Today.kz ينتەرنەت-پورتالىنىڭ تٸلشٸسٸنٸڭ سۇراقتارىنا "اسىل ارنا" تەلەارناسىنىڭ باسشىسى مۇحامەدجان تازابەكوۆ مىرزا جاۋاپ بەردٸ.
- مۇحامەدجان ورازبايۇلى, كەزدەسۋگە دايىندالار سەتتە كەيٸپكەرٸمنٸڭ بۇعان دەيٸنگٸ ايتقان سٶزدەرٸن بٸر قاراپ شىعاتىن ەدەتٸم بار. قاراپ وتىرسام, سٸز - جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرۋدەن جالىقپايدى ەكەنسٸز. مۇنىڭىزعا جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ اتىنان راحمەت ايتام, ەرينە. ەكٸنشٸدەن, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بەلسەندٸلٸگٸڭٸز بار. ۆك دەيسٸز بە, ينستاگرامم, تۆيتتەر, فەيسبۋك دەيسٸز بە. سۇحبات بولسىن, پوست بولسىن, ۋاعىز, ناسيحات, اقىل, كەڭەس ايتقاندى جاقسى كٶرەدٸ ەكەنسٸز. نەلٸكتەن? مٸنەزٸڭٸزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ مە? پيار قاجەتتٸلٸك پە?
- بٸرٸنشٸدەن, جۋرناليستەردٸ ەدەيٸ ٸزدەپ جٷرەتٸن ادام ەمەسپٸن. بٸراق, بەلكي, جۋرفاك-فيلفاك بوپ ارالاسقان كەزدەن بەرگٸ تٸلشٸ دوستارىمنىڭ كٶپتٸگٸنەن بولار, قازٸرگٸ بەلدٸ قازاقستاندىق اقپارات قۇرالدارىن باسقارىپ وتىرعان اعا-ەپكەلەرٸمنٸڭ, ٸنٸ-دوستارىمنىڭ ماعان دەگەن قۇرمەت-ٸلتيپاتىنان بولار, "بٸزدٸڭ ارناعا, بٸزدٸڭ گازەتكە سۇحبات بەرسەڭٸز" دەگەن قولقا, راس, جيٸ تٷسەدٸ. بٸراق بەرٸنە بٸردەي كەلٸسٸپ, بەرٸنە بٸردەي ٷلگەرٸپ سۇحبات بەرۋدەمٸن دەپ تە ايتا المايمىن. تٸپتٸ سٸزدٸڭ وقىپ جٷرگەن سۇحباتتارىڭىز ماعان ٶتٸنٸش بٸلدٸرٸپ جاتقان جۋرناليستەردٸڭ وننان بٸرٸنە عانا بەرگەن جاۋابىم بولۋى مٷمكٸن.
ال ول سۇحباتاردىڭ ناسيحاتقا جاقىنداۋ قۇرىلاتىن سەبەبٸ - ماعان ٶزٸ سۇراقتار سولاي قويىلادى. شوۋ-بيزنەستٸڭ, ەكونوميكانىڭ نەمەسە سپورت سالاسىنىڭ ٶكٸلٸ ەمەسپٸن عوي. وتباسىلىق, رۋحاني باعىتتاعى ارنانى باسقارىپ وتىرعاندىقتان, جۇمىسىم اعارتۋشىلىقپەن تٸكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان ساۋالدار دا سوعان وراي تۋىندايتىن شىعار. مٷمكٸن, سول سەبەپتٸ جاۋاپتارىم ناسيحات تيپتەس كٶرٸنٸپ جاتقان بولار. ونىڭ ٷستٸنە تٶڭٸرەگٸمٸزدە جاھاندانۋدىڭ جالىنى لاۋلاپ تۇر. "ويلان دا, بٸل" ەمەس, "وينا دا, كٷلدٸڭ" زامانى بوپ تۇر. اقىل ايتقىڭ كەلگەننەن ەمەس, اقىرى جامان بولماسا ەكەن دەگەن جاناشىرلىقتان سٶز ارنايسىڭ…
- دەمەك, بۇل - مٸنەزٸڭٸزدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ ەمەس قوي? مىسالى, دوستارىڭىز, تۋعان-تۋىستارىڭىزدىڭ اراسىندا "قاراپايىم ادامسىز" با?
- بٸلەسٸزدەر, كٸشكەنتايىمنان جۇرت الدىنا ايتىسكەر اقىن رەتٸندە شىقتىم. ورىنداۋشى, جىرشى-تەرمەشٸ رەتٸندە ەمەس, جەكە ٶز ويىمدى جۇرتقا پاش ەتۋشٸ ادام رەتٸندە تانىلىپ, ويلانۋعا, جۇرتپەن ٶز ويىمىزبەن بٶلٸسۋگە بەيٸم بولىپ, شىعارماشىلىق دامۋدىڭ داڭعىلىنا تٷستٸك. ەرٸ ٷيدٸڭ ٷلكەنٸ بولعاندىقتان, بارلىق قازاقى شاڭىراقتارداعىداي بالا كەزدەن-اق ٸنٸ-قارىنداستارىما جاناشىر, اقىلشى بولۋعا مٸندەتتٸ بولدىم. سٶيتٸپ جٷرٸپ, كەيٸننەن ولاردىڭ دا وتباسىلارىنا قال-قادارىمىزشا سٶز كٶمەك جاساي باستادىق. جەنە اعايىندارىمنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ نامازعا كەلٸپ, بىلايشا ايتقاندا, رۋxاني تولىسا باستاعاسىن, اتا دٸنٸمٸزگە دەگەن قۇرمەتتەن بولار, ەۋلەتٸمٸزدٸڭ ٷلكەنٸ دە, كٸشٸسٸ دە كٶپ مەسەلەدە مەنٸ العا سالىپ, اقىلداسا باستادى... ال كٸشكەنتايىڭنان جۇرتتى ٷيٸرٸپ ايتىس جاساپ, قوعامنىڭ قوردالانعان پروبلەمالارىنا ٷن قوسۋ, ٷنەمٸ اينالاڭا قام كٶڭٸلدە جٷرۋ - ادامنىڭ مٸنەزٸنە, بولمىسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. سەبەبٸ, تٸلدەن نە نەرسە كٶپ شىقسا, جٷرەككە سول نەرسە كٶپ ەسەر ەتەدٸ.
- قۇپييا بولماسا, قاي جاسىڭىزدان باستاپ نامازداسىز?
