مۇعۇلدار دەگەن – كٸمدەر?

مۇعۇلدار دەگەن – كٸمدەر?

(مۇع-مۇع ۇلى, موگ-موگول, ماگ-ماگول سٶزدەرٸنٸڭ تٷركٸلٸك ماعىناسى)

كەڭ بايتاق ساحارادا ساعىم قۋىپ, سارى تٷسكە بويالىپ جاتقان تٷركٸلەردٸڭ ۇلى دالاسىندا قانشاما اتاۋلاردىڭ ماعىناسى ٶز شەگٸندە زەرتتەلمەي تٷپسٸز تەرەڭ تۇڭعيىقتىڭ تۇيىعىندا بۇعىلىپ جاتقانى بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. تٸپتەن, سوناۋ ەرتە زاماننان ۇمىتىلماي قالاي اتالسا سولاي ايتىلىپ بٸزگە جەتكەنٸمەن قازٸرگٸ تاڭدا, ولاردىڭ مەن-ماعىناسى جٷز پايىزعا ٶزگەرٸپ كەتكەنٸنە كٶز جەتكٸزەمٸز. الايدا, ەلٸ دە سوناۋ تٷركٸلٸك دەۋٸردەن ساقتالىپ قالعان سٶزدەر مەن اتاۋلاردىڭ, جەر-سۋ اتتارىنىڭ تٷپكٸ ٶزەگٸنە ٷڭٸلٸپ قارايتىن بولساق, تٷبٸ بٸر تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بەرٸنە ورتاق تٷپ نەگٸزٸ بولارلىق تامىرىنا جولىعاتىنىمىز بايقالادى. بۇل – زامان كٶشٸندەگٸ جاڭاشىلدىقتىڭ تىڭنان تٷرەن سالعان ۇلى ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ جاڭا عاسىرداعى باستاماسى دەسەك تە, ول باستامانىڭ ٶزەۋرەگەن ٶزەگٸ سوناۋ ەرتە دۋٸرلەردەگٸ بابالارىمىز تٷركٸلەردٸڭ ورتاق تاريحي مۇراسىندا جاتقانىنا سەنٸمدٸمٸز. سونىمەن, بٸزدٸڭ زەرتتەگەلٸ وتىرعان تاقىرىبىمىز ورتاعاسىرداعى ەلەمدٸ دٷلەي كٷشتەي جايپاعان مۇعۇل تايپالارىنىڭ اتاۋىنا قاتىستى بولماق. شىنىندا قازٸرگٸ ۋاقىتقا دەيٸن بٸر دە بٸر تاريحشى نەمەسە عالىم شىڭعىسحاننىڭ تٷرٸك-قازاق ەكەنٸن دەلەلدەپ جازسا دا, ەشقايسىسى دا شىڭعىستىڭ دٷنيەجٷزٸنە تاراتقان تٷركٸلٸك اتاۋى مۇعۇل سٶزٸنٸڭ مەن-ماعىناسىن زەرتتەمەگەن ەكەن. بۇل – وسى ۋاقىتقا دەيٸن قارا شاپاننىڭ استىندا قارا كٶمٸلٸپ جاتقان تەرمين رەتٸندە قالىپ بارا جاتقانى ٶكٸنٸشتٸ ەدٸ. حوش دەلٸك, بٸراق, ەربٸر سٶزدٸڭ بٸر ماعىناسى دا مەنٸن بٸلدٸرەتٸن سٷبەلٸ نەگٸزگە اينالعان تامىرى دا بولۋ كەرەك قوي?! ەرتە مەن كەش پە ەيتەۋٸر بۇل اتاۋدىڭ زەرتتەلەتٸنٸ اقيقات ەدٸ. سەبەبٸ, ونىڭ ماعىناسىن بٸلمەي جاتىپ, ەلەمدە ونداي حالىقتىڭ بارى مەن ولاردىڭ وسىنداي اتاۋمەن ەلەمگە تانىلعانىن زەرتتەۋدٸڭ ٶزٸ تٷنٸسٸكسٸز كٷيدە قالار ەدٸ.

13 عاسىر ەلەم كارتاسىندا ٷلكەن ٶزگەرٸس ەكەلگەن تاريحتىڭ تانىمدى تارماعى بولىپ قالعانى راس. ەۆروپا حالقى ەلٸ كٷنگە دەيٸن 13 سانىنان قورقاتىنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ شىبىن جانىن شوقتاي شىجعىرعان 13 عاسىرداعى مۇعۇلدار كٸمدەر ەدٸ? داۋىلداي جەر بەتٸن جايپاعان شىڭعىسحان باستاعان مۇعۇلدار سوناۋ قيىر شىعىستان ەۆروپانىڭ كٸندٸك ورتاسى مەن افريكاعا دەيٸن جاۋلاپ, ٶزدەرٸنٸڭ دالا زاڭىنا باعىتتالعان تەمٸردەي تەرتٸپتەرٸن ورناتتى. بٸر دە بٸر ەل مەن مەملەكەت ولاردىڭ قارسى الدىنا شىعۋعا شاماسى كەلمەي, بۋىنى ۇستاماعان قارييا جانداي قالتىراپ, دٸرٸلدەپ ەرٸكسٸز باسىن ييۋگە مەجبٷر بولدى. تٸپتەن, مەجبٷرلەدٸ دەسەك تە بولادى. سوناۋ جىل ساناۋىمىزدىڭ باسىنان بەرٸ قاراي جان-جاققا شاشىلىپ جٷرگەن جەنە ەرتٷرلٸ اتاۋمەن ساق, عۇن, ٷيسٸن, قاڭلى, تٷرٸك, تٷرگەش, وعىز, قىپشاق, قيماق بولىپ اتالىپ كەلگەن تٷركٸلٸك تايپالار, ەڭ سوڭىندا مۇعۇل دەگەن اتاۋمەن بٸر شاڭىراقتىڭ استىنا بٸرٸگە وتىرىپ, دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸرٸپ, وسى اتتى بارشا تٷركٸ بالاسىنىڭ اتاۋىنا اينالدىرىپ كەتتٸ. العاشقى رەت بۇل اتاۋمەن التاي تاۋىن مەكەن ەتكەن تايپالار سوناۋ 9 عاسىردا اتالعان ەكەن. بۇل تۋرالى تيبەت پەن التاي تٷركٸلەرٸنٸڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمشارت رەتٸندە كەلٸسٸلگەن تاسقا جازىلعان تيبەتتٸك جازۋدا مۇعۇلدار دەگەن اتتىڭ العاش كەزدەسكەنٸن عالىمدار جازىپ جٷر. ودان كەيٸن مۇعۇل اتاۋى ٷنسٸز ٶشٸپ بارىپ, شىڭعىسحان قۇرعان الىپ يمپەرييانىڭ اتاۋى بولىپ بٸر-اق شىقتى. ەلەمگە تانىلعان بۇل اتاۋ – بٸزگە ەستٸلمەگەن, بٸلمەگەن تەرمين رەتٸندە تاريح ساحناسىندا وسىلايشا پايدا بولدى.

