Muǵuldar degen – kimder?

Muǵuldar degen – kimder?

(Muǵ-muǵ uly, mog-mogol, mag-magol sózderiniń túrkilik maǵynasy)

Keń baitaq saharada saǵym qýyp, sary túske boialyp jatqan túrkilerdiń Uly Dalasynda qanshama ataýlardyń maǵynasy óz sheginde zerttelmei túpsiz tereń tuńǵiyqtyń tuiyǵynda buǵylyp jatqany bárimizge belgili. Tipten, sonaý erte zamannan umytylmai qalai atalsa solai aitylyp bizge jetkenimen qazirgi tańda, olardyń mán-maǵynasy júz paiyzǵa ózgerip ketkenine kóz jetkizemiz. Alaida, áli de sonaý túrkilik dáýirden saqtalyp qalǵan sózder men ataýlardyń, jer-sý attarynyń túpki ózegine úńilip qaraityn bolsaq, túbi bir túrki halyqtarynyń bárine ortaq túp negizi bolarlyq tamyryna jolyǵatynymyz baiqalady. Bul – zaman kóshindegi jańashyldyqtyń tyńnan túren salǵan uly ózgeristeriniń jańa ǵasyrdaǵy bastamasy desek te, ol bastamanyń ózeýregen ózegi sonaý erte dýirlerdegi babalarymyz túrkilerdiń ortaq tarihi murasynda jatqanyna senimdimiz. Sonymen, bizdiń zerttegeli otyrǵan taqyrybymyz ortaǵasyrdaǵy álemdi dúlei kúshtei jaipaǵan muǵul taipalarynyń ataýyna qatysty bolmaq. Shynynda qazirgi ýaqytqa deiin bir de bir tarihshy nemese ǵalym Shyńǵyshannyń túrik-qazaq ekenin dáleldep jazsa da, eshqaisysy da Shyńǵystyń dúniejúzine taratqan túrkilik ataýy Muǵul sóziniń mán-maǵynasyn zerttemegen eken. Bul – osy ýaqytqa deiin qara shapannyń astynda qara kómilip jatqan termin retinde qalyp bara jatqany ókinishti edi. Hosh delik, biraq, árbir sózdiń bir maǵynasy da mánin bildiretin súbeli negizge ainalǵan tamyry da bolý kerek qoi?! Erte men kesh pe áiteýir bul ataýdyń zertteletini aqiqat edi. Sebebi, onyń maǵynasyn bilmei jatyp, álemde ondai halyqtyń bary men olardyń osyndai ataýmen álemge tanylǵanyn zertteýdiń ózi túnisiksiz kúide qalar edi.

13 ǵasyr álem kartasynda úlken ózgeris ákelgen tarihtyń tanymdy tarmaǵy bolyp qalǵany ras. Evropa halqy áli kúnge deiin 13 sanynan qorqatynyn eskersek, olardyń shybyn janyn shoqtai shyjǵyrǵan 13 ǵasyrdaǵy Muǵuldar kimder edi? Daýyldai jer betin jaipaǵan Shyńǵyshan bastaǵan muǵuldar sonaý Qiyr Shyǵystan evropanyń kindik ortasy men Afrikaǵa deiin jaýlap, ózderiniń Dala zańyna baǵyttalǵan temirdei tártipterin ornatty. Bir de bir el men memleket olardyń qarsy aldyna shyǵýǵa shamasy kelmei, býyny ustamaǵan qariia jandai qaltyrap, dirildep eriksiz basyn iiýge májbúr boldy. Tipten, májbúrledi desek te bolady. Sonaý jyl sanaýymyzdyń basynan beri qarai jan-jaqqa shashylyp júrgen jáne ártúrli ataýmen Saq, Ǵun, Úisin, Qańly, Túrik, Túrgesh, Oǵyz, Qypshaq, Qimaq bolyp atalyp kelgen túrkilik taipalar, eń sońynda Muǵul degen ataýmen bir shańyraqtyń astyna birige otyryp, dúnieni dúr silkindirip, osy atty barsha túrki balasynyń ataýyna ainaldyryp ketti. Alǵashqy ret bul ataýmen Altai taýyn meken etken taipalar sonaý 9 ǵasyrda atalǵan eken. Bul týraly Tibet pen Altai túrkileriniń arasyndaǵy kelisimshart retinde kelisilgen tasqa jazylǵan Tibettik jazýda Muǵuldar degen attyń alǵash kezdeskenin ǵalymdar jazyp júr. Odan keiin Muǵul ataýy únsiz óship baryp, Shyńǵyshan qurǵan alyp imperiianyń ataýy bolyp bir-aq shyqty. Álemge tanylǵan bul ataý – bizge estilmegen, bilmegen termin retinde tarih sahnasynda osylaisha paida boldy.

Hosh, sonymen Muǵul sóziniń mán-maǵynasyn ashýǵa jáne onyń ne maqsatpen halyqtardyń ortaq aty bolǵanyna nazar aýdaryp kóreiik. Bizge eń alǵash keregi osy sózdiń túbiri bolǵan túp negiziniń tamyryna kóz júgirteiik. Eń alǵash «Muǵ» degen ataýdy Orta Aziiaǵa islam dinin tarata kelgen arab basqynshylary osyndaǵy túrkilik taipalaraǵa qoldanǵan. Olar Qazaqstannyń ońtústigi men qazirgi Ózbekstan, Túrkmenstan, Horezm jáne barlyq Maýerennahr ólkesindegi halyqtardy «Muǵtar» dep ataǵan. Arabtar alǵash Orta Aziiany jaýlap kelgen ýaqytta Muǵtardyń jankeshti qarsylyǵyna tap bolyp, olardan san márte jeńilip, san márte qaita shaýyp, iri qaqtyǵystarǵa barǵan bolatyn. Mine, muǵ degen halyq osylaisha arabtarǵa eń birinshi ret qatty qarsylyq kórsetken el retinde olardyń júregin ushyrǵan-dy. Ortaǵasyrlyq ǵulama Ahmet Iasaýidiń inisi Saif ad-Din Oryn Qoilaqidyń Qojalar men Qarahandar shejiresin jazǵan «Nasabnama» atty eńbeginde de Abd ál-Karim men Ysqaq babtyń Taraz, Otyrar, Tashkent óńiriniń túrkilerin jaýlap kelgen kezindegi soǵystary aitylady. Sol eńbekte de osy jaýlashylyqta din taratýshylar túrkilik Muǵtar, Muǵ-Tarsalarmen soǵysty dep atap turyp jazady. Iaǵni, sol kezeńde de Muǵ eliniń bolǵany, biraq, olar álemge jaiylyp ketken Túrki degen ataýdyń ishine sińe otyryp, muǵ ataýlarynyń umytyla bastaǵan kezeńi edi. Islam dinin nasihattaýshylar úshin Muǵtar degen kápirlerge sanaldy. Biraq, osy ýaqytqa deiin bir de bir tarihshy «Nege islam dinin taratýshylar, bulardy muǵ dep atady? Ol ne maǵyna beredi, halyqtyń ataýy ma, álde, arabsha ataý ma?» degen siiaqty suraqtarǵa jaýap izdeýdi oilamapty, ókinishti! Áitpese, olar teginnen-tegin muǵ dep ataýshy ma edi?!

Negizinen muǵtardyń arǵy tarihyna kózjúgirter bolsaq, olardyń tarihy sonaý Saq dáýirine baratynyna kóz jetkizemiz. Sol bir bizdiń dáýirimizge deiingi myńjyldyqtarda Ortalyq Aziianyń iesi atanǵan muǵtar – parsy patshalyǵymen kóp soǵysyp, parsylarmen kóp aralasyp ketken. Tipten, parsy áskeriniń quramyna Saqtarmen birge baryp, sol jerdi mekendep te qalǵan. Grek tarihshysy Gerodot olardy Midiianyń iri taipalarynyń biri dep ataǵan. Al, Midiia patshalaǵy ortalyq Aziiadan barǵan túrkilik taipalardyń odaǵy ekenin qazirgi ǵalymdar dáleldep júr. Negizinen, Midiia patshalyǵy b.z.b. 7 ǵ-dyń 70-shi jyldarynda paida bolǵan.