- جيىرمادان اسا بەرە ناماز وقىپ باستادىم. جەنە بۇل – ەرتە باستاعاندىق ەمەس. بٸلەسٸز, قازاق "ون ٷشتە - وتاۋ يەسٸ" دەيدٸ. ياعني, ەندٸ بالا ەمەسسٸڭ, ازاماتسىڭ دەگەنٸ. ٶز جٷرٸس-تۇرىسىڭدى جٶندە, اينالاڭا دا قارايلاي جٷر, "قولىڭدى مەزگٸلٸنەن كەش سەرمەپ" قالما دەگەنٸ. قازاقتىڭ دەستٷرلٸ وتباسىلىق قۇرىلىمىندا, بايقاساڭىزدار, ەر ەۋلەتتٸڭ العا سٷيرەيتٸن كٶشباسشىسى بولادى. بٸزدٸڭ شاڭىراقتا دا ەكەم بٸر كەزدەرٸ جاس ٸنٸلەرٸنە جول كٶرسەتٸپ, باۋىرلارىنا قامقور بولعان ەدٸ…
- ەستۋٸمشە, ول كٸسٸ دٷنيەدەن ەرتە كەتٸپ قالعان-اۋ دەيمٸن…
- ييا, ەكەم دٷنيەدەن ٶتكەننەن كەيٸن سول وتباسىلىق دەستٷر سەل ٷزٸلٸڭكٸرەپ بارىپ, مەنٸڭ بويىمنان كٶرٸنٸس تاپتى. كٸشكەنە اتىم شىعىپ, ەلگە تانىلىپ, جۇرتپەن ارالاسا باستاعاننان كەيٸن باۋىرلارىمدى تارتىپ, باسىنىڭ ٶزارا ۇيىمشىل بولۋىنا ەسەر ەتە باستادىق. ايتىسسٷيەر اعايىن جاقسى بٸلەتٸن دە بولار, وسى قازاقتىڭ اتامۇرا ٶنەرٸنٸڭ سەبەبٸنەن ون-ون بەس اۆتوكٶلٸك مٸنگەنمٸن. سولاردىڭ كٶبٸن تۋىسقاندارىما, دوستارىما تاراتىپ بەردٸم, ايتىستان العان قوماقتى جٷلدەلەرٸمدٸ دە اعايىندارىمنىڭ كەرەك-جاراق, جوق-جٸتٸگٸنە جاراتۋعا تىرىستىم. بۇنى ٷلگٸ ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن, اللا رييادان ساقتاسىن.
مۇسىلمانشىلىق تا, ەلدٸڭ جاناشىرى بولۋ دا ەۋەلٸ – جاقىندارىڭا سەپتەسۋدەن باستالادى. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە, الاشتىڭ قامىندا ٸرٸ سٶزدەر ايتىپ, ماقالا, پوست جازىپ جٷرگەنٸمٸزدەن نە پايدا, ەگەر شامنىڭ جارىعى تٷبٸنە تٷسپەيتٸن بولسا? ەل-جۇرت, قازاق دەگەن جالپىلاما بٸر ۇعىم ەمەس, ول – ٶز اناڭ, ەكەڭ, جارىڭ, اعايىندارىڭ. "ٶزٸ جارىماعاننىڭ سارقىتىن ٸشپە" دەگەندەي, وتباسىنا ٷلگٸ بولا الماعان ادام جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە دە جارىتىپ شىن جاناشىر بولا المايدى. بولعىسى كەلگەنمەن بەرەكەسٸ بۇيىرمايدى.
- بيىل كٶكتەم, جاز ايلارىندا ەۋەلٸ اقتٶبە, سوسىن الماتىدا بولعان وقيعالاردان كەيٸن قازاقستاندىقتار ورامال تارتقان ەيەلدەر مەن ساقال قويعان ەركەكتەرگە ٷرەيلەنە قارايتىن بولدى. تەرروريستٸك يدەيانىڭ تەرٸس ىقپالىنا تٷسٸپ كەتكەندەر – "سالافيتتەر ەكەن" دەگەن دە اۋىزەكٸ ەڭگٸمە تەز تارادى. سٸزدٸ دە سونداي اعىمنىڭ ٶكٸلٸ ەكەن دەگەن الىپقاشپا سٶزدٸڭ بولعانى راس. بۇل مەسەلەگە قاتىستى بەرگەن جاۋابىڭىزدا سٸز بۇل پٸكٸردٸ جوققا شىعاردىڭىز. دٸننەن الىس وقىرماندارعا اۋىزەكٸ, جەڭٸل تٸلمەن تٷسٸندٸرٸپ بەرٸڭٸزشٸ, "سالافيتتەر" دەگەندەر كٸمدەر? جاڭاعى اتالعان وقيعالاردا ەل ورتاسىنا بٷلٸك سالعانداردىڭ يسلام دٸنٸنە قانداي قاتىسى بار?
- بٸز قازٸر اقپاراتتاردىڭ ٶتە كەڭ, ەرٸ اسا جەدەل تارالۋ زامانىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. تٸپتٸ اقپارات-جاڭالىقتاردىڭ كٶپتٸگٸ سونداي, ادامنىڭ ينفورماتسييا قابىلداۋ, قورىتۋ مٷمكٸندٸگٸ وعان ٸلەسە الماي جاتىر. بٸزدٸڭ نە ٸشٸپ-جەيتٸنٸمٸزدەن باستاپ, كٸمدٸ جاقسى كٶرۋٸمٸزگە, قانداي فيلم كٶرٸپ, نەندەي پٸكٸردٸ ۇستانۋىمىزعا دەيٸن انتالاپ تۇرعان اقپارات قۇرالدارى انىقتاپ بەرٸپ وتىر. بٸرٸ وقيعا تۋرالى تولىق كارتينانى ۇسىنسا, بٸرٸ پازلدىڭ بٸر-ەكٸ بٶلشەگٸن عانا كٶرسەتكەندەي قىلىپ قانا بەرٸپ, وقىرمانداردىڭ ٶزدەرٸنە تون-پٸشتٸرٸپ, ٶزدەرٸ ەرٸ قاراي وي قالىپتاستىرىپ الاتىنداي ەتٸپ اقپارات بەرۋ تەسٸلٸ پايدا بولدى. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن? كەز-كەلگەن مەسەلە تۋرالى بايىپتى وي تٷيۋ ٷشٸن ەلدەبٸر سايتتىڭ نەمەسە ٷيٸندە وتىرىپ-اق سوت ٷكٸمٸن ايتاتىن بلوگەردٸڭ جازباسىن ەمەس, ناقتى سول سالا بٸلگٸرٸنٸڭ پٸكٸرٸنە نەمەسە سول سالاعا جاۋاپتى قۇزىرەتتٸ ورگاننىڭ انىقتاماسىنا جٷگٸنۋ قاجەت.
- سوندىقتان سٸزدەن سۇراپ وتىرمىن عوي.
- تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارى تٷرلٸ سىرتتان كەلگەن يدەولوگييانىڭ كەسٸرٸنەن جاستارىمىز كٶپ ۋلاندى. بۇل - بٸرٸنشٸدەن. ەكٸنشٸدەن, بٸزدە دٸني سالانىڭ بٸلٸكتٸ ماماندارىنىڭ دەر كەزٸندەگٸ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن مۇنىڭ دياگنوزى ناقتى قويىلمادى. ياعني, ەلگٸ ۋدىڭ اعزامىزدىڭ قاي جەرٸنەن اۋرۋ پايدا قىلاتىنىن دەل بٸلمەدٸك. ٷشٸنشٸدەن, توقسانىنشى جىلدارى مەملەكەتٸمٸز باسقا دا ماڭىزدى سالالار مەن مەسەلەلەرگە كٶپ كٷش, كٶڭٸل بٶلدٸ. ول – ەكونوميكا, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ, سىرتتان ينۆەستيتسييا تارتۋ, شەكارانى دەليميتاتسييالاۋ دەگەن سەكٸلدٸ. سوندىقتان دا رۋحاني سالا كەنجەلەپ, قاجەتتٸ دەڭگەيدە نازار اۋدارىلماي قالدى. جەنە بۇل ٷشٸن مەملەكەتتٸ كٸنەلاۋ دا سٶكەت ٸس. ٶيتكەنٸ, كەز-كەلگەن ەندٸ تەي-تەي باسقان تەۋەلسٸز ەلدٸڭ باسىپ ٶتەر بۇدان باسقا جولى دا جوق. تٶرتٸنشٸدەن, سول جىلدارداعى قازاقستان - اتەيستٸك يدەولوگييادان ەندٸ ازات بولعان, اتا دٸنٸمٸزگە قايتا ورالىپ, جاستارى دٸنگە لەك-لەگٸمەن بەت بۇرعان حالىق بولدىق. كەدٸمگٸ اشىعىپ كەپ اسقان تەبەتپەن اسقا قول سوزعان سيياقتى. بٸز - دٸنگە جاستارى بەت بۇرعان حالىق بولدىق. ال دٸنگە جاستار جاپپاي بەت بۇرعان كەزدە, ەگەر دەستٷر ساقتالماسا, البىرتتىقتى تەجٸريبەمەن تەجەپ ۇستاپ وتىراتىن ەل اعالارى, جٸگەرلٸگە جٶن جولدى نۇسقايتىن ابىز قارييالارى بولماسا, قىزۋقاندى جاستاردىڭ ورتاسىندا مٸندەتتٸ تٷردە شي شىعادى.