حوش, سونىمەن مۇعۇل سٶزٸنٸڭ مەن-ماعىناسىن اشۋعا جەنە ونىڭ نە ماقساتپەن حالىقتاردىڭ ورتاق اتى بولعانىنا نازار اۋدارىپ كٶرەيٸك. بٸزگە ەڭ العاش كەرەگٸ وسى سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ بولعان تٷپ نەگٸزٸنٸڭ تامىرىنا كٶز جٷگٸرتەيٸك. ەڭ العاش «مۇع» دەگەن اتاۋدى ورتا ازيياعا يسلام دٸنٸن تاراتا كەلگەن اراب باسقىنشىلارى وسىنداعى تٷركٸلٸك تايپالاراعا قولدانعان. ولار قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸ مەن قازٸرگٸ ٶزبەكستان, تٷركمەنستان, حورەزم جەنە بارلىق ماۋەرەنناھر ٶلكەسٸندەگٸ حالىقتاردى «مۇعتار» دەپ اتاعان. ارابتار العاش ورتا ازييانى جاۋلاپ كەلگەن ۋاقىتتا مۇعتاردىڭ جانكەشتٸ قارسىلىعىنا تاپ بولىپ, ولاردان سان مەرتە جەڭٸلٸپ, سان مەرتە قايتا شاۋىپ, ٸرٸ قاقتىعىستارعا بارعان بولاتىن. مٸنە, مۇع دەگەن حالىق وسىلايشا ارابتارعا ەڭ بٸرٸنشٸ رەت قاتتى قارسىلىق كٶرسەتكەن ەل رەتٸندە ولاردىڭ جٷرەگٸن ۇشىرعان-دى. ورتاعاسىرلىق عۇلاما احمەت ياساۋيدٸڭ ٸنٸسٸ سايف اد-دين ورىن قويلاقيدىڭ قوجالار مەن قاراحاندار شەجٸرەسٸن جازعان «ناسابناما» اتتى ەڭبەگٸندە دە ابد ەل-كارٸم مەن ىسقاق بابتىڭ تاراز, وتىرار, تاشكەنت ٶڭٸرٸنٸڭ تٷركٸلەرٸن جاۋلاپ كەلگەن كەزٸندەگٸ سوعىستارى ايتىلادى. سول ەڭبەكتە دە وسى جاۋلاشىلىقتا دٸن تاراتۋشىلار تٷركٸلٸك مۇعتار, مۇع-تارسالارمەن سوعىستى دەپ اتاپ تۇرىپ جازادى. ياعني, سول كەزەڭدە دە مۇع ەلٸنٸڭ بولعانى, بٸراق, ولار ەلەمگە جايىلىپ كەتكەن تٷركٸ دەگەن اتاۋدىڭ ٸشٸنە سٸڭە وتىرىپ, مۇع اتاۋلارىنىڭ ۇمىتىلا باستاعان كەزەڭٸ ەدٸ. يسلام دٸنٸن ناسيحاتتاۋشىلار ٷشٸن مۇعتار دەگەن كەپٸرلەرگە سانالدى. بٸراق, وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸر دە بٸر تاريحشى «نەگە يسلام دٸنٸن تاراتۋشىلار, بۇلاردى مۇع دەپ اتادى? ول نە ماعىنا بەرەدٸ, حالىقتىڭ اتاۋى ما, ەلدە, ارابشا اتاۋ ما?» دەگەن سيياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەۋدٸ ويلاماپتى, ٶكٸنٸشتٸ! ەيتپەسە, ولار تەگٸننەن-تەگٸن مۇع دەپ اتاۋشى ما ەدٸ?!

نەگٸزٸنەن مۇعتاردىڭ ارعى تاريحىنا كٶزجٷگٸرتەر بولساق, ولاردىڭ تاريحى سوناۋ ساق دەۋٸرٸنە باراتىنىنا كٶز جەتكٸزەمٸز. سول بٸر بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ مىڭجىلدىقتاردا ورتالىق ازييانىڭ يەسٸ اتانعان مۇعتار – پارسى پاتشالىعىمەن كٶپ سوعىسىپ, پارسىلارمەن كٶپ ارالاسىپ كەتكەن. تٸپتەن, پارسى ەسكەرٸنٸڭ قۇرامىنا ساقتارمەن بٸرگە بارىپ, سول جەردٸ مەكەندەپ تە قالعان. گرەك تاريحشىسى گەرودوت ولاردى ميدييانىڭ ٸرٸ تايپالارىنىڭ بٸرٸ دەپ اتاعان. ال, ميدييا پاتشالاعى ورتالىق ازييادان بارعان تٷركٸلٸك تايپالاردىڭ وداعى ەكەنٸن قازٸرگٸ عالىمدار دەلەلدەپ جٷر. نەگٸزٸنەن, ميدييا پاتشالىعى ب.ز.ب. 7 ع-دىڭ 70-شٸ جىلدارىندا پايدا بولعان.

استاناسى ەكباتانا قالاسى (قازٸرگٸ حامادان ماڭىندا) بولدى. ميدييانىڭ العاشقى پاتشاسى قياقسار پاتشانىڭ (شامامەن ب.ز.ب. 625 – 584) تۇسىندا ول كٶنە شىعىستاعى ۇلى دەرجاۆالاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. قياقسار قازٸرگٸ يراننىڭ سولتٷستٸك جەرٸندە ەسكەري رەفورما جٷرگٸزٸپ, ەزەربايجان ساقتارىمەن بەيبٸت كەلٸسٸم جاساپ, سول دەۋٸردەگٸ گٷلدەنگەن ۆاۆيلونمەن كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, ب.ز.ب. 607 – 605 جىلدارى اسسيرييانى تالقاندادى, كەيٸن ۋرارتۋ مەن كاپپادوكييانى باسىپ الدى. قياقساردىڭ بالاسى ەرٸ مۇراگەرٸ استياع تۇسىندا ميدييانى پارسى پاتشاسى كير جاۋلاپ الىپ (ب.ز.ب. 553 – 550/49), احەمەن ەۋلەتٸ بيلەگەن پارسى پاتشالىعىنىڭ قۇرامىنا قوستى.