Astanasy Ekbatana qalasy (qazirgi Hamadan mańynda) boldy. Midiianyń alǵashqy patshasy Qiaqsar patshanyń (shamamen b.z.b. 625 – 584) tusynda ol Kóne Shyǵystaǵy uly derjavalardyń birine ainaldy. Qiaqsar qazirgi Irannyń soltústik jerinde áskeri reforma júrgizip, Ázerbaijan saqtarymen beibit kelisim jasap, sol dáýirdegi gúldengen Vavilonmen kúsh biriktirip, b.z.b. 607 – 605 jyldary Assiriiany talqandady, keiin Ýrartý men Kappadokiiany basyp aldy. Qiaqsardyń balasy ári murageri Astiaǵ tusynda Midiiany parsy patshasy Kir jaýlap alyp (b.z.b. 553 – 550/49), Ahemen áýleti bilegen parsy patshalyǵynyń quramyna qosty.

Osy jerde Mekemtas Myrzahmetovtyń 2001 jyly 10 naýryzda oblystyq «Aq jol» gazetinde jaryq kórgen «Turannyń uly qaǵany» atty maqalasynan úzindi keltire ketken jón siiaqty: «Mine, osy qubylystardy eskere otyryp, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deiingi VII ǵasyrda túrik taipalaryn biriktirip, uly Turan ólkesinde qurylǵan uly qaǵandyq haqynda sóz etkimiz keledi. Bular týraly tarihi jazba derekter kózderi zoroostrizm dininiń qasietti kitaby «Avestada» baiandalǵan. Turannyń uly qaǵany Alyp Er Tońa «Avestada» Afrasiab atymen berilip otyrady. («Avesta». Tegerań 1991,1- 2 tom) Evrotsentristik tanymdaǵy ǵalymdar skif, saq degen halyqtardy túrki jurtyna qimai, ol parsy tektes degen oidy nasihattaýmen keledi. Maqul osylai-aq bolsyn deiin desek, parsy jurty tabynyp kelgen zoroostrizm dininiń qasietti kitaby «Avesta» ózderi Afrasiab dep ataǵan Alyp Er Tońany parsylarǵa qarsy jaý retinde kórsetip otyrady. Tipti uly aqyn Firdoýsidiń «IIIahnamasynda» da Afrasiab parsy jurtynyń jaýy retinde sýretteledi emes pe? Al skifter, saqtar indoevropalyq tilde sóilegen bolsa, solar jailaǵan jerdi ýysynda ustap, qaǵandyq biligin júrgizip otyrǵan Alyp Er Tońa túrik tilinde nege sóileidi?.... Irandy tize búktirip, óz biliginde ustaǵan Alyp Er Tońa qaǵanǵa táýeldi Iran shahy Keiqysraý ony asa mártebeli qonaq retinde saraiyna shaqyryp, qaǵandy opasyzdyqpen asyna ý qosyp berip, b.z.d. 626 jyly mert etedi».

Sonda deimin-aý, sol iranǵa ketken muǵ taipalaryn bir kezderi Afrasiab qaǵan da basqaryp barǵany ǵoi?! Taǵy da osy maqalasynda Mekemtas aǵamyz: «Alyp Er Tońanyń azan shaqyryp qoiǵan aty Madai ekendigin de bilip otyrmyz.. Al, Alyp Er Tońa onyń halyq atap ketken madaq aty eken. «Alyp» degen sóz búkil túrik halyqtaryna ortaq maǵynada aitylatyn óte kúshti batyr, qolbasshy bahadúr degen maǵynany beredi eken» deidi. Tipten, Midiia memleketiniń bir kezderi Madai, Madaia dep te atalǵanyn bilemiz. Munyń barlyǵy Parsy taǵyna otyrǵan Afrasiabtyń shyn atymen Madai atalyp ketýi de múmkin ekenin jai uqsastyq dep oilamaimyz. Jáne de Parsylardyń qasietti kitaby sanalǵan «Avesta» da parsylardiki emes, mag taipasynan shyqqan Spitama-Zaratýshtra jazǵanyn ekiniń biri bile me eken? Bul týraly ortaǵasyrlyq ǵalym Ábý Raihan ál-Birýni óziniń «Pamiatniki minývshih pokolenii» atty eńbeginde bylai deidi: «Zaratýshtra Sefid-tumannyń uly, Azerbaijandyq. Ol patsha Menýchihrdiń urpaqtarynan shyqqan jáne magtardyń asyl otbasylarynyń múshelerine, olardyń aqsúiekter tobyna jatatyn. Zaratýshtra ózimen birge Avesta dep atalatyn kitapty alyp keldi. Ol barlyq basqa halyqtardyń tilderinen ózgeshe tilde jazylǵan jáne erekshe túrde qurylǵan.....» (Perevod M.A.Sale. Tashkent-1957 j. Akademii Naýk Ýzbekskoi SSR. 205 bet.). Mine, Zaratýshtra paiǵambardyń Mag taipasynan ekendigi jáne aqsúiekter tobyna jatatyny naqty aitylǵan. Jáne ákesi Sefid-tumannyń esimi de túrikshe ekeni, sonymen qatar, onyń aqsúiektik Tuman degen laýazymy da túrkilerdiń Tarhan sekildi ataqtarynyń biri bolǵanyn bárimiz bilemiz.  