- جاستار - البىرت دەيسٸز عوي.
- البىرت, شالا, جاستىق ماكسيماليزم بار دەگەن سيياقتى. بۇل - ٷلكەن سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ. دٸندەگٸ راديكاليزم, شەكتەن شىعۋ ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە كٶرٸنٸس بەردٸ. بٸراق, مىسالى, تٷركييا سيياقتى ەلدەردە نەگە ونداي دەرەجەدە قاۋٸپ تۋعىزبادى? سەبەبٸ, تٷرٸكتەردە ەر زاماننىڭ, ەر ۇرپاقتىڭ, ەر بۋىننىڭ مىقتىلارى بولدى. ياعني, ەلدٸ ۇيىتقان اقساقالى, بٸلٸمٸ تەجٸريبەمەن ۇشتاسقان جٸگٸت اعاسى, قاريياسىنىڭ سٶزٸن, ٷلكەنٸنٸڭ تاپسىرماسىن قۇپ الاتىن جاستارى دەگەندەي.
- سٸز سەبەپتەرٸ تۋرالى ايتىپ وتىرسىز. مەن سٸزدەن سەبەپتەرٸ تۋرالى سۇراعان جوقپىن. "سالافيتتەر" دەگەندەر كٸمدەر دەپ سۇرادىم. وسى راديكالداردى سالافيتتەر دەپ دۇرىس ايتىپ جٷرمٸز بە?
- ەگەر ەلدەكٸم "بٸز – سەلەفيتپٸز" نەمەسە "سەلەفيت بولۋىمىز كەرەك" دەسە, ەلبەتتە, دۇرىس ەمەس. ٶيتكەنٸ, سەلەفتار دەگەن - پايعامبار مۇحاممەد (س.ع.س) كەيٸنگٸ ٷش بۋىن. مۇسىلمانداردىڭ ٷش بۋىنى. سەلەفتار, قازاقشا ايتقاندا - ٸلگەرٸدەگٸلەر. دٸندٸ ەلەمگە تاراتقان سولار. بٸراق قازٸرگٸ "سەلەفيلەرمٸز" دەگەن ادامداردىڭ ولارعا ەشقانداي قاتىسى جوق.
- ٸلگەرٸدەگٸلەرگە قاتىسى جوق پا?
- قاتىسى جوق. سەلەفيمٸز دەپ جٷرگەندەر - ٸلگەرٸدەگٸلەردٸڭ اتىن مالدانۋشىلار.
- دەمەك, قازٸر "سالافيت" اتالىپ جٷرگەندەردٸڭ ناعىز يسلام دٸنٸنە قاتىسى جوق بولدى عوي?
- نەگە قاتىسى بولماسىن? ولار - مۇسىلماندار. جول كٶرسەتەر عالىمعا جولىقپاعاندىقتان جولى تارىلعاندار, قوعاممەن تٸل تابىسا الماي قولى قاعىلعاندار. كٸتاپتاعى بٸلٸمدٸ جان-جاقتاعى جاعدايمەن ٷيلەستٸرە الماي شەكتەن شىعۋشىلار. جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا "جازعىشتاردىڭ دا" ٷلەسٸ جوق ەمەس. قازٸر بٸز سەل وعاشتاۋ قىلىق تانىتقان مۇسىلماننىڭ بەرٸن بٸر اتپەن, بٸر بوياۋمەن, بٸر قالىپقا سالىپ ايتىپ, جازۋعا بەيٸم بوپ بارامىز. "ىسىراپ قىلما, ىقىلاستى بول, اللاعا عانا سيىن, ادامداردىڭ دا اقىسىن ۇمىتپا" دەگەن يمامداردىڭ ٶزٸن سالافي دەۋگە دايار تۇرامىز. وسى دۇرىس ەمەس. تٸپتٸ قازٸر ەركٸم ٶزٸ ۇناتپاعان ادامىن «سالافي» دەۋمەن اينالىسىپ جاتقانداي. نەمەسە, ٶزٸن "سالافي" دەپ ايتپاسىن دەگەن قورقىنىشتان تاپىراقتاپ شاۋىپ, بايىبىنا بارماي-اق, بايبالام سالىپ جاتقاندار بار. بٸز شىنىندا دا قوعامعا زييان كەلتٸرٸپ جاتقان شەكتەن شىعۋشىلارمەن كٷرەسۋٸمٸز كەرەك. ساقال قويعانى ٷشٸن عانا كەز-كەلگەن جٸگٸتتٸ نەمەسە تىپ-تىنىش كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸمەن عانا جٷرگەن ەلدەبٸر ورامال سالعان ەيەل كٸسٸنٸ سىرتىنان "سەلەفي" دەي سالۋعا قۇقىمىز جوق. "ەكسترەميزممەن كٷرەس ەيتەۋٸر جازىقسىزدى ٸزدەپ تابۋعا اينالىپ كەتپەۋگە جەنە دٸنمەن كٷرەسكە جالعاسىپ كەتپەۋٸ تيٸس" دەگەن ەلباسىمىزدىڭ الاڭى ەركٸمنٸڭ ويىندا بولۋعا تيٸس جاۋاپكەرشٸلٸك.
- ٶزٸمٸزدٸڭ ەتەك-جەڭٸمٸزگە ٶزٸمٸز جابىسىپ جاتىرمىز دەيسٸز عوي.
- ەل ىنتىمىعىنا سىنا قاعىپ, دٸڭگەكتٸ دەستٷرٸمٸزدٸ مانسۇقتاپ, جاستاردى جارعا يتەرٸپ جاتقاندار تاسادا قالىپ, قوعام مەن بيلٸكتٸڭ اراسىنا رۋxاني كٶپٸر بوپ وتىرعان ۇلتجاندى ۇل-قىزدارىمىز كٶپشٸلٸكتٸڭ تالقىسىنا تٷسٸپ, تاقىمىندا كٶكپار بوپ جاتىر.
- وسى جاقىندا عانا بەلگٸلٸ بوكسشى, ريو وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى دانييار ەلەۋسٸنوۆتٸ "اللا جالعىز, وعان سەرٸك قوسقان ادامداردى جاقتىرمايمىن, ەرۋاقتارعا تابىنۋ دۇرىس ەمەس" دەگەن سٶزٸ ٷشٸن قازٸر باق بەتتەرٸندە قۋدالاپ, ونى وسى تەرٸس اعىم ٶكٸلدەرٸنە جاتقىزىپ, قارالاپ جاتقاندار كٶبەيٸپ كەتتٸ. بۇعان نە دەر ەدٸڭٸز?