وسى جەردە مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆتىڭ 2001 جىلى 10 ناۋرىزدا وبلىستىق «اق جول» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن «تۇراننىڭ ۇلى قاعانى» اتتى ماقالاسىنان ٷزٸندٸ كەلتٸرە كەتكەن جٶن سيياقتى: «مٸنە, وسى قۇبىلىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزعا دەيٸنگٸ VII عاسىردا تٷرٸك تايپالارىن بٸرٸكتٸرٸپ, ۇلى تۇران ٶلكەسٸندە قۇرىلعان ۇلى قاعاندىق حاقىندا سٶز ەتكٸمٸز كەلەدٸ. بۇلار تۋرالى تاريحي جازبا دەرەكتەر كٶزدەرٸ زورووستريزم دٸنٸنٸڭ قاسيەتتٸ كٸتابى «اۆەستادا» باياندالعان. تۇراننىڭ ۇلى قاعانى الىپ ەر توڭا «اۆەستادا» افراسياب اتىمەن بەرٸلٸپ وتىرادى. («اۆەستا». تەگەراڭ 1991,1- 2 توم) ەۆروتسەنتريستٸك تانىمداعى عالىمدار سكيف, ساق دەگەن حالىقتاردى تٷركٸ جۇرتىنا قيماي, ول پارسى تەكتەس دەگەن ويدى ناسيحاتتاۋمەن كەلەدٸ. ماقۇل وسىلاي-اق بولسىن دەيٸن دەسەك, پارسى جۇرتى تابىنىپ كەلگەن زورووستريزم دٸنٸنٸڭ قاسيەتتٸ كٸتابى «اۆەستا» ٶزدەرٸ افراسياب دەپ اتاعان الىپ ەر توڭانى پارسىلارعا قارسى جاۋ رەتٸندە كٶرسەتٸپ وتىرادى. تٸپتٸ ۇلى اقىن فيردوۋسيدٸڭ «ٸٸٸاھناماسىندا» دا افراسياب پارسى جۇرتىنىڭ جاۋى رەتٸندە سۋرەتتەلەدٸ ەمەس پە? ال سكيفتەر, ساقتار يندوەۆروپالىق تٸلدە سٶيلەگەن بولسا, سولار جايلاعان جەردٸ ۋىسىندا ۇستاپ, قاعاندىق بيلٸگٸن جٷرگٸزٸپ وتىرعان الىپ ەر توڭا تٷرٸك تٸلٸندە نەگە سٶيلەيدٸ?.... يراندى تٸزە بٷكتٸرٸپ, ٶز بيلٸگٸندە ۇستاعان الىپ ەر توڭا قاعانعا تەۋەلدٸ يران شاھى كەيقىسراۋ ونى اسا مەرتەبەلٸ قوناق رەتٸندە سارايىنا شاقىرىپ, قاعاندى وپاسىزدىقپەن اسىنا ۋ قوسىپ بەرٸپ, ب.ز.د. 626 جىلى مەرت ەتەدٸ».

سوندا دەيمٸن-اۋ, سول يرانعا كەتكەن مۇع تايپالارىن بٸر كەزدەرٸ افراسياب قاعان دا باسقارىپ بارعانى عوي?! تاعى دا وسى ماقالاسىندا مەكەمتاس اعامىز: «الىپ ەر توڭانىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ماداي ەكەندٸگٸن دە بٸلٸپ وتىرمىز.. ال, الىپ ەر توڭا ونىڭ حالىق اتاپ كەتكەن ماداق اتى ەكەن. «الىپ» دەگەن سٶز بٷكٸل تٷرٸك حالىقتارىنا ورتاق ماعىنادا ايتىلاتىن ٶتە كٷشتٸ باتىر, قولباسشى باھادٷر دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ ەكەن» دەيدٸ. تٸپتەن, ميدييا مەملەكەتٸنٸڭ بٸر كەزدەرٸ ماداي, مادايا دەپ تە اتالعانىن بٸلەمٸز. مۇنىڭ بارلىعى پارسى تاعىنا وتىرعان افراسيابتىڭ شىن اتىمەن ماداي اتالىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن ەكەنٸن جاي ۇقساستىق دەپ ويلامايمىز. جەنە دە پارسىلاردىڭ قاسيەتتٸ كٸتابى سانالعان «اۆەستا» دا پارسىلاردٸكٸ ەمەس, ماگ تايپاسىنان شىققان سپيتاما-زاراتۋشترا جازعانىن ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلە مە ەكەن? بۇل تۋرالى ورتاعاسىرلىق عالىم ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني ٶزٸنٸڭ «پامياتنيكي مينۋۆششيح پوكولەنيي» اتتى ەڭبەگٸندە بىلاي دەيدٸ: «زاراتۋشترا سەفيد-تۇماننىڭ ۇلى, ازەربايجاندىق. ول پاتشا مەنۋچيحردٸڭ ۇرپاقتارىنان شىققان جەنە ماگتاردىڭ اسىل وتباسىلارىنىڭ مٷشەلەرٸنە, ولاردىڭ اقسٷيەكتەر توبىنا جاتاتىن. زاراتۋشترا ٶزٸمەن بٸرگە اۆەستا دەپ اتالاتىن كٸتاپتى الىپ كەلدٸ. ول بارلىق باسقا حالىقتاردىڭ تٸلدەرٸنەن ٶزگەشە تٸلدە جازىلعان جەنە ەرەكشە تٷردە قۇرىلعان.....» (پەرەۆود م.ا.سالە. تاشكەنت-1957 ج. اكادەميي ناۋك ۋزبەكسكوي سسر. 205 بەت.). مٸنە, زاراتۋشترا پايعامباردىڭ ماگ تايپاسىنان ەكەندٸگٸ جەنە اقسٷيەكتەر توبىنا جاتاتىنى ناقتى ايتىلعان. جەنە ەكەسٸ سەفيد-تۇماننىڭ ەسٸمٸ دە تٷرٸكشە ەكەنٸ, سونىمەن قاتار, ونىڭ اقسٷيەكتٸك تۇمان دەگەن لاۋازىمى دا تٷركٸلەردٸڭ تارحان سەكٸلدٸ اتاقتارىنىڭ بٸرٸ بولعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز.  