Al, osy Midiia patshalyǵyn qurǵan taipalardy Grektiń tarihshysy Gerodot óziniń «Skifiia» (Kiev, Firma «Dovira» 1992 j)  atty eńbeginde Magtar, mag taipalary dep atap jáne olardyń Shyǵys Aziia men Ázirbaijannyń ońtústik ólkesinen kelgenin jazady. Ol magtardyń jadylaý, siqyrlaý ónerine tań qala  otyryp, bulardy siqyrshylar dep te jazǵan eken. Shyn mánisinde bizdiń babalarymyz túrkiler de siqyrlaý ónerin myqty igergenin ortaǵasyrlyq kóptegen tarihshylar jazyp ketken. Saidmýrod Bobomýlloev pen  Nasrýllo Ýbaidýlloevtyń «Tadjiki v istoricheskih istochnikah i trýdah issledovatelei» atty eńbeginde: «Gerodottyń aitýy boiynsha Midiia taipalarynyń biri magtar bolǵan. Olar ózderiniń rýlyq uiymyn saqtai otyryp, Ahemenidterdiń qol astynda dini top, ár túrli salt-joralar men qarǵystar jasaǵan kásibi dini qyzmetkerler boldy. Magtardyń negizgi qurbandyq janýarlarynyń biri jylqy boldy» (Dýshanbe, 2018 j, «Donish» 21 bet) dep jazady. Osy bir Gerodottyń jazbasynan ańǵarsaq sol kezeńderde Túrkilerden basqa eshkim jylqyny qurbandyqqa shalmaityny jáne jylqy ǵana túrkilerdiń negizgi asy da maly da bolǵanyn baiqaýǵa bolady. Sonymen qatar, Midiia patshasynyń esimi de naǵyz túrki esimi ekenin  (Qiaqsar, Astiaǵ) ańǵaramyz. Olardyń siqyrlaý, jadylaý ónerinen jáne Muǵ degen sózdi Mag dep ataǵan sózinen keiinnen orystardaǵy mag, magiia sózi kelip shyqty. Sebebi, grekter siqyrshylyqpen, dýa jasaýmen ainalysqan Muǵ taipalaryn óz tilderine yńǵailap Magtar dep atap ketken-di. Osy Muǵ-Mag taipalary Zaratýshtra bastaǵan dini joldy ustana otyryp, ony búkil parsy jerine taratty. Ol jerden álemniń barlyq jerine tarady. Ábý Raihan ál-Birýni óziniń «Indiia» atty eńbeginde: «Ejelgi ýaqytta Horasan, Fars, Irak, Mosýl jáne Siriia shekarasyna deiin býdda dinin ustanǵan. Keiin Zaratýshtra Ázirbaijannan shyqqan soń onyń ilimi Parsy patshasy Gýshtaspaǵa unady. Onyń uly Isfandiiad bul ilimdi Shyǵys pen batys elderinde kúshpen jáne beibit jolmen tarata bastady. Ol Qytaidan Ar-Rým shekarasyna deiin ot hramdaryn turǵyzdy. Ony Taratýshylar magtar(muǵtar) dep ataldy» deidi. (Moskva «Ladomir» 1995 j. 66 bet). Birýnidiń aitýy boiynsha Zaratýshtra Eskendir Zulqarnaiynnan 258 jyl buryn ómir súrgen eken. Sonda shamamen b.d.d 600 jyldarǵa keledi. Bul kezeń Mekemtas aǵamyz aitqandai Afrasiabtyń zamany edi. Sol tusta muǵ taipasynyń aqsúiek tobynan shyqqan ol óz dinin dúniege ákelip, tarata bastaidy. Atalǵan derekterge qarap otyryp, Zaratýshtra kóne túrki halyqtarynyń tuńǵysh paiǵambary ekenine jáne muǵ ataýynyń da ejelgi túrki taipalarynyń ataýy bolǵanyna kóz jetkizemiz. Osy jerde Hamza Kóktándi aǵamyzdyń Shyńǵyshan týraly jazǵan ǵylymi-zertteý kitabynan qyzyqty derekti usynǵym kelip tur.  Ol kisi óziniń 1-kitaby, Almaty «Qasiet» baspasynan 2020 jyly shyqqan «Altyn tórkin» dep atalatyn eńbeginiń 252 betinde: «Kóptegen yqtimal qisyndy oilardy salystyryp qaraǵanda Afrasiab esimi, onyń dańqy Shyńǵyshanǵa óte tanymal bolǵan. Biraq, Shyńǵyshan Afrasiab jatqan jerge qaraǵanda Zaratýshtra paiǵambar jerlengen jerdi, ejelgi arilyqtardyń kieli mekenin asqan qushtarlyqpen, tabandylyqpen izdegen. Eń sońynda Spitama-Zaratýshtra paiǵambar osy jerde jerlengen degen jobamen qazirgi Zeńgi baba turǵan jerge alǵash ret belgi turǵyzǵan» dep, muǵuldardan shyqqan Zaratýshtra paiǵambardy Shyńǵyshan óziniń arǵy babasy retinde qatty izdegenin jazady. Jáne de Zaratýshtra paiǵambardyń dinin ustaityn muǵuldar týraly osy eńbektiń 253 betinde: «Zoroastrizm dininiń bir tarmaǵyn ustanatyn monǵoldar óte qasietti meken retinde Zaratýshtra qabirin asqan qushtar mahabbatpen izdedi» dep tujyrym jasaidy. Al, ǵalym arheolog Ýahit Shalekenov aǵamyz óziniń «Ortalyq Aziiadaǵy Ariilerdiń órkenieti» degen eńbeginde: «Qazirgi ǵalymdardyń kópshiligi «Avestany» b.z.b. II myńjyldyqtyń birinshi jartysynda Ortalyq Aziiada ne Soltústik-batys Aýǵanystan men Soltústik-shyǵys Iranǵa kórshi aimaqtardyń birinde paida boldy dep eseptep kelgen. Qazirgi arheologtar bul pikirdi anyqtap, ariilyqtardyń ómirin sáýlelendiretin «Avesta» Ortalyq Aziiada, naqtyraq Horezm jerinde jazylǵan degen pikirdi S.P. Tolstov ótken ǵasyrdyń 40 jyldarynda jazǵan bolatyn. Ǵulamanyń osy pikirin qýattaityn arheologiialyq jádigerler keń kólemde Qazaqstannan tabylyp jatyr. Osy derekterge qaraǵanda, ariilerdiń paida bolǵan ortalyǵy Aldyńǵy Aziia emes, Ortalyq Aziia» (Almaty «Qazaq ýniversiteti» 2011. 7 bet) degen oiynda da Avestanyń Ortalyq Aziiada jazylǵanyn aitady. Jáne taǵy da osy kitaptyń 9 betinde: «Parsylardan shyqqan ǵulamalar túrik tilin jaqsy bilse, túrik ǵulamalary da sondai parsysha jazǵan, sóilegen. Sondyqtan, bizge jetken «Avesta» kitaby ertedegi túrki tilinen parsy tiline kóshirilgen bolýy da múmkin» deidi. Biz muny ne úshin aityp otyrmyz, ondaiǵy oiymyz osy «Avesta» kitabyn jazǵan muǵ taipalary, solardyń aqsúiek tobynan shyqqan Spitama-Zaratýshtra edi. Taǵy da osy eńbektiń 21-22 betterinde: «Biraq bárinen qyzyǵy Gertsfeldtyń pikiri, ol Eranvez ben Turan – bir memleket, Túrkistanda jailasqan, bul jerde Iranǵa kóship ketýden buryn midiialyqtar men parsylar ómir súrgen. Bul ejelgi zamandarda jer janaty bolyp, keiinnen aýa raiy ózgergen jáne tabiǵattyń 22 osy qubylysy elderdiń uly qonys aýdarýyna, kóship ketýine sebep bolǵan. Eranvez solaisha ariiler memleketinen Turan memleketine ainalǵan degen dáiekteme usynady. Shyndyǵynda Avestada Turan ataýy kezdesedi. Sonymen birge ariilyqtar osy óńirden ózderimen tótem-táńirlerdi Evropaǵa alyp kelip, keiinnen grek mifologiiasynyń tutas dastandaryn týdyrady...» deidi. Mine, muǵ taipalarynyń da ariiliktermen jáne midiialyqtarmen birge Túrkistannan Persiiaǵa kóship ketkeniniń aiǵaǵy. 

Sonymen, «Muǵ» degen taipanyń bar ekenin, olardyń ejelden jasap kele jatqanyn birshama aittyq. Endi, «Muǵ» sózininiń maǵynasy qandai bolǵanyna oi júgirtip, taǵy basqa da derekterdi alǵa tartaiyq. IH ǵasyrdyń aiaq jaǵynda Qazaq jeri men Ortalyq Aziiany jaýlap alǵan orys imperiiasymen birge batystyń ǵalymdary da bizdiń óńirge aiaq basyp, olar úshin qyzyq bolǵan kóptegen derekterdi zerttep, bizdiń tarihi dúnielerimizdi birshama jinaqtady. Sol dáýirdiń uly oishyldary Bichýrin, Bartold, Kallaýr, Pankov, Divaev, Jetpisbaev sekildi áýesqoi zertteýshileri ózderiniń jinaqtaǵan ǵylymi derekterin «Túrkistan arheologiia áýesqoilar úiirmesi» atty krýjok quryp, sonda únemi jariialap otyrdy. Olardyń jinaǵan dúnielerine qarap otyrsaq qazirgi Ózbekstan men Tájikstan jerinde osy «muǵ» ataýyna bailanysty kóptegen derekter aitylady. Shynynda da Tájikstandaǵy «Muǵ» taýy, Ózbekstandaǵy «Muǵ-kepe», «Muǵkent», «Muǵ qorǵan», Qazaqstandaǵy «Muǵaljar» taýy dep atalatyn jer-sý ataýlary teginnen aitylmasa kerek-ti. Sol Túrkistan áýesqoilar úiirmesiniń múshesi Jetpisbaevtyń 1900 jyly Tashkent qalasynda jariialaǵan «Slovo «Mýg», kýrgany i kamennaia baba» atty maqalasyna kóz júgirteiik:

«1899 jyly 9 qarashada ótken arheologiia áýesqoilary Túrkistan úiirmesi músheleriniń jalpy jinalysy otyrysynyń № 4 hattamasynda úiirme múshesi G.Brianov óziniń "Ferǵana oblysyndaǵy ejelgi Kasan qalasynyń izderi týraly" maqalasynda "Mýg-Kýrgan" bekinisiniń qirandylaryn eske alady. Onyń aitýynsha, Kasannyń soltústik jaǵynda bir-eki mil qashyqtyqta, Alabuqa aýylyna barar jolda, Kasannyń ústinen edáýir kóterilgen tóbeli jerde "Muǵ Qorǵan" shaǵyn bekinisiniń qirandylary aiqyn kórinedi eken. Ol týraly "Muǵ  ataýynan basqa, jaqyn aýyldarda eshqandai ańyz saqtalmaǵan, tipti, ol aýyldarda "Mýg" sóziniń ne ekenin bilmeidi, umytyp ketken. «Bul kez-kelgen halyqty, bolmasa bir adamdy nemese jeke bir zatty bildiretin ataý ma?» degen oi týǵyzady. Sonymen qatar, G.Brianov 1898 jylǵy Arheologiia áýesqoilarynyń Túrkistan úiirmesiniń hattamalaryna engizilgen G.Gramenitskii men G.Andreevtiń maqalasyna silteme jasaidy. Onda da "Mýg" sózderi aitylǵan. Bylaisha aitqanda Túrkistan jerlerinde bir kezeńderde "Mýg"dep atalatyn adamdar osynda ómir súrgendei. Sodan keiin, kóne qala "Kasane" týraly málimetterde №4 hattamada, musylman transkriptsiiasynda, túrki tilinde jáne "Azriati-Sha-Djarir" kitabynan alynǵan tutqyndar týraly áńgime bolady. Aldymen arab tilinde jazylǵan, sodan keiin parsy tiline aýdarylǵan jáne sońynda túrki tiline aýdarylǵan sol derekterde taǵy da birneshe jerde "Muǵ" sózi aitylady. Biraq munda Muǵ týraly 1700 adamnan turatyn Sha-Djerirdiń uly Muhammedtiń basshylyǵymen, hijranyń 34-shi jyly Medina qalasynan halifa Osman jaýlap alǵan halyq retinde aitylady. Bul Ekspeditsiia "Muǵ - Karvan-Best "(bul halyqtyń bir túri bolsa kerek) shaiqasynda" Mýzge " degen jerde jeńiliske ushyrap, jaýyngerleriniń kóp bóligin máiittermen tastap, Medinaǵa oralady. Sodan keiin Halifa Ali, hijranyń 39-shy jyly, qaitadan Abdýlla-Amirdiń basshylyǵymen 8000 adamnan turatyn ekinshi ekspeditsiiany jabdyqtap, jiberedi. Ol Muǵtardy jaýlap alyp, osy aimaqty basqarýǵa Halifa taǵaiyndaǵan Sha-Djerirdiń bir adamy kelgenge deiin Túrkistan aimaǵyn biraz ýaqyt basqaryp turdy. Bir sózben aitqanda, osy úzindilerden "Muǵtyń" belgili kezeńde Orta Aziiada ústemdik etken halyq bolǵanyn kórýge bolady. Qyrǵyzdar (Qazaqtar dep túsinińiz) Ortalyq Aziianyń barlyq keńistigine taralǵan osyndai barlyq qorǵandardy "Muǵtyń úii" dep ataidy, bul "Muǵtardyń turǵyn úileri" degendi bildiredi»...

Mine, biz maqalamyzdyń basynda aityp ketken arabtardyń jaýlaý barysynda eń alǵash kezikken jáne arabtardy oisyrata jeńgen túrkilik taipalar osy Muǵtar bolatyn. Jetpisbaevtyń joǵarydaǵy maqalasynda naqty ári anyq aitylǵan. Bir kezderi Orta Aziiada qudireti kúshti Muǵ taipalary bolǵany aidan-anyq edi. Ásirese, osy muǵ, mag taipalary týraly derekti tegi túrkilik Bulǵar tarihshylarynyń 30 myń jyldyq tarihy jazylǵan derekten izdep taptyq. Bul tarihi derekte Mag, Muǵ sózderiniń naqty maǵynasy aitylady jáne onyń túrkilerdiń erte zamandardaǵy ataýynyń biri ekenin dáleldep beredi. Bul – biz úshin taptyrmas ǵylymi jańalyq bolǵany ras. Endi biraz derekterdi atalǵan Bulǵar derekterimen sóileteiik. Tipten, «Muǵul» degen ataýǵa orys halqy da jarmasyp, ony ózderiniń túpki ejelgi ataýy retinde de qabyldap, ony ǵalymdary óz eńbekterinde jazyp jatyr. Ol derekterdi de keltiretin bolamyz.

Sonymen, Bulǵariianyń túpki tarihyn shejirelep jazǵan, ortaǵasyrlyq ǵalym Bahshi Imannyń 3 tomdyq «Djagfar tarihy» atty eńbeginde talai túrki halyqtarynyń tarihy tereńnen qozǵalyp, kóptegen tarihi negizderdiń beti ashylady. Biz osy eńbekti zerttep, zerdelei otyryp, «muǵ» degen sózdiń túp-tórkinin osy derekten taptyq. Negizi barlyq túrkilerdiń ortaq totemine ainalyp ketken Bóri keipi, Bulǵarlardyń da negizgi túbi sanalady. Djagfar tarihynda: «"Býlgar" - "qasqyrdyń basy (býlg, býrg)" - idelitterdiń týy dep ataldy, onda qasqyrdyń basy beinelengen. Ejelgi Bolgar tilindegi "býlg" sózi "qara" jáne "qasqyr" degendi bildiretindikten, býlgardy" qasqyr" jáne"qara bas"dep te atady» dep naqtylai túsedi. (Orenbýrg. 2-tom Redaktsiia vestnika «Bolgar ile», 1994. 1997. 62 bet). Mine, qarap otyrsańyzdar, barlyq túrki balasy óziniń shyǵý tórkinin Bórimen bailanystyrady. Muny aityp otyrǵanymyz, bizdiń negizgi zerttep kele jatqan túp tórkinimiz de osy Bórige tirelgeli tur. Sebebi, túrkilerdiń túp tarihyn jazyp qaldyrǵan da, taldap mán-maǵynasyn ashyp bergen de Bulǵarlardyń kóne tarihy edi. Joǵarydaǵy atalǵan derekte taǵy da ózderiniń shyǵý tarihyna qatysty bir ańyzdy keltiredi. Onda: «Basqa mifte basty keiipker - alpaýyt Qasqyr. Birde Jaýlar bir Bolgar rýyn joiyp, onyń sońǵy ókilin - biiniń (kósemniń) kishkentai ulyn óltirgisi kelgende, alpaýyt Mag-Qasqyr buǵan jol bermedi. Ol balanyń jaralanǵan anasyna kúsh berdi, ol balasyn úlken qazandyqqa otyrǵyzyp, qazandy ózenge laqtyra aldy. Ózen balasy bar qazandy úlken jáne ótpeitin batpaqqa ákeldi. Sodan keiin alyp Qasqyr Samara daqylynyń rýhyn buǵyǵa ainaldyryp, batpaqtan ózenge ótip, balany qasqyrdyń oryna (inine) apardy. Qasqyr balany tamaqtandyryp, keiin ol «uly Mag», «muǵ uly», iaǵni, (Qasqyrdyń uly) dep atalyp ketti» deidi. Biz «muǵ» sóziniń maǵynasyna endi kózimiz jetti, Muǵ – Qasqyr, bóri, barys degen maǵynany beretin sóz bolyp shyqty. Babalarymyzdyń kóneden umytylyp jetken sózi ekenin ańǵardyq. Bul týraly qazaqtyń uly ǵalymy Álkei Marǵulan ne deidi eken, oqyp kóreiik. Ol kisi óziniń «Qazaq halqynyń epikalyq jyrlary, mifteri, ertegileri, ańyz áńgimeleri» atty doktorlyq disertatsiiasynda: «Eski zamandaǵy nanym boiynsha bóri erliktiń, batyrlyqtyń, kúshtiliktiń belgisin bildiredi...... «Mańǵys», «adai», «noǵai» degen sózder bir kezderi «Bóri» maǵynasynda jumsalyp,, alyp erdi ardaqtap aitatyn lahap siiaqty bolǵan. Erte zamandaǵy «qus bóri», «mańǵys», ne bergi kezdegi «it qus» degen sózder «kóktiń, biiktiń qusy» degen maǵynadan týǵan. «Mań», «shyń», «bóri», «tań» dep erte kezde «kók», «aspan», «biik shyń» maǵynasynda jumsalǵan» (Á.Marǵulan shyǵarmalary, 3-tom, «Alataý» baspa-poligrafiialyq korporatsiiasy. Almaty 2007. 100-102 better) dep, qazaqtaǵy qasqyrdyń ataýyn týra aitýdan qashatynyn meńzeidi, sonymen qatar, onyń túrki tilinde kóptegen maǵynaǵa ie ekenin aitady. Iaǵni, «muǵ» ataýy da bir kezderi qasqyr, bóri ataýynyń bir balamasy bolyp, halqymyz ony týra ataýdan qashýy sebepti umytylǵanǵa kóz jetkizemiz. Jáne osy jerde aita ketetin taǵy bir nárse, ol ǵulama ǵalym Á.Marǵulannyń aityp otyrǵan «Mań» sózi týraly bolmaq. Eger «Mań» sózi de bóriniń balamasy bolsa, onda qazirgi «Mańǵyshylaq, Mańqystaý» degen ataýlardyń da bir kezderdegi «Muǵ qyshlaq, Muǵ qystaý» degen terminniń balamasy bolyp shyǵatynyn baiqaý da qiyn emes. Iaǵni, «Bóriler qystaýy, bóriler qyshlaǵy» degen mánge ie bolyp shyǵady. Sonymen qatar, Muǵqystaýǵa jaqyn Aqtóbe oblysynda ornalasqan Muǵaljar degen taýdyń bary belgili jáne kúni búginge deiin ol taý solai atalyp keledi. Bul da «Bórilerdiń jary, taýy» degen maǵyna beretinin endi uǵynǵandaimyz. Bul jerde aitpaǵymyz taza maǵynadaǵy «Bóri» emes, sol ataýdy iemdengen halyqtardyń qonysy, qystaýy degen sóz bolǵanyn jetkizý ǵana. Iaǵni, «Muǵuldar» mekeni degen sóz. 