- قازاقتىڭ بٸر قاسيەتٸ – مەن-جايدٸڭ ارتىن كٷتۋ, تەكسەرٸپ الۋ, كٶزٸ جەتپەي كەسٸپ ايتپاۋ ەدٸ. بٸراق, ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸز وسى ارتىقشىلىعىمىزدان دا ايرىلىپ بارا جاتقاندايمىز. نەگە دەگەندە, وسى دانييار باۋىرىمىزدىڭ ايتقانىنا بايلانىستى دا پارقىنا بارماي كەسٸر سٶيلەگەن كٶپ كوممەنتاريي كٶردٸم. كەيبٸرەۋلەر سەكٸلدٸ قۇران وقىماڭدار, اتا-بابامىز اداسقان, قابٸر اتاۋلىنى قيراتايىق نەمەسە ۇيات, يبا دەگەن سەزٸمدٸ ٶلتٸرۋ كەرەك دەگەن جوق قوي. ٶزٸمٸزدٸڭ قمدب يمامدارىنىڭ كٷندە مەشٸتتە ايتىپ جٷرگەن سٶزٸن, ياعني, اللاعا عانا قۇلشىلىق ەتۋ كەرەك, اللادان عانا سۇراۋ كەرەك دەگەنٸن نەگە سونشا سٶز قىلدىق? مۇندا قانداي حانافي مەزحابىنا قايشى وي بار? سوسىن دانييار ەلەۋسٸنوۆ – ٶزٸڭٸز ايتقانداي بوكسشى, قالتارىس-بۇلتارىستىڭ بەرٸن ەسكەرٸپ وتىرىپ سٶز ساپتايتىن ساياساتكەر ەمەس قوي. "باتىر – اڭعال" دەگەندەي, ەلدٸڭ الاقانىندا جٷرگەن بٸر ۇلىمىزدىڭ ەركەلەپ وتىرىپ ەر جٸگٸتكە ساي سالىپ ۇرىپ ايتىپ تاستاعانىن سونشا گەپ قىلاتىنداي مۇنشا مايدا ۇلت ەمەسپٸز دەپ ويلايمىن. دانييار – باتىرىمىز ەمەس پە? كەشە عانا كٶك تۋىمىزدى جەلبٸرەتٸپ, بٷكٸل ەلەمگە ەنۇرانىمىزدى تىڭداتقىزعان كٸم ەدٸ? بٸز نەگە جاقسىلىقتى وڭاي, تەز ۇمىتامىز?
- بٸزدە تەرروريستٸك قاۋٸپكە قارسى تۇرۋمەن ۇقك, قمدب, تاعى باسقا مەملەكەتتٸك ورگاندار اينالىسادى. بٸز قاي جەردەن قاتەلٸك جٸبەردٸك? كەدٸمگٸ قازاقتىڭ قاراپايىم ۇلدارىنىڭ, كەيدە قىزدارىنىڭ تەرٸس اعىم ىقپالىنا تٷسۋٸنە نە سەبەپ, قالاي ويلايسىز? دەل قازٸر نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
- "اسىل ارنا" تەلەارناسى دٸني راديكاليزمدٸ قاتاڭ ايىپتايتىن "سەرگەلدەڭ" اتتى كٶركەم فيلم تٷسٸردٸ. قازٸر قۇزىرلى ورگانداردىڭ ساراپتاماسىندا جاتىر. اللا جازسا, نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. بۇدان بٶلەك بٸزدٸڭ ارنا اعارتۋشىلىق باعىتتا كٶپ جۇمىس ٸستەپ جاتىر. تٷرلٸ روليكتەر, باعدارلامالار, ارنايى جوبالار جاسادىق. ەلٸمٸزدەگٸ بەلگٸلٸ دٸنتانۋشىلار مەن يمامداردى, قوعام قايراتكەرلەرٸن شاقىرىپ, تٸكەلەي ەفيرلەر ۇيىمداستىردىق. سان تٷرلٸ سۇحباتتار دايىندادىق. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن? دٸني راديكالداردىڭ ناقتى كٸم ەكەنٸن حالىق تٷسٸنەتٸندەي ەتٸپ جەتكٸزبەسەك, قازاقتى بٷتٸندەي بٸر رۋحانيياتتان باس تارتۋعا يتەرمەلەيمٸز.
- قازٸر يسلام دٸنٸن ۇستانعاندارعا كٷدٸكتەنە قاراپ, جٷرەگٸ شايلىعىپ قالعان ادامدار از ەمەس.
- مەنٸڭ ايتىپ وتىرعانىم دا وسى. كەز-كەلگەن شەكتەن شىققان بٸر كٸسٸنٸ ايتۋ ارقىلى بٸز باسقا دا مۇسىلمانداردى سول شەڭبەردٸڭ ٸشٸنە كٸرگٸزٸپ جٸبەرٸپ جاتىرمىز. سول سەبەپتەن دە قوعام دٸنيلەنٸپ بارا جاتىر. ال قوعامنىڭ دٸنيلەنۋٸ - قاۋٸپتٸ پروتسەسس. قوعام دٸنيلەنبەۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, پايعامبار (س.ع.س) جولىن ۇستانعان مۇسىلماندار ەش ۋاقىتتا قوعامدى دٸنيلەندٸرۋمەن اينالىسپاعان. قوعامدا مۇسىلماننىڭ جەكە رۋحانيياتى مەن تۇلعاسىن دۇرىس قالىپتاستىرۋمەن اينالىسقان. يماندى وتباسىلار كٶبەيمەي, يبالى قوعام پايدا بولمايدى. رۋxاني بيٸك تۇلعا- ۇلتىن سٷيەتٸن, بەس پارىزىنا بەكەم, جٷرەگٸ نۇرلى, جٷرٸس-تۇرىسى كٸسٸ قىزىعارلىقتاي, ەلگە پايدا كەلتٸرەتٸن شۋاقتى, بەلگٸلٸ بٸر كەسٸپتٸڭ يەسٸ, وتباسىندا ساليقالى وتاعاسى دەگەن سيياقتى...
- جاقسى وبراز.
- بۇل - پروزادا نەمەسە فيلمدە عانا كەزدەسەتٸن وبراز ەمەس. كەدٸمگٸ ٶمٸردە بولعان, ەلٸ دە ارامىزدا بار جەنە بولاشاقتا دا بولا بەرەتٸن جاقسى ادامداردىڭ سيپاتى. دٸني مەملەكەت قۇرۋعا بٸز دە كەلٸسپەيمٸز. دٷنيەنٸڭ ديدارىنا قاراۋ كەرەك. ەلەم قايدا بارا جاتىر. كٸم ەرتۋشٸ, كٸم ەرۋشٸ? يمان جٷرەكتە بٷر جارىپ, يسلام وتباسىندا ٶركەندەيدٸ. قوعام قاجەت ەتٸپ جاتسا ٶزٸ قول سوزادى. ٸزگٸلٸكتٸ ٶز پايداڭا جاراتا الماي جاتىپ ٶزگەگە ۇسىنۋ, قالاماي جاتقانعا مەجبٷرلەپ تىقپالاۋ, دٸندٸ دۇرىس ۇستانعان بابالار جولى ەمەس. دانالىق- دارا پايعامبارىمىزدىڭ(س.ع.س) سٷننەتٸندە. سەبەبٸ, پايعامبار مۇحاممەد (س.ع.س) ادامزاتقا يسلام دٸنٸن جيىرما ٷش جىل ناسيحاتتاعان كەزدە ادامزات تاريحىنىڭ قاي كەزەڭٸنە دە جارايتىن پەتۋا دا, جول دا, ٶنەگە دە كٶرسەتكەن. دٸندٸ سٷننەتكە بەكەم بابالارىمىزداي ۇستانباساق, اعىمعا اينالىپ, قاۋىمعا پروبلەما جاسايمىز. ال, اعىمنىڭ تامىرىن تاپ باسپاي, دولبارلاپ كٷرەسسەك, قۇر بەرەكەنٸ قاشىرىپ, جۇرتتى دٷرلٸكتٸرٸپ, قوعامدى دٸنيلەندٸرەمٸز. ەكەۋٸ دە جاقسى ەمەس.