ال, وسى ميدييا پاتشالىعىن قۇرعان تايپالاردى گرەكتٸڭ تاريحشىسى گەرودوت ٶزٸنٸڭ «سكيفييا» (كيەۆ, فيرما «دوۆيرا» 1992 ج)  اتتى ەڭبەگٸندە ماگتار, ماگ تايپالارى دەپ اتاپ جەنە ولاردىڭ شىعىس ازييا مەن ەزٸربايجاننىڭ وڭتٷستٸك ٶلكەسٸنەن كەلگەنٸن جازادى. ول ماگتاردىڭ جادىلاۋ, سيقىرلاۋ ٶنەرٸنە تاڭ قالا  وتىرىپ, بۇلاردى سيقىرشىلار دەپ تە جازعان ەكەن. شىن مەنٸسٸندە بٸزدٸڭ بابالارىمىز تٷركٸلەر دە سيقىرلاۋ ٶنەرٸن مىقتى يگەرگەنٸن ورتاعاسىرلىق كٶپتەگەن تاريحشىلار جازىپ كەتكەن. سايدمۋرود بوبومۋللوەۆ پەن  ناسرۋللو ۋبايدۋللوەۆتىڭ «تادجيكي ۆ يستوريچەسكيح يستوچنيكاح ي ترۋداح يسسلەدوۆاتەلەي» اتتى ەڭبەگٸندە: «گەرودوتتىڭ ايتۋى بويىنشا ميدييا تايپالارىنىڭ بٸرٸ ماگتار بولعان. ولار ٶزدەرٸنٸڭ رۋلىق ۇيىمىن ساقتاي وتىرىپ, احەمەنيدتەردٸڭ قول استىندا دٸني توپ, ەر تٷرلٸ سالت-جورالار مەن قارعىستار جاساعان كەسٸبي دٸني قىزمەتكەرلەر بولدى. ماگتاردىڭ نەگٸزگٸ قۇرباندىق جانۋارلارىنىڭ بٸرٸ جىلقى بولدى» (دۋشانبە, 2018 ج, «دونيش» 21 بەت) دەپ جازادى. وسى بٸر گەرودوتتىڭ جازباسىنان اڭعارساق سول كەزەڭدەردە تٷركٸلەردەن باسقا ەشكٸم جىلقىنى قۇرباندىققا شالمايتىنى جەنە جىلقى عانا تٷركٸلەردٸڭ نەگٸزگٸ اسى دا مالى دا بولعانىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, ميدييا پاتشاسىنىڭ ەسٸمٸ دە ناعىز تٷركٸ ەسٸمٸ ەكەنٸن  (قياقسار, استياع) اڭعارامىز. ولاردىڭ سيقىرلاۋ, جادىلاۋ ٶنەرٸنەن جەنە مۇع دەگەن سٶزدٸ ماگ دەپ اتاعان سٶزٸنەن كەيٸننەن ورىستارداعى ماگ, ماگييا سٶزٸ كەلٸپ شىقتى. سەبەبٸ, گرەكتەر سيقىرشىلىقپەن, دۋا جاساۋمەن اينالىسقان مۇع تايپالارىن ٶز تٸلدەرٸنە ىڭعايلاپ ماگتار دەپ اتاپ كەتكەن-دٸ. وسى مۇع-ماگ تايپالارى زاراتۋشترا باستاعان دٸني جولدى ۇستانا وتىرىپ, ونى بٷكٸل پارسى جەرٸنە تاراتتى. ول جەردەن ەلەمنٸڭ بارلىق جەرٸنە تارادى. ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني ٶزٸنٸڭ «يندييا» اتتى ەڭبەگٸندە: «ەجەلگٸ ۋاقىتتا حوراسان, فارس, يراك, موسۋل جەنە سيرييا شەكاراسىنا دەيٸن بۋددا دٸنٸن ۇستانعان. كەيٸن زاراتۋشترا ەزٸربايجاننان شىققان سوڭ ونىڭ ٸلٸمٸ پارسى پاتشاسى گۋشتاسپاعا ۇنادى. ونىڭ ۇلى يسفانديياد بۇل ٸلٸمدٸ شىعىس پەن باتىس ەلدەرٸندە كٷشپەن جەنە بەيبٸت جولمەن تاراتا باستادى. ول قىتايدان ار-رۋم شەكاراسىنا دەيٸن وت حرامدارىن تۇرعىزدى. ونى تاراتۋشىلار ماگتار(مۇعتار) دەپ اتالدى» دەيدٸ. (موسكۆا «لادومير» 1995 ج. 66 بەت). بيرۋنيدٸڭ ايتۋى بويىنشا زاراتۋشترا ەسكەندٸر زۇلقارنايىننان 258 جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن ەكەن. سوندا شامامەن ب.د.د 600 جىلدارعا كەلەدٸ. بۇل كەزەڭ مەكەمتاس اعامىز ايتقانداي افراسيابتىڭ زامانى ەدٸ. سول تۇستا مۇع تايپاسىنىڭ اقسٷيەك توبىنان شىققان ول ٶز دٸنٸن دٷنيەگە ەكەلٸپ, تاراتا باستايدى. اتالعان دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ, زاراتۋشترا كٶنە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تۇڭعىش پايعامبارى ەكەنٸنە جەنە مۇع اتاۋىنىڭ دا ەجەلگٸ تٷركٸ تايپالارىنىڭ اتاۋى بولعانىنا كٶز جەتكٸزەمٸز. وسى جەردە حامزا كٶكتەندٸ اعامىزدىڭ شىڭعىسحان تۋرالى جازعان عىلىمي-زەرتتەۋ كٸتابىنان قىزىقتى دەرەكتٸ ۇسىنعىم كەلٸپ تۇر.  ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ 1-كٸتابى, الماتى «قاسيەت» باسپاسىنان 2020 جىلى شىققان «التىن تٶركٸن» دەپ اتالاتىن ەڭبەگٸنٸڭ 252 بەتٸندە: «كٶپتەگەن ىقتيمال قيسىندى ويلاردى سالىستىرىپ قاراعاندا افراسياب ەسٸمٸ, ونىڭ داڭقى شىڭعىسحانعا ٶتە تانىمال بولعان. بٸراق, شىڭعىسحان افراسياب جاتقان جەرگە قاراعاندا زاراتۋشترا پايعامبار جەرلەنگەن جەردٸ, ەجەلگٸ اريلىقتاردىڭ كيەلٸ مەكەنٸن اسقان قۇشتارلىقپەن, تاباندىلىقپەن ٸزدەگەن. ەڭ سوڭىندا سپيتاما-زاراتۋشترا پايعامبار وسى جەردە جەرلەنگەن دەگەن جوبامەن قازٸرگٸ زەڭگٸ بابا تۇرعان جەرگە العاش رەت بەلگٸ تۇرعىزعان» دەپ, مۇعۇلداردان شىققان زاراتۋشترا پايعامباردى شىڭعىسحان ٶزٸنٸڭ ارعى باباسى رەتٸندە قاتتى ٸزدەگەنٸن جازادى. جەنە دە زاراتۋشترا پايعامباردىڭ دٸنٸن ۇستايتىن مۇعۇلدار تۋرالى وسى ەڭبەكتٸڭ 253 بەتٸندە: «زورواستريزم دٸنٸنٸڭ بٸر تارماعىن ۇستاناتىن مونعولدار ٶتە قاسيەتتٸ مەكەن رەتٸندە زاراتۋشترا قابٸرٸن اسقان قۇشتار ماحابباتپەن ٸزدەدٸ» دەپ تۇجىرىم جاسايدى. ال, عالىم ارحەولوگ ۋاحيت شالەكەنوۆ اعامىز ٶزٸنٸڭ «ورتالىق ازيياداعى ارييلەردٸڭ ٶركەنيەتٸ» دەگەن ەڭبەگٸندە: «قازٸرگٸ عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ «اۆەستانى» ب.ز.ب. ٸٸ مىڭجىلدىقتىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا ورتالىق ازييادا نە سولتٷستٸك-باتىس اۋعانىستان مەن سولتٷستٸك-شىعىس يرانعا كٶرشٸ ايماقتاردىڭ بٸرٸندە پايدا بولدى دەپ ەسەپتەپ كەلگەن. قازٸرگٸ ارحەولوگتار بۇل پٸكٸردٸ انىقتاپ, ارييلىقتاردىڭ ٶمٸرٸن سەۋلەلەندٸرەتٸن «اۆەستا» ورتالىق ازييادا, ناقتىراق حورەزم جەرٸندە جازىلعان دەگەن پٸكٸردٸ س.پ. تولستوۆ ٶتكەن عاسىردىڭ 40 جىلدارىندا جازعان بولاتىن. عۇلامانىڭ وسى پٸكٸرٸن قۋاتتايتىن ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلەر كەڭ كٶلەمدە قازاقستاننان تابىلىپ جاتىر. وسى دەرەكتەرگە قاراعاندا, ارييلەردٸڭ پايدا بولعان ورتالىعى الدىڭعى ازييا ەمەس, ورتالىق ازييا» (الماتى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ» 2011. 7 بەت) دەگەن ويىندا دا اۆەستانىڭ ورتالىق ازييادا جازىلعانىن ايتادى. جەنە تاعى دا وسى كٸتاپتىڭ 9 بەتٸندە: «پارسىلاردان شىققان عۇلامالار تٷرٸك تٸلٸن جاقسى بٸلسە, تٷرٸك عۇلامالارى دا سونداي پارسىشا جازعان, سٶيلەگەن. سوندىقتان, بٸزگە جەتكەن «اۆەستا» كٸتابى ەرتەدەگٸ تٷركٸ تٸلٸنەن پارسى تٸلٸنە كٶشٸرٸلگەن بولۋى دا مٷمكٸن» دەيدٸ. بٸز مۇنى نە ٷشٸن ايتىپ وتىرمىز, وندايعى ويىمىز وسى «اۆەستا» كٸتابىن جازعان مۇع تايپالارى, سولاردىڭ اقسٷيەك توبىنان شىققان سپيتاما-زاراتۋشترا ەدٸ. تاعى دا وسى ەڭبەكتٸڭ 21-22 بەتتەرٸندە: «بٸراق بەرٸنەن قىزىعى گەرتسفەلدتىڭ پٸكٸرٸ, ول ەرانۆەز بەن تۇران – بٸر مەملەكەت, تٷركٸستاندا جايلاسقان, بۇل جەردە يرانعا كٶشٸپ كەتۋدەن بۇرىن ميدييالىقتار مەن پارسىلار ٶمٸر سٷرگەن. بۇل ەجەلگٸ زامانداردا جەر جاناتى بولىپ, كەيٸننەن اۋا رايى ٶزگەرگەن جەنە تابيعاتتىڭ 22 وسى قۇبىلىسى ەلدەردٸڭ ۇلى قونىس اۋدارۋىنا, كٶشٸپ كەتۋٸنە سەبەپ بولعان. ەرانۆەز سولايشا ارييلەر مەملەكەتٸنەن تۇران مەملەكەتٸنە اينالعان دەگەن دەيەكتەمە ۇسىنادى. شىندىعىندا اۆەستادا تۇران اتاۋى كەزدەسەدٸ. سونىمەن بٸرگە ارييلىقتار وسى ٶڭٸردەن ٶزدەرٸمەن تٶتەم-تەڭٸرلەردٸ ەۆروپاعا الىپ كەلٸپ, كەيٸننەن گرەك ميفولوگيياسىنىڭ تۇتاس داستاندارىن تۋدىرادى...» دەيدٸ. مٸنە, مۇع تايپالارىنىڭ دا ارييلٸكتەرمەن جەنە ميدييالىقتارمەن بٸرگە تٷركٸستاننان پەرسيياعا كٶشٸپ كەتكەنٸنٸڭ ايعاعى. 