Al, bul ataýdy búkil álemge taratyp, alyp shyqqan tek Shyńǵyshan edi. Iaǵni, Shyńǵyshan óziniń qurǵan uly imperiiasyn «Muǵuldar» dep atady. Ondaǵysy sonaý eski zamandarda umytylyp ketken babalarymyzdyń ataýyn qaita kóterip, «Muǵ uldary, muǵuldar, Bóri uldary» degen naǵyz shynaiy da adam janyna, ásirese barsha túrki balasyna rýh beretin ataýdy qalyptastyrǵany bolatyn. Shynynda da Shyńǵystyń qalyń áskeri bóridei talap, jaipap álemdi jaýlaǵany tarihtyń altyn sahnasynda óshpestei iz bolyp qaldy. Ortaǵasyrlyq arabtyń, parsynyń kóptegen tarihshylary da Shyńǵyshan týraly jazǵanda Muǵuldardy bórige teńep, olardyń qaitpas-qaisar batyrlyǵyn tań qala jyrlaǵan-dy. Munyń barlyǵy da teginnen-tegin emes ekenin endi baiqap turmyz. Tipten, ejelgi túrkilerde Bóri sóziniń kóp ataýy bolǵanyn ańǵaramyz. «Djagfar tarihy» 2-tomynda onyń barlyq ataýyn taldap beredi: «Bóri - bul aidyń alpysy, ań aýlaýda, áskeri sáttilikte, jeńiste, dańqta qýat beredi. Ol - bolgar halqynyń qamqorshysy. Ol qasqyr men barystyń kelbetin qabyldaǵan. Keide bir kózdi beinelengen. Bul alyptyń basqa da bolgarsha (túrikshe) ataýlary - Chin (Hin), Hon, Sindiý, Sianbi, Barys, Baryn (áskeri jáne patsha dańqy), Mag, Mýg (Mak, Mek), Mamil (Mamli), Aichin (Afshin), Kýr (Gýr), Aibori, Býlg (qara), Selytchi (balqytýshy) jáne t.b.» dei otyryp: «Bolgarlardyń totemi – Qasqyr, Bóri, Mag, Mýg» dep jalǵastyrady. Tipten, ań patshasy Arystannyń ózi osy Uly Mag degen sózden shyqqanyn aitady. «Tumar retinde qasqyr terisinen jasalǵan bas kiimder - " bórik "("bóre" - "Qasqyr"). Bir qyzyǵy, býlgarlar bastapqyda itti "emek" nemese "oimek" (úi mag) - "úi qasqyr" dep ataǵan, al Arystan - "ulýg mag" «Lvag» ("úlken qasqyr") dep ataldy» degen derekterge senbeýge amalymyz joq (Djagfar tarihy 2-tom. Orenbýrg. Otvetstvennye redaktory F. G.-H. NÝRÝTDINOV i R. Sh. ShARIPOV 68 bet). Tipten osy «Muǵuly», iaǵni, «Bóri uldary» atanǵan taipalardyń ataýy Ejelgi Úndistanǵa da jetip, onda ol ormanda ósken Bóriniń uly Maýglige ainalyp, ańyz bolyp ketkenine de osy derek kýálik etedi. «Djagfar tarihy» 2-tomynyń 46-47 betterinde: «Bolgar toptary Altaida, Qytaida, Mońǵoliiada Bóri men Qazan týraly ańyzdardy taratty (olardyń negizinde ǵun patshalary men Shyńǵys han týraly ańyzdar paida boldy), Úndistanda Magýl esimi "Mogoldarǵa", jabaiy qasqyr balasy "Maýglige" ainaldy» deidi. Árine, mundaǵy Bolgar ańyzdary dep otyrǵandy jalpy túrkiniń túp tarihy dep túsinińizder. Al, endi aǵylshyn jazýshysy Kipling Rediard Djozeftyń 1894 jyly jazǵan «Maýgli» degen kitabyndaǵy «Muǵ ulynyń» tarihyna shamaly kóz salaiyqshy. Atalǵan eńbekte kishkentai bala djýnglige, qasqyrlar otbasyna túsedi. Ony emizip asyraǵan anasy qasqyr Rakshany jaqsy kóredi. Ol ony "Maýgli" (Qasqyr uly-Magýl)) dep ataidy jáne ony óziniń oljasy dep sanaityn Sher-Han atty jolbarystan qorǵaidy. Qasqyrlar adam balasyn tamaqtandyryp, ósiredi. Ol óz otbasy sanaǵan qasqyrlarmen Djýngli Zańynda ómir súredi. Dál osy ańyz b.d.d III ǵasyrlarda ómir súrgen Úisin Elsaý bidiń ańyzyna qatty uqsas. Ony da jas kezinde qasqyr urlap, asyraidy da, keiinnen sol dáýirdegi taipalardyń bári ony Kókbóri atap ketedi. 17 ǵasyrdyń ǵulamasy Qazybek bek Taýasaruly óziniń «Túp-tuqiannan ózime sheiin» atty shejire kitabynda da osyny jazady. Osy eńbekte: «Moǵol degen ataý da Abyl urpaqtaryna berilgen esim» (Almaty: «Jalyn», 1993 j. 42 bet) deidi. Al, Abyl atamyz Elsaý bidiń úlken uly Nýlynyń balasy. Bul degenińiz jer betindegi barsha Túrkilerdiń  ózderiniń túp atasyn qasqyr asyrap, qasqyr emizdi dep, odan taraǵan urpaqtardyń ózin bóri tektimiz dep sanaǵan ańyzynan esh aiyrmasy joq! Mine, bizdiń babalarymyzdyń sonaý esi joq eski zamandardan beri ózderiniń «Qasqyr asyrady, Bóriden taradyq» deitin ańyzdarynyń álemniń kóp eline tarap, solardyń mádeni-rýhani dúniesine azyq bolyp ketkenin baiqap otyrmyz. Bul – aqiqat!