- ال مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان الدىن-الۋ شارالارىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
- قۇزىرلى ورگاندار سولاردىڭ ياچەيكالارىن(ۇياشىقتارىن) انىقتاۋمەن, شەتەلدەگٸ بايلانىستارىن, قارجى كٶزدەرٸن نەمەسە تٸكەلەي قوعامعا تٶندٸرٸپ تۇرعان قاۋپٸن انىقتاپ, قوعامنان وقشاۋلاپ, قاتەرٸن سەيٸلتۋمەن اينالىسىپ جاتىر. بۇعان مەن وڭ باعا بەرەم. بۇل تۇرعىدا ەلەمنٸڭ باسقا ەلدەرٸمەن سالىستىرىپ كٶرسەك, قازاقستاندا ەدٸلەتتٸ قارىم-قاتىناس جاسالىپ جاتىر. ال يدەولوگييالىق, اعارتۋشىلىق جۇمىستاردى كٷشەيتە تٷسۋٸمٸز كەرەك.
- "اقتٶبەدە قارۋ دٷكەندەرٸن توناپ, ەسكەريلەرگە شابۋىل جاساعان قازاقتىڭ جٸگٸتتەرٸ مۇنداي قادامعا ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك نەتيجەسٸنەن باردى. ولارعا ٶزگەلەرمەن تەڭ قۇقىقتا بٸلٸم الۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلسە, ەگەر مەملەكەت اۋىل جاستارىنا شىن مەنٸندە جاناشىر بولسا, مۇنداي وقيعا بولماس ەدٸ" دەگەن دە پٸكٸرلەر بار. قانشالىقتى كەلٸسەسٸز?
- وسى سالادا جٷرگەن ادامدارمەن سٶيلەسٸپ جٷرمٸن, ولاردىڭ ايتۋىنشا, قولىنا قارۋ الىپ, شەتٸن كەتۋدٸڭ سەبەبٸ بٸرەۋ عانا ەمەس. بٸر ادامدا, شىنىندا دا, ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر ورىن الادى. ال بٸرەۋلەردە پسيحيكالىق, تەلٸم-تەربيەدەن كەتكەن مەسەلەلەر بار. ال ەندٸ بٸرەۋلەردە تۋىستىق قارىم-قاتىناستىڭ ساقتالماۋىنان بولاتىن سۋىق كٶزقاراستىڭ سەبەبٸ بٸلٸنٸپ جاتادى. كەيدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى جٸگٸتتەر حابارلاسادى. وسىنداي قاتتى كٶزقاراستارىن بٸلدٸرٸپ جاتادى. "نەگە بٸزدٸڭ بيلٸك بٷيتەدٸ, نەگە سٷيتپەيدٸ" دەگەن سيياقتى. ولاردى كەزدەسۋگە شاقىرام. سٶيلەسە كەلە, ەگەر ول ادامعا شىنىندا دا تەرٸس ناسيحات ايتىلسا, قولىنا قارۋ الۋى ەبدەن مٷمكٸن ەكەندٸگٸ سەزٸلٸپ تۇرادى. ال ولارعا كەرٸسٸنشە, شىن جاناشىرلىقپەن, قازاقى باۋىرلىق مەيٸرٸممەن تٷسٸندٸرگەن كەزدە, رايىنان قايتىپ, بايىپتى وي تٷيٸپ قايتادى. سوندىقتان, كٶپ نەرسە كەيدە ٶزٸمٸزگە دە بايلانىستى. "مەيٸرٸم كٶرسەتپەسەڭ, مەيٸرٸم كٷتپە" دەگەندەي, اينالامىزدىڭ بەرٸنەن تٷرتٸنەكتەپ جاۋ ٸزدەمەي, ۇيىساتىن, تۇتاس بولاتىن جولعا تٷسٸمٸز كەرەك. ول جول – ەلباسى ساياساتى, قمدب قارا شاڭىراعى.
- "اسىل ارنا" قازاق تٸلٸندە حابار تاراتادى. سٸز دە كٶبٸنەسە, قازاق تٸلٸندە سٶيلەيسٸز, جازاسىز دەگەندەي. ال ورىس تٸلٸندە يسلامنىڭ دۇرىس ۋاعىزدالۋىنا قانشالىقتى كٶڭٸل بٶلٸنٸپ جاتىر? كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, تاياۋ شىعىسقا ەكسترەميست رەتٸندە كەتٸپ جاتقان قازاقستاندىقتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ورىس تٸلدٸ ەكەن. مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە دەپ ويلايسىز?
- مۇنىڭ ٷلكەن بٸر سەبەبٸ بار. قازاقتٸلدٸ ورتاعا كٶبٸنە كٸمدەر ناسيحات جاسايدى? ٶز ٶمٸرٸن قازاقستانمەن بايلانىستىرعان ادامدار. ياعني, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە پاتريوت, وسى ەلدٸڭ جاناشىرلارى. ونىڭ ٸشٸندە يمامدار, زييالى قاۋىم, عالىم اعالارىمىز, جازۋشىلار دەگەندەي. سوندىقتان, قازاق اۋديتوريياسىنا كٶپ جاعدايدا كەرەكتٸ, دەل, دۇرىس ناسيحات جاسالادى. ال ورىستٸلدٸ اۋديتوريياعا, قازاقستاندىق جاستارعا اقپارات كٶزٸ تەك قازاقستاننان الىنبايدى. رەسەيدٸڭ ەرتٷرلٸ ٶڭٸرٸنەن, شەتەلدەگٸ ورىستٸلدٸ ورتالاردان اقپارات جەتٸپ جاتادى. ال قازاقستاندا قانشاما ورىستٸلدٸ ايماق بار? ولاردىڭ بەرٸ قازاقتٸلدٸ يمامنىڭ ۋاعىزىنا ۇيىپ وتىر دەي المايسىز. ال شەتەلدٸك ازاماتتىڭ شاريعي ەڭگٸمەسٸ قازاقستان ازاماتىنىڭ رۋxاني جاعدايىنا, مەنتاليتەتٸنە ٶلشەنگەن اقپارات بولمايدى. جەنە ول ۋاعىزدى كاۆكازدىك, تاتارستاندىق نەمەسە مەسكەۋدە تۇراتىن, مۇسىلمان دٸنٸن قابىلداعان ورىس جٸگٸتٸ ايتىپ وتىرۋى مٷمكٸن. اراب ەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندە قانشاما ورىس, قازاق تٸلٸندە ۋاعىز ايتاتىن اتاقتى ادامدار بار. اقپاراتتىق شەكارا جابىق بولماعاندىقتان, ادامدار ونى تۇتىنىپ جاتىر. نەگٸزگٸ بٸر سەبەپ سول.