سونىمەن, «مۇع» دەگەن تايپانىڭ بار ەكەنٸن, ولاردىڭ ەجەلدەن جاساپ كەلە جاتقانىن بٸرشاما ايتتىق. ەندٸ, «مۇع» سٶزٸنٸنٸڭ ماعىناسى قانداي بولعانىنا وي جٷگٸرتٸپ, تاعى باسقا دا دەرەكتەردٸ العا تارتايىق. ٸح عاسىردىڭ اياق جاعىندا قازاق جەرٸ مەن ورتالىق ازييانى جاۋلاپ العان ورىس يمپەريياسىمەن بٸرگە باتىستىڭ عالىمدارى دا بٸزدٸڭ ٶڭٸرگە اياق باسىپ, ولار ٷشٸن قىزىق بولعان كٶپتەگەن دەرەكتەردٸ زەرتتەپ, بٸزدٸڭ تاريحي دٷنيەلەرٸمٸزدٸ بٸرشاما جيناقتادى. سول دەۋٸردٸڭ ۇلى ويشىلدارى بيچۋرين, بارتولد, كاللاۋر, پانكوۆ, ديۆاەۆ, جەتپٸسباەۆ سەكٸلدٸ ەۋەسقوي زەرتتەۋشٸلەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ جيناقتاعان عىلىمي دەرەكتەرٸن «تٷركٸستان ارحەولوگييا ەۋەسقويلار ٷيٸرمەسٸ» اتتى كرۋجوك قۇرىپ, سوندا ٷنەمٸ جارييالاپ وتىردى. ولاردىڭ جيناعان دٷنيەلەرٸنە قاراپ وتىرساق قازٸرگٸ ٶزبەكستان مەن تەجٸكستان جەرٸندە وسى «مۇع» اتاۋىنا بايلانىستى كٶپتەگەن دەرەكتەر ايتىلادى. شىنىندا دا تەجٸكستانداعى «مۇع» تاۋى, ٶزبەكستانداعى «مۇع-كەپە», «مۇعكەنت», «مۇع قورعان», قازاقستانداعى «مۇعالجار» تاۋى دەپ اتالاتىن جەر-سۋ اتاۋلارى تەگٸننەن ايتىلماسا كەرەك-تٸ. سول تٷركٸستان ەۋەسقويلار ٷيٸرمەسٸنٸڭ مٷشەسٸ جەتپٸسباەۆتىڭ 1900 جىلى تاشكەنت قالاسىندا جارييالاعان «سلوۆو «مۋگ», كۋرگانى ي كامەننايا بابا» اتتى ماقالاسىنا كٶز جٷگٸرتەيٸك:

«1899 جىلى 9 قاراشادا ٶتكەن ارحەولوگييا ەۋەسقويلارى تٷركٸستان ٷيٸرمەسٸ مٷشەلەرٸنٸڭ جالپى جينالىسى وتىرىسىنىڭ № 4 حاتتاماسىندا ٷيٸرمە مٷشەسٸ گ.بريانوۆ ٶزٸنٸڭ "فەرعانا وبلىسىنداعى ەجەلگٸ كاسان قالاسىنىڭ ٸزدەرٸ تۋرالى" ماقالاسىندا "مۋگ-كۋرگان" بەكٸنٸسٸنٸڭ قيراندىلارىن ەسكە الادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كاساننىڭ سولتٷستٸك جاعىندا بٸر-ەكٸ ميل قاشىقتىقتا, الابۇقا اۋىلىنا بارار جولدا, كاساننىڭ ٷستٸنەن ەدەۋٸر كٶتەرٸلگەن تٶبەلٸ جەردە "مۇع قورعان" شاعىن بەكٸنٸسٸنٸڭ قيراندىلارى ايقىن كٶرٸنەدٸ ەكەن. ول تۋرالى "مۇع  اتاۋىنان باسقا, جاقىن اۋىلداردا ەشقانداي اڭىز ساقتالماعان, تٸپتٸ, ول اۋىلداردا "مۋگ" سٶزٸنٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيدٸ, ۇمىتىپ كەتكەن. «بۇل كەز-كەلگەن حالىقتى, بولماسا بٸر ادامدى نەمەسە جەكە بٸر زاتتى بٸلدٸرەتٸن اتاۋ ما?» دەگەن وي تۋعىزادى. سونىمەن قاتار, گ.بريانوۆ 1898 جىلعى ارحەولوگييا ەۋەسقويلارىنىڭ تٷركٸستان ٷيٸرمەسٸنٸڭ حاتتامالارىنا ەنگٸزٸلگەن گ.گرامەنيتسكيي مەن گ.اندرەەۆتٸڭ ماقالاسىنا سٸلتەمە جاسايدى. وندا دا "مۋگ" سٶزدەرٸ ايتىلعان. بىلايشا ايتقاندا تٷركٸستان جەرلەرٸندە بٸر كەزەڭدەردە "مۋگ"دەپ اتالاتىن ادامدار وسىندا ٶمٸر سٷرگەندەي. سودان كەيٸن, كٶنە قالا "كاسانە" تۋرالى مەلٸمەتتەردە №4 حاتتامادا, مۇسىلمان ترانسكريپتسيياسىندا, تٷركٸ تٸلٸندە جەنە "ازرياتي-شا-دجارير" كٸتابىنان الىنعان تۇتقىندار تۋرالى ەڭگٸمە بولادى. الدىمەن اراب تٸلٸندە جازىلعان, سودان كەيٸن پارسى تٸلٸنە اۋدارىلعان جەنە سوڭىندا تٷركٸ تٸلٸنە اۋدارىلعان سول دەرەكتەردە تاعى دا بٸرنەشە جەردە "مۇع" سٶزٸ ايتىلادى. بٸراق مۇندا مۇع تۋرالى 1700 ادامنان تۇراتىن شا-دجەريردٸڭ ۇلى مۇحاممەدتٸڭ باسشىلىعىمەن, حيجرانىڭ 34-شٸ جىلى مەدينا قالاسىنان حاليفا وسمان جاۋلاپ العان حالىق رەتٸندە ايتىلادى. بۇل ەكسپەديتسييا "مۇع - كارۆان-بەست "(بۇل حالىقتىڭ بٸر تٷرٸ بولسا كەرەك) شايقاسىندا" مۋزگە " دەگەن جەردە جەڭٸلٸسكە ۇشىراپ, جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن مەيٸتتەرمەن تاستاپ, مەديناعا ورالادى. سودان كەيٸن حاليفا الي, حيجرانىڭ 39-شى جىلى, قايتادان ابدۋللا-اميردٸڭ باسشىلىعىمەن 8000 ادامنان تۇراتىن ەكٸنشٸ ەكسپەديتسييانى جابدىقتاپ, جٸبەرەدٸ. ول مۇعتاردى جاۋلاپ الىپ, وسى ايماقتى باسقارۋعا حاليفا تاعايىنداعان شا-دجەريردٸڭ بٸر ادامى كەلگەنگە دەيٸن تٷركٸستان ايماعىن بٸراز ۋاقىت باسقارىپ تۇردى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وسى ٷزٸندٸلەردەن "مۇعتىڭ" بەلگٸلٸ كەزەڭدە ورتا ازييادا ٷستەمدٸك ەتكەن حالىق بولعانىن كٶرۋگە بولادى. قىرعىزدار (قازاقتار دەپ تٷسٸنٸڭٸز) ورتالىق ازييانىڭ بارلىق كەڭٸستٸگٸنە تارالعان وسىنداي بارلىق قورعانداردى "مۇعتىڭ ٷيٸ" دەپ اتايدى, بۇل "مۇعتاردىڭ تۇرعىن ٷيلەرٸ" دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ»...

مٸنە, بٸز ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەن ارابتاردىڭ جاۋلاۋ بارىسىندا ەڭ العاش كەزٸككەن جەنە ارابتاردى ويسىراتا جەڭگەن تٷركٸلٸك تايپالار وسى مۇعتار بولاتىن. جەتپٸسباەۆتىڭ جوعارىداعى ماقالاسىندا ناقتى ەرٸ انىق ايتىلعان. بٸر كەزدەرٸ ورتا ازييادا قۇدٸرەتٸ كٷشتٸ مۇع تايپالارى بولعانى ايدان-انىق ەدٸ. ەسٸرەسە, وسى مۇع, ماگ تايپالارى تۋرالى دەرەكتٸ تەگٸ تٷركٸلٸك بۇلعار تاريحشىلارىنىڭ 30 مىڭ جىلدىق تاريحى جازىلعان دەرەكتەن ٸزدەپ تاپتىق. بۇل تاريحي دەرەكتە ماگ, مۇع سٶزدەرٸنٸڭ ناقتى ماعىناسى ايتىلادى جەنە ونىڭ تٷركٸلەردٸڭ ەرتە زاماندارداعى اتاۋىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرەدٸ. بۇل – بٸز ٷشٸن تاپتىرماس عىلىمي جاڭالىق بولعانى راس. ەندٸ بٸراز دەرەكتەردٸ اتالعان بۇلعار دەرەكتەرٸمەن سٶيلەتەيٸك. تٸپتەن, «مۇعۇل» دەگەن اتاۋعا ورىس حالقى دا جارماسىپ, ونى ٶزدەرٸنٸڭ تٷپكٸ ەجەلگٸ اتاۋى رەتٸندە دە قابىلداپ, ونى عالىمدارى ٶز ەڭبەكتەرٸندە جازىپ جاتىر. ول دەرەكتەردٸ دە كەلتٸرەتٸن بولامىز.