Al, endi «Djagfar tarihy» (Orenbýrg, 1997 j. Redaktsionnaia kollegiia: S.A.Mýrtazin, F.G.-N.Nýrýtdinov, R.H.Timerhanov Redaktsiia vestnika "Bolgar ile", 1997 j) jazbasynyń 3-tomynda eń alǵash «Magýl» degen ataqty Bolgariianyń Uly patshasy Kýbrattyń 635 jyly alǵanyn jazady. Onda bylai deidi: «635 jyly Qurbat Túrki qaǵanatynyń qulaýyn paidalanyp, soǵyssyz túrkilerden kóne ideldik ielikterdi (Kiskavkaze, Povolje, Sibir jáne Qazaqstan) tartyp alyp, ózin dereý bolgardyń qaǵany dep, al óziniń sheksiz imperiiasyn - Uly Bolgariia dep jariialaidy. Qaǵan bolǵan Kýbrat óziniń belgili shaman esimin saqtap qaldy - "Magýly" - "uly (uly) Qasqyr (mag, mek)". Ol bul ataýdy týǵannan keiin aldy - múmkin ákesiniń aty Albóri - Patsha (al) qasqyr (Bóri)" bolǵandyqtan shyǵar» degen naqty faktini alǵa tartady. Mine, biz izdegen «Muǵul» degen sózdiń maǵynasy jer betinen joiylyp ketpei saqtalyp qalǵanynyń kýási. Biraq, bul ataýǵa orystardyń jarmasyp júrgenin biz baǵana joǵaryda jazǵan edik, endi, olardyń da eńbeginen derek keltire keteiin. Orystar bul ataýdy ózderine jarmastyrmaq oilarynyń túp negizi Altyn Orda tarihyn zertteýden shyqqan qubylys edi. Sebebi, olar álemdi jaýlaǵan muǵuldardyń urpaǵy Altyn Ordany zerttep, ony ózderine tarta otyryp, bul – Uly Rýstiń memleketi, muǵul degen ataý da Rýske tiesili degen oidy aityp, álemge bóridei tiip, ústem etýshi bizbiz deitin pasyqtyǵy edi. Mysaly, orystyń tarihshylary A. T. Fomenko, G.V.Nosovskiilardyń «Rýs i Orda. Velikaia imperiia srednih vekov» atty 2006 jyly Moskvada shyqqan eńbeginde bylai deidi: «Mońǵoliia ataýynyń shyǵý tegi týraly oilanamyz. Bul negizi orystyń «mnogo-kóp», «mnojestvo-kópshilik», «mnogochislennoe voisko-kóptegen ásker» sózderinen shyqqan bolýy múmkin. Sonymen qatar, Monǵoliia sózi orystyń «Mosh-kúsh», «mog-múmkin», «mogýshestvo-alyp kúsh», kúsh (demek, Magog), kópshilik degeni. Al, NA.Morozov bolsa, Mońǵoliia degen, bul grek sózi - MEGALION, iaǵni «Uly-Velikii» degen maǵynany bildiredi deidi. Biraq, megalion degen sózdiń ózi slavian tilinen shyqqan mnogo-kóp, mog-kúshtilik bolýy múmkin. Biz Stambýldaǵy Hor shirkeýindegi eski mozaikany alyp kórdik. Onda Mońǵoliia sózi - MÝGÝLION, iaǵni megalion siiaqty jazylǵan. Osy ýaqytqa deiin Shyǵys Resei Uly Resei dep, iaǵni Velikoross dep atalady. Bizdiń gipotezamyz kelesidei: "Mońǵol" imperiiasy, bul - uly Imperiia. Iaǵni, ortaǵasyrlyq Resei memleketi degimiz keledi» deidi. Iá, shynynda da «mog» sózi «muǵ» sózinen shyqqany ras. Biraq, orystar osy ataýdyń túrkiniń sózinen orystarǵa dál solai kúshtilikti, bórilikti bildiretin maǵynada sińgenin moiyndaǵysy kelmeidi nemese maǵynasyn esh túsinbegeni. Olar ol sózdi tek orystyń sózi ǵana dep qabyldap jiberdi. Al, orystardyń 90 paiyz sóziniń quramy túrkilik sózder ekenin sonaý 1970 jyldary-aq Oljas Súleimenov aǵamyz óziniń «Az i ia» kitabynda dáleldep qoiǵanyn bilemiz.

Meili, orystardy qoia turaiyq. Endigi sóz bul «Muǵ» taipalary týraly Evreilerdiń Bibliiasy men Quranda da aitylatynyna mán bereiik. Bibliiada olar Magog jáne gog dep, al, quran tilinde Iadjýdj jáne Majýdj halqy dep atalady. Iaǵni, dini kitaptarda bulardy miftik taipalarǵa sanaidy. Biraq, quranda aitylǵandai Zulqarnaiyn osy mag taipalarymen soǵysyp, óz elin olardan qorǵaý úshin eki eldiń arasyna úlken bekinis-qorǵan salady. Bul bekinis-qorǵan áli kúnge deiin tarihta «Temir qaqpa» dep atalady jáne Tájikstannyń taýly qyrattarynda ornalasqan. Sonymen qatar, osy qorǵannyń salynýmen parsy-araptar men túrkilerdiń shekarasy máńgilik belgilengendei boldy. Túrki qaǵanaty kezinde babalarymyzdyń «Temir qaqpaǵa» deiin jaýladyq dep júrgeni osy qorǵan bolatyn. Al, osy Iadjýdj ben Madjýdj halyqtarynyń eshqandai da miftik elder emes ekenin jáne olardyń túrki halyqtarynyń bir butaǵy ekenin Ábý Raihan ál-Birýni óziniń «Pamiatniki minývshih pokolenii» atty eńbeginiń 54 betinde: «Elder men qalalardyń tarihy jazylǵan «Djagrafiia» jáne «Joldar men elder» kitaby atty eńbekterde, bul halyqtardyń iaǵni, Iadjýdj ben Madjýdjdardyń Shyǵys túrkilerdiń bir bóligi ekendigi aitylady jáne olardyń besinshi, altynshy klimattyń basynda ómir súretindigi jazylǵan» (Perevod M.A.Sale. Tashkent-1957 j. 54 bet. Akademii Naýk Ýzbekskoi SSR). deidi. Al, besinshi klimatymyz qazirgi Samarqand qalasy aýmaǵy men altynshy klimatymyz Qazaqtyń Mańǵyshlaǵy men Betpaqdala aimaǵy ekeni belgili dúnie. Al, ortaǵasyrlyq tarihshy Abd ar-Rashid al-Bakývi óziniń «kitab talhis al-asar vadjaib al-malik al-kahhar» atty eńbeginde: «Iadjýdj jáne Madjaýdj halyqtary - Nýhtyń Uly Iafattyń urpaqtarynan shyqqan eki úlken túrik taipasy» (per. Z.M.Býniiatova Maskva. 1971) dep naqtylaidy. Taǵy da bir ortaǵasyrlyq arab tarihshysy Ibn Hordadbektiń «Kniga pýtei i stran» atty eńbeginde: Joǵarǵy Nýshadjannan toǵyzoǵyzdardyń Hakan otyratyn astanasyna deiin, qunarly jerleri bar úlken aýyldar arqyly úsh ailyq jol. Olardyń turǵyndary - túrikter. Olardyń arasynda otqa tabynatyn Mag taipalary (ál-madjýs) jáne dinsizder (zanadik) bar)» (Baký «Elm» baspasy, 1986 g. Perevod s arabskogo, kommentarii, isledovanie, ýkazateli i karty Naili Velihanovoi. 65-66 better) degen deregine qarasaq ta túrikter arasynda osy «muǵ» ataýymen atalatyn keibir rýlardyń qalyp ketkenin baiqaimyz jáne olardy arabtardyń Ál-Madjýs – Madjýdj dep quranda atalǵan ataýmen ataitynyn jazady jáne osy sóz arqyly olar bizderdi Majýsiler dep atap ketti. Mine, Iadjýdj – Madjýdj dep atalǵan muǵ taipalarynyń túrkiler ekendigine budan artyq qandai dálel kerek?! Arabtar bulardy otqa tabynýshylar deidi. Iá, bizdiń babalarymyz ot pen kúnge tabynǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaidy, ol tarihi shyndyq qoi. Áli kúnge deiin jańadan kelin túskende otqa mai quiyp, jas kelindi alastatanymyz sol babalarymyzdan qalǵan salt-dástúrdiń jurnaqtary edi.