- يسلام دٸنٸ تۋرالى اقپاراتتى ورىس تٸلٸندە الاتىن ازاماتتاردىڭ كٶپتٸگٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, قازاقستان - كٶپۇلتتى مەملەكەت. ورىس, تاتار, كەرٸس, ت.ب.دياسپورالارىنىڭ دەموگرافيياداعى ٷلەسٸ ايتارلىقتاي. بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز دا وسى ەتنوستارمەن بايلانىستى. ياعني, جاپوندار سەكٸلدٸ تازا بٸر ۇلتتىق مەملەكەت بولا المايمىز. ورىس تٸلٸنٸڭ اۋقىمى مەن مەرتەبەسٸ تاعى بار. ياعني, سٸز ناسيحاتتاپ جٷرگەن دەستٷرلٸ قازاق قوعامى, قازاق ۇلتتىق مەنتاليتەتٸ سەكٸلدٸ قۇبىلىستار ەشقاشان جٷز پايىز ەلٸمٸزدە بولمايدى. سٸز وسىنى تٷسٸنەسٸز بە?
- تٷسٸنەمٸن, جەنە جٷز پايىزدىق قازاق قوعامىن ورناتۋ مٷمكٸن دە ەمەس شىعار. بٸراق ەلەمنٸڭ بارلىق جەرٸندە بەسەكەلەستٸك بار. بٸز از بولايىق, كٶپ بولايىق, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلى قۇندىلىقتارىمىزدى جالىقپاي, از دا بولسا جٷيەلٸ تٷردە ناسيحاتتاۋمەن اينالىسۋدى توقتاتپاساق, مٸندەتتٸ تٷردە جەمٸسٸن بەرەدٸ. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتتىڭ كٷشەيۋٸ سەبەپتٸ سول جەردە ٶمٸر سٷرگەن ەتنوستاردىڭ ولارعا سٸڭٸپ كەتكەنٸن, ولارعا بەيٸمدەلگەنٸنەن تاريحي فاكتٸلەر ارقىلى حاباردارمىز.
- بولاشاقتا ورىس, كەرٸس, ۇيعىر ۇلتتارى قازاقيلانىپ كەتەدٸ دەگەن ويداسىز با?
- جوق, تولىققاندى قازاقيلانباس. بٸراق قۇرمەتتەيتٸن بولادى. ەرٸ قازاقستاندا تۇراتىن باسقا ۇلت ٶكٸلٸنٸڭ ٶز تٸلٸن, دەستٷرٸن ۇمىتتىرۋعا جۇمىس جاساپ جٷرگەن دە ەشكٸم جوق.
- نەنٸ قۇرمەتتەيتٸن بولادى?
- مەنتاليتەتتٸ. مەملەكەت قۇراۋشى حالىقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن.
- ال قازٸر شە? دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا ولار ۇلتتىق بولمىسپەن ساناسىپ وتىر ما?
- ەگەر سٸز وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىنعى جاعدايمەن سالىستىرساڭىز, ساناسىپ وتىر دەپ ايتا الامىن. ٶيتكەنٸ, جيىرما بەس جىل بۇرىن الماتىعا ستۋدەنت بولىپ كەلگەم, سول كەزدەگٸ جاعدايدان تولىق حاباردارمىن.
بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸن. "اسىل ارنانى" باسقارىپ كەلە جاتقانىما ون جىلداي بولدى عوي. مەن - قازاقتٸلدٸ اداممىن. قازاقشا ويلايتىن اداممىن. بٸراق وسى مەنەدجەرلٸكپەن اينالىسۋدا, قارجى تابۋ, تەلەارنانى جٷرگٸزۋدە قانشاما قۇزىرلى ورگاندار, مينيسترلٸكتەگٸ ادامدارمەن ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋگە مەجبٷرلەنبەي-اق وسى جۇمىستى جٷرگٸزٸپ كەلەمٸن. ماعان بٸر رەت تە ورىس تٸلٸن تەرەڭ پايدالانۋعا قاجەتتٸلٸك تۋىنداعان جوق. مەملەكەتتٸك تٸلگە سۇرانىس تۋعىزباقتىڭ جولىن ٸزدەۋدٸڭ ورىنىنا, الدارىنا تٷسٸپ, جورعالاپ كەتەتٸن دە ٶزٸمٸز عوي, كەيدە...
- ەلٸمٸزدە ەكٸ تٷرلٸ ورتانىڭ, ەكٸ تٷرلٸ توپتىڭ, قازاقتٸلدٸلەر مەن ورىستٸلدٸلەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە كٶپ جاناسا بەرمەيتٸنٸن, بٸر توپ تامسانعان قۇبىلىسقا ەكٸنشٸ توپ كٷلە قاراپ, تٷسٸنبەي جاتاتىنىن ەسٸرەسە عالامتور پايدا بولا كەلە ۇعىندىق. وعان كٶپ مىسال كەلتٸرۋگە بولادى. قازٸر قازاقتىڭ "ۇيات", "نامىس" دەگەن سٶزدەرٸ ورىستٸلدٸ باق-تا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە "ارحايزمنٸڭ", "ناداندىقتىڭ", "ارتتا قالۋشىلىقتىڭ" سينونيمٸنە اينالدى. ەكٸ توپتىڭ بٸرٸن-بٸرٸ ۇعىنىپ, ورتاق قۇندىلىقتارى پايدا بولاتىن زامان تۋا ما? ونداي تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتٸڭ بولۋىنا نە سەبەپ? بٸر-بٸرٸمٸزدٸ تٷسٸنۋگە نە كەدەرگٸ?
- بۇل ەندٸ بٸزدە عانا بولىپ جاتقان تەندەنتسييا ەمەس قوي. ەۋروپالىقتاردىڭ ٶزٸندە قازٸر وسى "مورال" مەسەلەسٸ تەرەڭ تالقىلانىپ جاتقان مەسەلە. سەبەبٸ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك, دەموگرافييا دەگەن مەسەلەلەر رۋxاني اxۋالعا تٸكەلەي بايلانىستى قۇندىلىقتار. ەرتٷرلٸ يسلام كونفەرەنتسييالارىنا شاقىرادى, سوندىقتان, باتىس ەلدەرٸندە جيٸ بولامىن. ولاردا دا ورنى تولماس قاتەلٸكتەر كەتكەنٸن, بوسقىن بوپ كەلٸپ ورنىققان مۇسىلمانداردىڭ كەي جاعدايدا وزىپ بارا جاتقانىنا كۋە بوپ وتىرعاندارىن ايتادى. دەگەنمەن, ولاردىڭ رۋxاني قاباتتارى جۇقارعانمەن, تەرەڭ قالىپتاسقان قوعامنىڭ دامۋ دەستٷرٸ بار. سول تٸرەنٸش بولىپ تۇر. ال بٸزدٸڭ جاعداي ودان دا كٷردەلٸرەك. سەبەبٸ, بٸز كەشە عانا بوداندىقتان بوسادىق. ەلٸ قۇلدىق سانادان تولىق ارىلىپ بٸتكەن جوقپىز. ەلدٸگٸمٸزگە قايتا ورالۋ ٷشٸن, ۇلتتىق تامىرىمىزدى تەرەڭگە جٸبەرۋ ٷشٸن, بٸزگە بۇل "ۇيات", "نامىس", "وبال", "ساۋاپ" دەگەن قۇندىلىقتار اسا قاجەتتٸ دەرۋمەن. بٸز قۇددى بٸر جانساقتاۋ بٶلٸمٸنەن ەندٸ شىققان ادام سەكٸلدٸمٸز. وعان ۆيتامين, باسقا دا دەرٸ-دەرمەك قانداي قاجەت بولاتىن بولسا, بٸزگە دە ۇيات, يبا, وبال, ساۋاپ, نامىس سونداي دەرەجەدە قاجەتتٸ.