سونىمەن, بۇلعارييانىڭ تٷپكٸ تاريحىن شەجٸرەلەپ جازعان, ورتاعاسىرلىق عالىم باحشي يماننىڭ 3 تومدىق «دجاگفار تاريحى» اتتى ەڭبەگٸندە تالاي تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحى تەرەڭنەن قوزعالىپ, كٶپتەگەن تاريحي نەگٸزدەردٸڭ بەتٸ اشىلادى. بٸز وسى ەڭبەكتٸ زەرتتەپ, زەردەلەي وتىرىپ, «مۇع» دەگەن سٶزدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن وسى دەرەكتەن تاپتىق. نەگٸزٸ بارلىق تٷركٸلەردٸڭ ورتاق توتەمٸنە اينالىپ كەتكەن بٶرٸ كەيپٸ, بۇلعارلاردىڭ دا نەگٸزگٸ تٷبٸ سانالادى. دجاگفار تاريحىندا: «"بۋلگار" - "قاسقىردىڭ باسى (بۋلگ, بۋرگ)" - يدەليتتەردٸڭ تۋى دەپ اتالدى, وندا قاسقىردىڭ باسى بەينەلەنگەن. ەجەلگٸ بولگار تٸلٸندەگٸ "بۋلگ" سٶزٸ "قارا" جەنە "قاسقىر" دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸندٸكتەن, بۋلگاردى" قاسقىر" جەنە"قارا باس"دەپ تە اتادى» دەپ ناقتىلاي تٷسەدٸ. (ورەنبۋرگ. 2-توم رەداكتسييا ۆەستنيكا «بولگار يلە», 1994. 1997. 62 بەت). مٸنە, قاراپ وتىرساڭىزدار, بارلىق تٷركٸ بالاسى ٶزٸنٸڭ شىعۋ تٶركٸنٸن بٶرٸمەن بايلانىستىرادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زەرتتەپ كەلە جاتقان تٷپ تٶركٸنٸمٸز دە وسى بٶرٸگە تٸرەلگەلٸ تۇر. سەبەبٸ, تٷركٸلەردٸڭ تٷپ تاريحىن جازىپ قالدىرعان دا, تالداپ مەن-ماعىناسىن اشىپ بەرگەن دە بۇلعارلاردىڭ كٶنە تاريحى ەدٸ. جوعارىداعى اتالعان دەرەكتە تاعى دا ٶزدەرٸنٸڭ شىعۋ تاريحىنا قاتىستى بٸر اڭىزدى كەلتٸرەدٸ. وندا: «باسقا ميفتە باستى كەيٸپكەر - الپاۋىت قاسقىر. بٸردە جاۋلار بٸر بولگار رۋىن جويىپ, ونىڭ سوڭعى ٶكٸلٸن - بيٸنٸڭ (كٶسەمنٸڭ) كٸشكەنتاي ۇلىن ٶلتٸرگٸسٸ كەلگەندە, الپاۋىت ماگ-قاسقىر بۇعان جول بەرمەدٸ. ول بالانىڭ جارالانعان اناسىنا كٷش بەردٸ, ول بالاسىن ٷلكەن قازاندىققا وتىرعىزىپ, قازاندى ٶزەنگە لاقتىرا الدى. ٶزەن بالاسى بار قازاندى ٷلكەن جەنە ٶتپەيتٸن باتپاققا ەكەلدٸ. سودان كەيٸن الىپ قاسقىر سامارا داقىلىنىڭ رۋحىن بۇعىعا اينالدىرىپ, باتپاقتان ٶزەنگە ٶتٸپ, بالانى قاسقىردىڭ ورىنا (ٸنٸنە) اپاردى. قاسقىر بالانى تاماقتاندىرىپ, كەيٸن ول «ۇلى ماگ», «مۇع ۇلى», ياعني, (قاسقىردىڭ ۇلى) دەپ اتالىپ كەتتٸ» دەيدٸ. بٸز «مۇع» سٶزٸنٸڭ ماعىناسىنا ەندٸ كٶزٸمٸز جەتتٸ, مۇع – قاسقىر, بٶرٸ, بارىس دەگەن ماعىنانى بەرەتٸن سٶز بولىپ شىقتى. بابالارىمىزدىڭ كٶنەدەن ۇمىتىلىپ جەتكەن سٶزٸ ەكەنٸن اڭعاردىق. بۇل تۋرالى قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ەلكەي مارعۇلان نە دەيدٸ ەكەن, وقىپ كٶرەيٸك. ول كٸسٸ ٶزٸنٸڭ «قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق جىرلارى, ميفتەرٸ, ەرتەگٸلەرٸ, اڭىز ەڭگٸمەلەرٸ» اتتى دوكتورلىق ديسەرتاتسيياسىندا: «ەسكٸ زامانداعى نانىم بويىنشا بٶرٸ ەرلٸكتٸڭ, باتىرلىقتىڭ, كٷشتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸن بٸلدٸرەدٸ...... «ماڭعىس», «اداي», «نوعاي» دەگەن سٶزدەر بٸر كەزدەرٸ «بٶرٸ» ماعىناسىندا جۇمسالىپ,, الىپ ەردٸ ارداقتاپ ايتاتىن لاھاپ سيياقتى بولعان. ەرتە زامانداعى «قۇس بٶرٸ», «ماڭعىس», نە بەرگٸ كەزدەگٸ «يت قۇس» دەگەن سٶزدەر «كٶكتٸڭ, بيٸكتٸڭ قۇسى» دەگەن ماعىنادان تۋعان. «ماڭ», «شىڭ», «بٶرٸ», «تاڭ» دەپ ەرتە كەزدە «كٶك», «اسپان», «بيٸك شىڭ» ماعىناسىندا جۇمسالعان» (ە.مارعۇلان شىعارمالارى, 3-توم, «الاتاۋ» باسپا-پوليگرافييالىق كورپوراتسيياسى. الماتى 2007. 100-102 بەتتەر) دەپ, قازاقتاعى قاسقىردىڭ اتاۋىن تۋرا ايتۋدان قاشاتىنىن مەڭزەيدٸ, سونىمەن قاتار, ونىڭ تٷركٸ تٸلٸندە كٶپتەگەن ماعىناعا يە ەكەنٸن ايتادى. ياعني, «مۇع» اتاۋى دا بٸر كەزدەرٸ قاسقىر, بٶرٸ اتاۋىنىڭ بٸر بالاماسى بولىپ, حالقىمىز ونى تۋرا اتاۋدان قاشۋى سەبەپتٸ ۇمىتىلعانعا كٶز جەتكٸزەمٸز. جەنە وسى جەردە ايتا كەتەتٸن تاعى بٸر نەرسە, ول عۇلاما عالىم ە.مارعۇلاننىڭ ايتىپ وتىرعان «ماڭ» سٶزٸ تۋرالى بولماق. ەگەر «ماڭ» سٶزٸ دە بٶرٸنٸڭ بالاماسى بولسا, وندا قازٸرگٸ «ماڭعىشىلاق, ماڭقىستاۋ» دەگەن اتاۋلاردىڭ دا بٸر كەزدەردەگٸ «مۇع قىشلاق, مۇع قىستاۋ» دەگەن تەرميننٸڭ بالاماسى بولىپ شىعاتىنىن بايقاۋ دا قيىن ەمەس. ياعني, «بٶرٸلەر قىستاۋى, بٶرٸلەر قىشلاعى» دەگەن مەنگە يە بولىپ شىعادى. سونىمەن قاتار, مۇعقىستاۋعا جاقىن اقتٶبە وبلىسىندا ورنالاسقان مۇعالجار دەگەن تاۋدىڭ بارى بەلگٸلٸ جەنە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ول تاۋ سولاي اتالىپ كەلەدٸ. بۇل دا «بٶرٸلەردٸڭ جارى, تاۋى» دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸن ەندٸ ۇعىنعاندايمىز. بۇل جەردە ايتپاعىمىز تازا ماعىناداعى «بٶرٸ» ەمەس, سول اتاۋدى يەمدەنگەن حالىقتاردىڭ قونىسى, قىستاۋى دەگەن سٶز بولعانىن جەتكٸزۋ عانا. ياعني, «مۇعۇلدار» مەكەنٸ دەگەن سٶز. 