Al, endi osy jerde taǵy da Ábý Raihan ál-Birýniǵa súiene otyryp, álemge Shyńǵyshan basqarǵan muǵuldardyń keletini jaily qyzyqty derekti keltirgim kelip tur. Abý Raihan ál-Birýni óziniń joǵarydaǵy «Pamiatniki minývshih pokolenii» eńbeginiń 219-220 betterinde: «Zaratýshtradan keiin 1500 jyldan soń bútin bilikke magtar (muǵuldar) keledi. Abý-Abd-Allah-al-Adi magtardyń keletinine senip, juldyzdar men planetalardyń birigýi arqyly boljam jasaǵan. Onyń boljamynsha Muhammed paiǵambardan keiingi planetalardyń 18-shi birigýinde Magtardan bir adam keledi. Ol barlyq jer sharynyń biligin qolyna alady. Ol arabtardyń jáne basqalardyń patshalyqtaryn joiady, elderdi bir dinge biriktiredi, bir bilikke toptastyrady, jaýyzdyqty joiady dep boljam jasaǵan eken» (Perevod M.A.Sale. Tashkent-1957 j. 219-220 better. Akademii Naýk Ýzbekskoi SSR) degen deregi biz úshin naǵyz bastaýhattyń ózi bolmaq. Iaǵni, Muǵtardan bir adam kelip álemdi jaýlap, bir dinge, bir bilikke baǵyndyratyn adam – Shyńǵyshan bolǵanyna esh kúmánim joq. Mine, Zaratýshtra b.d.d 600-500 jyldary ómir súrgenin eskersek, odan keiingi 1500 jyl Shyńǵystyń dáýiri ekenine jáne muǵuldardan shyǵatyny týraly aitqany bizdiń esh kúmánimizdi keltirmeitin aqiqat edi. Árine, sol kezdegi juldyzshylar 100-150 jylǵa qateleskenimen álemge muǵuldardyń shyqqany ras qoi?! Kez-kelgen kóripkeldiń qudai emes ekenin jáne onyń da qatelesýge qaqysy bar ekenin bárimiz bilemiz. Buǵan Ábý Raihan ál-Birýni: «Onyń aitqan ýaqyty tek al-Mýktafi jáne al-Mýktadirge keledi, sondyqtan al-Adidiń boljamy oryndalǵan joq» - dep senbegen eken. Biraq, ol juldyzshynyń aitqany oryndaldy, mag-muǵtardan, iaǵni, magýl- muǵuldardan shyqqyn bir adam – Shyńǵyshan – búkil álemdi jaýlady. Shyńǵyshannyń «Muǵ» dep atalatyn taipadan shyqqany, túbiniń túrki ekenine endi osy derekterden soń eshkim daý aita almas dep oilaimyz. 

Muǵ degen sóz bizdiń qazirgi qazaq sózderiniń ishine jurnaq jalǵana otyryp, óz maǵynasynan alshaqtasa da onsha alshaqtamai jetip otyr. Mysalyǵa, «myqty» degen sózdiń negizi de osy túbirden kelip shyǵady. Óitkeni, «muǵ» sózi qasqyrdy bildirse de, ýaqyt óte kele bóridei kúshti, qaisar degen sózge maǵynasy aýyp ketkenin baiqaimyz. Myna bir maqalaǵa da kóz salyp kóreiikshi. Bibolat Sátjan degen kisi 2018 jyly 14 tamyzda «Aqmeshit aptalyǵy» saitynda «Myq degen sóz neni bildiredi» atty maqala jariialapty. Osy maqalada: «Qazaq topyraǵynda myq, muqyr degen jer-sý attary kezdesedi. Olardy máńgilikke joǵalǵan myqtar nemese múkriler taipasy desedi. Syr óńirinde de «myq» dep atalatyn tóbe de bar. Aral aýdany aýmaǵyndaǵy bul jerdi belgili aqyn Meshitbai Quttyqov óz shyǵarmalarynda sýrettegen. Belgili etnograf, shejireshi, tarihshy Jaǵda Babalyq óziniń bir jazbalarynda 1973 jyly Máskeýdegi ortalyq kitaphanada Máshhúr Júsip Kópeevtiń arab qarpimen jazǵan óz qoljazbasyn taýyp alǵan eken. Onda «Arqada myq degen halyq bolǵan» degen sózdi oqyǵanda erekshe tolqyǵandyǵyn keltiredi. «…Birden kóshirip aldym da, Álkei Marǵulanǵa alyp keldim. Mán-jaidy túsindirdim. Ol kisi oilanyp otyrdy da: «Iá, myqtyń úii degendi bilemin, birqanshasyn qazyp ta kórdim, astynda adamnyń súiegi jatady, mola eken», dedi. Sondai-aq, Álkei Marǵulan «Myqtyń úii» atalyp ketken qorymdarǵa uqsas zirattar Enisei ózeninen bastap Dýnaiǵa deiingi aralyqta kóp ekendigin aitady. «Myqtyń úii» mońǵol memleketiniń aýmaǵynda, Ońtústikte, Orta Aziiada, iaǵni Táshken oipatynda kezdesetin kórinedi. «Úi» dep shyǵysta ziratty da aitatyny bar» degen jazbasyna qarasaq ta bári de «myq», «muǵ» degen bir kezderi eldiń ómir súrgendigin dáleldeidi. Sonymen birge, Jetpisbaev ta óziniń joǵaryda biz aitqan maqalasynda «Muǵtyń úii» dep molalardy aitatynyn jazǵan. Á.Marǵulan da sony aityp otyr. Al, bul sóz qazirgi kezde orys halqyna sińip, olarda osy «muǵúi» sózinen «Mogila» sózi paida boldy, iaǵni, «mola», «múrde», «qabir» degen sózderdiń balamasy bolyp endi. Biraq, eshqaisysy da osy «muǵ» taipasynyń máni men maǵynasyn jáne olardyń búkil Eýraziia dalasynda ómir súrgendigin bile almaǵan. Sebebi, bul taipalar óte ertede, tipten Saqtardan da buryn ómir súrgen bolýy da múmkin bizdiń babalarymyz edi. Qazirgi Aqtóbe oblysyndaǵy Muǵaljar degen taý atynyń da osy muǵ taipasynan qalǵan ataý ekeni belgili. Iaǵni, taýdyń «Bóriniń jary» degen maǵyna beretinin umytyp ta ketkenbiz.

Endi sońǵy derek, ortaǵasyrlyq ǵulama, aqyn Álisher Naýaiidiń ǵazaldarynan bir shýmaǵyn keltireiin:

Malchik-mag, kogda pirýiýt liýdi znania v kabachke,

    chashý pervýiý ty doljen podnesti bezýmtsý, mne.

Aýdarmasy:

      Siqyrshy bala, bilimdar adamdar toihanada toilaǵanda,

  Birinshi keseni, sen myna maǵan ákelýiń kerek.