- ەڭ قىزىعى, "ۇيات", "وبال", "نامىس" ۇعىمدارىنان باس تارتىپ جاتقان وسى قازاقتىڭ قارا دومالاق بالالارى.
- بٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان كەزەڭ – جاي زامان ەمەس. قازٸر تەحنولوگييا ٶتە جوعارى دەرەجەدە دامىدى. ول تەحنولوگييانىڭ جاقسى جاعىن بٸز ٶز دەڭگەيٸندە پايدالانىپ جاتقان جوقپىز, وعان بٸلٸمٸمٸز دە بٸلٸگٸمٸز دە جەتپەيدٸ. كەرٸسٸنشە, جامان جاعىنان مەيلٸنشە قۇر قالماۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. بٸلەسٸز بە, وسى تەحنولوگييا دامىعان ۋاقىتتا زەردەلەۋٸمٸز كەرەك ەكٸ جايت بار. بٸرٸنشٸسٸ, ادامزات تاريحىنا قاراپ وتىرساڭىز, ەش ۋاقىتتا ەلگە سٶز ايتۋعا لايىقتى ەمەس ادامدارعا مۇنداي دەرەجەدە مٸنبەر بەرٸلمەگەن. كەز-كەلگەن ادام اقپارات قابىلداۋشى, اقپارات تاراتۋشىعا اينالدى. تۇعىرعا شىعىپ نەمەسە گازەت بەتٸنەن كٶپشٸلٸككە سٶز ايتۋ قۇقىعى بۇرىن كٸمگە بەرٸلەتٸن? قاۋىم مويىنداعان اقىل يەلەرٸنە, پاراساتتى, كٶپكە جاناشىر ادامدارعا. ەكٸ ادامنىڭ باسىن قوسىپ ەسٸكتٸڭ الدىن سىپىرتا المايتىن, نە ەيەل, بالا-شاعاسىنا سٶزٸ ٶتپەيتٸن ادامدار قازٸر ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى ۇلتقا اقىل ايتاتىن بوپ الدى. بۇل - پسيحولوگييالىق قايشىلىقتار مەن قوعامدىق پٸكٸردەگٸ كٶپتەگەن شاتاسۋلاردىڭ تۋىنداۋىنا ەكەلەدٸ. ەكٸنشٸ جاعداي, ەر مەن ەيەلدٸڭ بٸر-بٸرٸن بۇزۋعا, بٸرٸن-بٸرٸ ەلٸكتٸرۋگە دەگەن سيياقتى جىنىستىق قولجەتٸمدٸلٸگٸ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەرەجەگە جەتتٸ. ەكٸ جىنىستىڭ بٸر-بٸرٸنە تىم جاقىنداپ كەتۋٸ دە بٸز بۇرىن ويلاماعان دەرەجەدەگٸ ازعىندىقتار مەن بۇزعىنشىلىقتاردى الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. ال, قوعامنىڭ ٸرٸپ-شٸرۋٸ- جەكە تۇلعالاردىڭ رۋxاني دەڭگەيٸنەن باستاۋ الادى.
- جاقىندا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە تٷركٸ ازاماتىمەن ساياباقتا كەزدەسٸپ جٷرگەن قازاق قىزىن ۇيالتىپ, تٷرٸك ازاماتىن بٸر ۇرىپ, "قازاق قىزدارىنا تيٸسپە" دەپ, ونىسىن عالامتورعا سالعان قازاق جٸگٸتٸنٸڭ قىلىعى كٶپشٸلٸكتٸڭ شامىنا تيدٸ. قوعام پٸكٸرٸ تاعى ەكٸگە جارىلدى. وسى قازاق قىزىنىڭ ٶزگە ۇلت ٶكٸلٸنە تۇرمىسقا شىعۋى قىتىعىنا تيەتٸن قازاق ازاماتتارىنىڭ پوزيتسيياسىن تٷسٸندٸرٸپ بەرە الاسىز با?
- بۇل دا سالدار عوي. سەبەپ - باسقا نەرسەدە. قازاق جٸگٸتتەرٸنٸڭ قىزعانۋى, ارا تٷسۋٸ – تابيعي نەرسە دەپ قابىلدايمىن. ال ۇرۋ, اشۋلانۋ -قاۋقارسىزدىعىمىزدىڭ كٶرٸنٸسٸ. مەسەلە بۇعان جەتپەۋٸ كەرەك ەدٸ. "قىزعا قىرىق ٷيدەن تىيۋ" دەگەندٸ كٶپ ادام دۇرىس تٷسٸنبەي جاتادى. ول - قىزدىڭ كٸشكەنتاي كەزٸنەن ونىڭ كٸمگە جاقىن, كٸمنەن قاشىق بولۋىنا, كٸمگە جابىق, كٸمگە اشىق بولۋىنا ٷيدەگٸ بارلىق ادامنىڭ بولىسۋى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. وتباسىندا ەكە, اعا نەمەسە ٸنٸ سول ٷيدەگٸ مارجانداي اسىل قىزدى قۇندىلىق دەپ ەسەپتەيتٸن. وسى قۇندىلىقتىڭ قۇنى كەتٸپ قالعان ۋاقىتتا ارۋلارىمىز ٶزٸنٸڭ قانداسىنان تاپپاعان "جىلۋدى, قامقورلىقتى" باسقا ۇلت جٸگٸتٸنەن تابادى دا, اقىرىندا, تاعدارىنا تاپ كەلگەن ادامعا ۇرىنادى.
- مەكتەپتەر مەن وقۋ ورىندارىندا حيدجاب كييۋگە بايلانىستى پٸكٸر-تالاستا سٸز كٸمنٸڭ جاعىنداسىز?
- بۇل قازٸرگٸ كەزدەگٸ مەملەكەت ٷشٸن باس اۋرۋ بولىپ وتىرعان, تولىق شەشٸمٸن تاپپاعان, سوڭعى نٷكتە قويىلماعان مەسەلە عوي. مەسەلەن, دامىعان ەلدەردە, اقش-تا, ەۋروپا ەلدەرٸندە بەلگٸلٸ دەرەجەدە بۇل پروبلەما باسقاشا شەشٸلگەن. مەسەلەن, مەن كٶزٸممەن كٶرگەن لوندوندا, كەمبريدجدەگٸ وقۋ ورىندارىندا اۋديتورييانىڭ ٸشٸندە دەرەت الاتىن, ناماز وقيتىن جەرلەر بار.
- جاقسى, تەك مەكتەپتەردٸ عانا قاراستىرايىق.
- ون سەگٸز جاسقا تولماعان قىزداردىڭ حيدجاب كييۋ مەسەلەسٸن ەلٸ مەملەكەت جان-جاقتى سارالاپ, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە ساي ساراپتاپ قاراۋى كەرەك دەپ, ويلايمىن.
- سٸز ماعان جاۋاپ بەرمەدٸڭٸز. مەكتەپتە وقيتىن قىز بالالاردىڭ حيدجاب كييۋٸن جاقتايسىز با, وعان قارسىسىز با?
- ەگەر ناقتى نٷكتە قويىلماعان مەسەلە بولسا, وعان ناقتى جاۋاپتى مەن دە بەرە المايمىن. ۋاقىت كٶرسەتەدٸ.
- ال ٶزٸڭٸزدٸڭ جەكە پٸكٸرٸڭٸز قانداي?
