǵattandyrýdyń qalybyn jasaityn memleket. Jańa qurylǵan din ministirligi ýaqyt talabyna sai dana sheshimder qabyldaidy, dep, senim artamyn.
- Jańa bir sózińizde aityp kettińiz. Sizdiń mektep bitirip, úlken ómirge qadam basýyńyz, toqsanynshy jyldardyń basyna, naǵyz zamannyń ózgerip, naryqtyq ekonomikaǵa kóshken, táýelsizdikti endi alǵan qiyn jyldarmen tuspa-tus keldi. Sol kezeńdegi jastar, iaǵni, sizder men qazirgi kezeńniń jastary úshin berilgen bastapqy múmkindikterdi salystyryp bere alasyz ba? Kimder úshin jeńil boldy?
- Qazirgi jastarǵa berilgen múmkindikter kóbirek, biraq olarǵa kedergi de az emes. Bizdiń ýaqytymyzdy urlaityn, alańdatatyn nárseler az bolatyn.
- Suhbattyń sońynda bir-eki saýalnamalyq suraq qoiǵym kelip otyr. Súiikti aqyn-jazýshyńyz kim? Álem ádebietinen, múmkin orys ádebietinen súiip oqityn avtorlaryńyz bar ma?
- Menińshe, sándi kitap degen bolady, mándi kitap bolady. Sándi degendi jurt usynyp, qoǵam qalap, soǵan sáikes kóp satylyp talap alynyp besseller atalyp jatyr ǵoi. Qazirgi aqparat kózderin oqi qalsańyz, sizge usynatyny – Den Braýnnyń "Infernosy", Robert Gregori Devidtiń "Shantaramy" jáne onyń jalǵasy, Harýki Mýrakamidiń keiingi eńbekteri degendei.
Biraq osylardyń arasynda jaýhardai myqtylary da bolady. Malala Iýsýfzaldyń, álgi Nobel syilyǵyn alǵan eń jas qyz she, sonyń "Men – Malalamyn" degen ómirbaiandyq eńbegin oqyp shyqtym. Qazir bar bolǵany jasy 19-da. Biraq qarshadaiynan halyqaralyq terrorizmge qarsy shyǵady, Pákistanda abyroily bolyp, óri quralpy qyzdardyń mektepke barýyna, bilim alýyna jaǵdai jasaidy.
Ritorika boiynsha keiingi oqyǵanym – Djeims Hiýmstyń "Uly sheshenderdiń qupiialary". Ózi bul avtor AQSh-tyń bir emes birneshe prezidentine sóz jazyp berip otyrǵan adam. Eńbegi de osy taqilettes kitaptarǵa qaraǵanda erekshe.
Saiasat pen qoǵamtaný boiynsha, Chhan ha Djýn degen avtordyń "Kapitalizm jaily aitylmaityn 23 qupiia" jáne Djon Kampfnerdiń "Saýdaǵa qoiylǵan bostandyq" degen kitaptardy oqyp shyqtym. Sizderge de oqýǵa keńes beremin.
Ózimizdiń ádebietten qolymnan túspeitini - Abai.
- Qandai aqparat quraldaryn oqisyz?
- "Qazaq radiosyndaǵy" túrli baǵdarlamalardy tyńdaimyn. Ásirese, zań, meditsina salasyna qatysty baǵdarlamalardy jibermeýge tyrysamyn.
- Mýzyka tyńdaisyz ba? Kólikte qandai án tyńdaisyz?
- Adam kúnde tátti taǵam jei berse, qantsyz shai ishkisi kelip ketetini bar. Nemese "Baldy asasań, júrekti ainytady" degendei. Bizdiń ómirimizde mýzyka óte kóp. Qaida barsań da mýzyka qosylyp turady. Sondyqtan, arnaiy túrde izdep án tyńdamaimyn. Al negizinen, dástúrli ónerdi jaqsy kóretin, sol salanyń ókili ekenimdi jaqsy bilesizder.
- Siz ádebiet jáne til mamanysyz. Qalyń jurtqa áýeli aitysker aqyn retinde tanyldyńyz. Kei jyldary teledidar jáne radioda baǵdarlamalar júrgizip, jýrnalist atandyńyz. Tipti kinoǵa túsip te, ony basqaryp ta (prodiýser retinde) kóripsiz. Qazir "Asyl arna" telearnasynyń direktory, menedjersiz. Siz sonda kimsiz? Beitanys adamǵa ózińizdi qalai tanystyrar edińiz?
- Abaishalaǵanda, adam bop ótýdi maqsat tutamyn. "Kiim kigen adam kóp, biraq adamy joq kiimder bar" dep jatady ǵoi. Adam bolyp qalý - óte mańyzdy. Qoǵamnan adamshylyq qasietterdi izdeimin. Ár adam adam atyn joǵaltpai ómir súrse...
- Demek, Muhamedjan Tazabek kim, degende, "ol - jaqsy adam" dep aitsa, sol jetkilikti me?
- Jetkilikti.
- Jaýaptaryńyzǵa rahmet!
Áńgimelesken Aqsáýle Áljan
.jpg)