(Alisher Navoi. Sochinenie v 10 tomah. Izdatelstvo «Fan» Ýzbekskoi SSR. Tashkent 1968 g. 1-tom. 11 bet) 

Al, endi osy jerde aitqym kelgen oiym, qazirgi tilde «mag» sózi Gerodottyń sózimen orystarǵa enip, «Mag, magiia – siqyrlaý» degen sózge ainalyp ketken. Iaǵni, orysshaǵa aýdarsań «Siqyrlaý» degen maǵynamen aýdarylady. Bul qazirgi maǵynasy dep túsinińizder. Sonda sol kezde Túrkiniń ǵulamasy úshin búl sóz siqyrlaý degen maǵyna berdi dep oilaisyzdar ma, álde, Álisher aqyn onyń maǵynasyn bilmedi dep oilaisyzdar ma? Álisher Naýaii onyń maǵynasyn bizden jaqsy bildi. Sonda óleń: «Siqyrshy bala emes, Bóri bala, bóri tekti rýhty bala» degen maǵynada aityp, iaǵni, túrkilerdiń rýhyn kóterip turǵanyn sezýge bolady. Al, Álisher Naýaiidiń óziniń barlyq óleńderin tek túrki tilinde, ana tilinde jyrlaǵan aqyn ekenin oiǵa alsaq, onda ol túrki sózderiniń máni men maǵynasyn óte jaqsy bilgen ortaǵasyrlyq túrkiden shyqqan ǵulama ekenine shek keltire almaimyz.

Sonymen oiymyzdy qoryta aitar bolsaq, 13 ǵasyrda álemdi qoiǵa shapqan qasqyrdai talapaiǵa ushyratqan Shyńǵyshan bastaǵan muǵuldardyń eshqandai da bóten el emes, ózimizdiń Muǵ, Saq, Ǵun sekildi kóne babalarymyzdyń urpaqtary ekenin shyndyqpen aitý edi. Tarihty jete zerttemegennen osy ýaqytqa deiingi muǵuldardy grekterdiń sózimen «mag, mog, magol, mogol» dep atadyq. Eń jamany keiingi tarihshylar «Myń qol», «Máńgi el» degen siiaqty ataýlarmen shatastyryp, olardy qazirgi kózi qysyq, sózi qisyq Manǵoliia memleketinde otyrǵan Manchjýrlardyń urpaǵyna telip keldik. Bul - kóshpendiler dese tóbe shashy tik turatyn orystar men evropa ǵalymdarynyń bizdi, túrki balasyn byt-shyt qylyp taratýdyń amaldary bolatyn. Eń bastysy, ózimizdiń ata-babalarymyz salǵan sara joldan ainymai, óz tarihymyzdy qaita jazýǵa múmkindik aldyq. Osyndai múmkindikter týyndap turǵan ýaqytta kóne túrki sózderiniń, ásirese, halyqtyń ataýyna ainalyp ketken sózderdi jete zerttep, maǵynasyn ashyp alǵanymyz durys der edim. Bul bizdiń erteńgi bolashaǵymyzdaǵy jas urpaqtyń aldynda betimiz ashyq, júzimiz jarqyn bolatuǵun isterdiń bir parasy bolar edi. «Muǵ-muǵul», «mag-magiia», «mog-mosh», «myq-myqty», «Magog-gog» sózderiniń barlyǵy da osy «Muǵ» sóziniń balamasy bolǵanyn jáne de «Muǵ – Bóri» sóziniń sinonimi ekenimiz aitqymyz keledi. «Muǵ uldar – Bóri uldary» degen – biz  úshin naǵyz rýhty ataý! 

Biz - álemdi jaýlaǵan túrkiniń urpaǵymyz!   

Asyljan Dýlati

QR Jýrnalister Odaǵynyń múshesi,

Jambyl oblystyq

Sh.Murtaza atyndaǵy

rýhaniiat jáne tarihtaný

ortalyǵynyń bólim basshysy

Paidalanylǵan ádebietter:

1. Mekemtas Myrzahmetov «Turannyń uly qaǵany» «Aq jol» gazeti, 2001 j 10 naýryz 
2. Abý Raihon Birýni «Pamiatniki minývshih pokolenii» (Perevod M.A.Sale. Tashkent-1957 j. 205 bet. Akademii Naýk Ýzbekskoi SSR).
3. Gerodot «Skifiia» (Kiev, Firma «Dovira» 1992 j)
4. Saidmýrod Bobomýlloev pen  Nasrýllo Ýbaidýlloevtyń «Tadjiki v istoricheskih istochnikah i trýdah issledovatelei» (Dýshanbe, 2018 j, «Donish» 21 bet)
5. Abý Raihon Birýni «Indiia» (Moskva. Naýchno-izdatelskii tsentr «Ladomir» 1995 j. 66 bet). 
6. Hamza Kóktándi «Altyn tórkin» 1-kitap, Almaty «Qasiet» baspasy 2020 j.  252-253 better
7. Ýahit Shalekenov «Ortalyq Aziiadaǵy Ariilerdiń órkenieti» Almaty «Qazaq ýniversiteti» 2011. 7-9 better, 21-22 better.
8. «Protokoly zasedanii i soobshenii chlenov Týrkestanskogo krýjka liýbitelei arheologii. Istoriko-kýltýrnye pamiatniki Kazahstana. Avtory predisloviia i sostaviteli M.Eleýov, M.Bahtybaev. Týrkestan: «Týran», 2001 g. Jetpisbaev 1900 g. Tashkent «Slovo «Mýg», kýrgany i kamennaia baba».  219-222 better
9. Bahshi Iman «Djagfar tarihy». (2-tom. Redaktsiia vestnika «Bolgar ile», 1994. 1997. 62 bet).
10. Álkei Marǵulan «Qazaq halqynyń epikalyq jyrlary, mifteri, ertegileri, ańyz áńgimeleri» (Á.Marǵulan shyǵarmalary, 3-tom, «Alataý» baspa-poligrafiialyq korporatsiiasy. Almaty 2007. 100-102 better)
11. Bahshi Iman «Djagfar tarihy 2-tom. Otvetstvennye redaktory F. G.-H. NÝRÝTDINOV i R. Sh. ShARIPOV Redaktsiia vestnika «Bolgar ile», Orenbýrg 1994. 1997. 68 bet).
12. Qazybek bek Taýasaruly óziniń «Túp-tuqiannan ózime sheiin» Almaty: «Jalyn», 1993 j. 42 bet
13. Bahshi Iman «Djagfar tarihy» 3-tom. Orenbýrg, 1997 j. Redaktsionnaia kollegiia: S.A.Mýrtazin, F.G.-N.Nýrýtdinov, R.H.Timerhanov. Redaktsiia vestnika "Bolgar ile", 1997 j) 
14. Nosovskii Gleb Vladimirovich «Rýs i Orda. Velikaia imperiia srednih vekov»,  2006 j,  Moskva
15. Abý Raihon Birýni «Pamiatniki minývshih pokolenii» (Perevod M.A.Sale. Tashkent-1957 j. Akademii Naýk Ýzbekskoi SSR. 54 bet.).
16. Abd ar-Rashid al-Bakývi «kitab talhis al-asar vadjaib al-malik al-kahhar». per. Z.M.Býniiatova Maskva. 1971g.
17. Ibn Hordadbek «Kniga pýtei i stran». Baký: «Elm» baspasy, 1986 g. Perevod s arabskogo, kommentarii, isledovanie, ýkazateli i karty Naili Velihanovoi.  65-66 better.
18. Abý Raihon Birýni «Pamiatniki minývshih pokolenii» (Perevod M.A.Sale. Tashkent-1957 j. 219-220 better. Akademii Naýk Ýzbekskoi SSR).
19. Bibolat Sátjan «Myq degen sóz neni bildiredi»,  «Aqmeshit aptalyǵy» saity. 14 tamyz 2018 jyl
20. Alisher Navoi. Sochinenie v 10 tomah. 1-tom. Izdatelstvo «Fan» Ýzbekskoi SSR. Tashkent 1968 g. 11 bet