- بۇل مەسەلەگە بايلانىستى دٸني تۇرعىدان پەتۋا بەرەتٸن ادام ەمەسپٸن. دٸني باسقارما بار, مٷفتيٸمٸز بار. اتالى سٶزدەرٸن ايتىپ كەلە جاتىر. قوعام xاباردار. ال, زايىرلىلىق زاڭدىلىقتارى بويىنشا وتانداستارىمىزدىڭ ار-نامىسى مەن رۋxاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ قالىبىن جاسايتىن مەملەكەت. جاڭا قۇرىلعان دٸن مينيستٸرلٸگٸ ۋاقىت تالابىنا ساي دانا شەشٸمدەر قابىلدايدى, دەپ, سەنٸم ارتامىن.
- جاڭا بٸر سٶزٸڭٸزدە ايتىپ كەتتٸڭٸز. سٸزدٸڭ مەكتەپ بٸتٸرٸپ, ٷلكەن ٶمٸرگە قادام باسۋىڭىز, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنا, ناعىز زاماننىڭ ٶزگەرٸپ, نارىقتىق ەكونوميكاعا كٶشكەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸ ەندٸ العان قيىن جىلدارمەن تۇسپا-تۇس كەلدٸ. سول كەزەڭدەگٸ جاستار, ياعني, سٸزدەر مەن قازٸرگٸ كەزەڭنٸڭ جاستارى ٷشٸن بەرٸلگەن باستاپقى مٷمكٸندٸكتەردٸ سالىستىرىپ بەرە الاسىز با? كٸمدەر ٷشٸن جەڭٸل بولدى?
- قازٸرگٸ جاستارعا بەرٸلگەن مٷمكٸندٸكتەر كٶبٸرەك, بٸراق ولارعا كەدەرگٸ دە از ەمەس. بٸزدٸڭ ۋاقىتىمىزدى ۇرلايتىن, الاڭداتاتىن نەرسەلەر از بولاتىن.
- سۇحباتتىڭ سوڭىندا بٸر-ەكٸ ساۋالنامالىق سۇراق قويعىم كەلٸپ وتىر. سٷيٸكتٸ اقىن-جازۋشىڭىز كٸم? ەلەم ەدەبيەتٸنەن, مٷمكٸن ورىس ەدەبيەتٸنەن سٷيٸپ وقيتىن اۆتورلارىڭىز بار ما?
- مەنٸڭشە, سەندٸ كٸتاپ دەگەن بولادى, مەندٸ كٸتاپ بولادى. سەندٸ دەگەندٸ جۇرت ۇسىنىپ, قوعام قالاپ, سوعان سەيكەس كٶپ ساتىلىپ تالاپ الىنىپ بەسسەللەر اتالىپ جاتىر عوي. قازٸرگٸ اقپارات كٶزدەرٸن وقي قالساڭىز, سٸزگە ۇسىناتىنى – دەن براۋننىڭ "ينفەرنوسى", روبەرت گرەگوري دەۆيدتٸڭ "شانتارامى" جەنە ونىڭ جالعاسى, حارۋكي مۋراكاميدٸڭ كەيٸنگٸ ەڭبەكتەرٸ دەگەندەي.
بٸراق وسىلاردىڭ اراسىندا جاۋھارداي مىقتىلارى دا بولادى. مالالا يۋسۋفزالدىڭ, ەلگٸ نوبەل سىيلىعىن العان ەڭ جاس قىز شە, سونىڭ "مەن – مالالامىن" دەگەن ٶمٸرباياندىق ەڭبەگٸن وقىپ شىقتىم. قازٸر بار بولعانى جاسى 19-دا. بٸراق قارشادايىنان حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى شىعادى, پەكٸستاندا ابىرويلى بولىپ, ٶرٸ قۇرالپى قىزداردىڭ مەكتەپكە بارۋىنا, بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاسايدى.
ريتوريكا بويىنشا كەيٸنگٸ وقىعانىم – دجەيمس حيۋمستىڭ "ۇلى شەشەندەردٸڭ قۇپييالارى". ٶزٸ بۇل اۆتور اقش-تىڭ بٸر ەمەس بٸرنەشە پرەزيدەنتٸنە سٶز جازىپ بەرٸپ وتىرعان ادام. ەڭبەگٸ دە وسى تاقٸلەتتەس كٸتاپتارعا قاراعاندا ەرەكشە.
ساياسات پەن قوعامتانۋ بويىنشا, چحان حا دجۋن دەگەن اۆتوردىڭ "كاپيتاليزم جايلى ايتىلمايتىن 23 قۇپييا" جەنە دجون كامپفنەردٸڭ "ساۋداعا قويىلعان بوستاندىق" دەگەن كٸتاپتاردى وقىپ شىقتىم. سٸزدەرگە دە وقۋعا كەڭەس بەرەمٸن.
ٶزٸمٸزدٸڭ ەدەبيەتتەن قولىمنان تٷسپەيتٸنٸ - اباي.
- قانداي اقپارات قۇرالدارىن وقيسىز?
- "قازاق راديوسىنداعى" تٷرلٸ باعدارلامالاردى تىڭدايمىن. ەسٸرەسە, زاڭ, مەديتسينا سالاسىنا قاتىستى باعدارلامالاردى جٸبەرمەۋگە تىرىسامىن.
- مۋزىكا تىڭدايسىز با? كٶلٸكتە قانداي ەن تىڭدايسىز?
- ادام كٷندە تەتتٸ تاعام جەي بەرسە, قانتسىز شاي ٸشكٸسٸ كەلٸپ كەتەتٸنٸ بار. نەمەسە "بالدى اساساڭ, جٷرەكتٸ اينىتادى" دەگەندەي. بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدە مۋزىكا ٶتە كٶپ. قايدا بارساڭ دا مۋزىكا قوسىلىپ تۇرادى. سوندىقتان, ارنايى تٷردە ٸزدەپ ەن تىڭدامايمىن. ال نەگٸزٸنەن, دەستٷرلٸ ٶنەردٸ جاقسى كٶرەتٸن, سول سالانىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸمدٸ جاقسى بٸلەسٸزدەر.
- سٸز ەدەبيەت جەنە تٸل مامانىسىز. قالىڭ جۇرتقا ەۋەلٸ ايتىسكەر اقىن رەتٸندە تانىلدىڭىز. كەي جىلدارى تەلەديدار جەنە راديودا باعدارلامالار جٷرگٸزٸپ, جۋرناليست اتاندىڭىز. تٸپتٸ كينوعا تٷسٸپ تە, ونى باسقارىپ تا (پروديۋسەر رەتٸندە) كٶرٸپسٸز. قازٸر "اسىل ارنا" تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى, مەنەدجەرسٸز. سٸز سوندا كٸمسٸز? بەيتانىس ادامعا ٶزٸڭٸزدٸ قالاي تانىستىرار ەدٸڭٸز?
- ابايشالاعاندا, ادام بوپ ٶتۋدٸ ماقسات تۇتامىن. "كيٸم كيگەن ادام كٶپ, بٸراق ادامى جوق كيٸمدەر بار" دەپ جاتادى عوي. ادام بولىپ قالۋ - ٶتە ماڭىزدى. قوعامنان ادامشىلىق قاسيەتتەردٸ ٸزدەيمٸن. ەر ادام ادام اتىن جوعالتپاي ٶمٸر سٷرسە...
- دەمەك, مۇحامەدجان تازابەك كٸم, دەگەندە, "ول - جاقسى ادام" دەپ ايتسا, سول جەتكٸلٸكتٸ مە?
- جەتكٸلٸكتٸ.
- جاۋاپتارىڭىزعا راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن اقسەۋلە ەلجان
.jpg)