ال, بۇل اتاۋدى بٷكٸل ەلەمگە تاراتىپ, الىپ شىققان تەك شىڭعىسحان ەدٸ. ياعني, شىڭعىسحان ٶزٸنٸڭ قۇرعان ۇلى يمپەريياسىن «مۇعۇلدار» دەپ اتادى. ونداعىسى سوناۋ ەسكٸ زامانداردا ۇمىتىلىپ كەتكەن بابالارىمىزدىڭ اتاۋىن قايتا كٶتەرٸپ, «مۇع ۇلدارى, مۇعۇلدار, بٶرٸ ۇلدارى» دەگەن ناعىز شىنايى دا ادام جانىنا, ەسٸرەسە بارشا تٷركٸ بالاسىنا رۋح بەرەتٸن اتاۋدى قالىپتاستىرعانى بولاتىن. شىنىندا دا شىڭعىستىڭ قالىڭ ەسكەرٸ بٶرٸدەي تالاپ, جايپاپ ەلەمدٸ جاۋلاعانى تاريحتىڭ التىن ساحناسىندا ٶشپەستەي ٸز بولىپ قالدى. ورتاعاسىرلىق ارابتىڭ, پارسىنىڭ كٶپتەگەن تاريحشىلارى دا شىڭعىسحان تۋرالى جازعاندا مۇعۇلداردى بٶرٸگە تەڭەپ, ولاردىڭ قايتپاس-قايسار باتىرلىعىن تاڭ قالا جىرلاعان-دى. مۇنىڭ بارلىعى دا تەگٸننەن-تەگٸن ەمەس ەكەنٸن ەندٸ بايقاپ تۇرمىز. تٸپتەن, ەجەلگٸ تٷركٸلەردە بٶرٸ سٶزٸنٸڭ كٶپ اتاۋى بولعانىن اڭعارامىز. «دجاگفار تاريحى» 2-تومىندا ونىڭ بارلىق اتاۋىن تالداپ بەرەدٸ: «بٶرٸ - بۇل ايدىڭ الپىسى, اڭ اۋلاۋدا, ەسكەري سەتتٸلٸكتە, جەڭٸستە, داڭقتا قۋات بەرەدٸ. ول - بولگار حالقىنىڭ قامقورشىسى. ول قاسقىر مەن بارىستىڭ كەلبەتٸن قابىلداعان. كەيدە بٸر كٶزدٸ بەينەلەنگەن. بۇل الىپتىڭ باسقا دا بولگارشا (تٷرٸكشە) اتاۋلارى - چين (حين), حون, سينديۋ, سيانبي, بارىس, بارىن (ەسكەري جەنە پاتشا داڭقى), ماگ, مۋگ (ماك, مەك), ماميل (ماملي), ايچين (افشين), كۋر (گۋر), ايبوري, بۋلگ (قارا), سەلىتچي (بالقىتۋشى) جەنە ت.ب.» دەي وتىرىپ: «بولگارلاردىڭ توتەمٸ – قاسقىر, بٶرٸ, ماگ, مۋگ» دەپ جالعاستىرادى. تٸپتەن, اڭ پاتشاسى ارىستاننىڭ ٶزٸ وسى ۇلى ماگ دەگەن سٶزدەن شىققانىن ايتادى. «تۇمار رەتٸندە قاسقىر تەرٸسٸنەن جاسالعان باس كيٸمدەر - " بٶرٸك "("بٶرە" - "قاسقىر"). بٸر قىزىعى, بۋلگارلار باستاپقىدا يتتٸ "ەمەك" نەمەسە "ويمەك" (ٷي ماگ) - "ٷي قاسقىر" دەپ اتاعان, ال ارىستان - "ۇلۋگ ماگ" «لۆاگ» ("ٷلكەن قاسقىر") دەپ اتالدى» دەگەن دەرەكتەرگە سەنبەۋگە امالىمىز جوق (دجاگفار تاريحى 2-توم. ورەنبۋرگ. وتۆەتستۆەننىە رەداكتورى ف. گ.-ح. نۋرۋتدينوۆ ي ر. ش. شاريپوۆ 68 بەت). تٸپتەن وسى «مۇعۇلى», ياعني, «بٶرٸ ۇلدارى» اتانعان تايپالاردىڭ اتاۋى ەجەلگٸ ٷندٸستانعا دا جەتٸپ, وندا ول ورماندا ٶسكەن بٶرٸنٸڭ ۇلى ماۋگليگە اينالىپ, اڭىز بولىپ كەتكەنٸنە دە وسى دەرەك كۋەلٸك ەتەدٸ. «دجاگفار تاريحى» 2-تومىنىڭ 46-47 بەتتەرٸندە: «بولگار توپتارى التايدا, قىتايدا, موڭعولييادا بٶرٸ مەن قازان تۋرالى اڭىزداردى تاراتتى (ولاردىڭ نەگٸزٸندە عۇن پاتشالارى مەن شىڭعىس حان تۋرالى اڭىزدار پايدا بولدى), ٷندٸستاندا ماگۋل ەسٸمٸ "موگولدارعا", جابايى قاسقىر بالاسى "ماۋگليگە" اينالدى» دەيدٸ. ەرينە, مۇنداعى بولگار اڭىزدارى دەپ وتىرعاندى جالپى تٷركٸنٸڭ تٷپ تاريحى دەپ تٷسٸنٸڭٸزدەر. ال, ەندٸ اعىلشىن جازۋشىسى كيپلينگ رەديارد دجوزەفتىڭ 1894 جىلى جازعان «ماۋگلي» دەگەن كٸتابىنداعى «مۇع ۇلىنىڭ» تاريحىنا شامالى كٶز سالايىقشى. اتالعان ەڭبەكتە كٸشكەنتاي بالا دجۋنگليگە, قاسقىرلار وتباسىنا تٷسەدٸ. ونى ەمٸزٸپ اسىراعان اناسى قاسقىر راكشانى جاقسى كٶرەدٸ. ول ونى "ماۋگلي" (قاسقىر ۇلى-ماگۋل)) دەپ اتايدى جەنە ونى ٶزٸنٸڭ ولجاسى دەپ سانايتىن شەر-حان اتتى جولبارىستان قورعايدى. قاسقىرلار ادام بالاسىن تاماقتاندىرىپ, ٶسٸرەدٸ. ول ٶز وتباسى ساناعان قاسقىرلارمەن دجۋنگلي زاڭىندا ٶمٸر سٷرەدٸ. دەل وسى اڭىز ب.د.د ٸٸٸ عاسىرلاردا ٶمٸر سٷرگەن ٷيسٸن ەلساۋ بيدٸڭ اڭىزىنا قاتتى ۇقساس. ونى دا جاس كەزٸندە قاسقىر ۇرلاپ, اسىرايدى دا, كەيٸننەن سول دەۋٸردەگٸ تايپالاردىڭ بەرٸ ونى كٶكبٶرٸ اتاپ كەتەدٸ. 17 عاسىردىڭ عۇلاماسى قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى ٶزٸنٸڭ «تٷپ-تۇقياننان ٶزٸمە شەيٸن» اتتى شەجٸرە كٸتابىندا دا وسىنى جازادى. وسى ەڭبەكتە: «موعول دەگەن اتاۋ دا ابىل ۇرپاقتارىنا بەرٸلگەن ەسٸم» (الماتى: «جالىن», 1993 ج. 42 بەت) دەيدٸ. ال, ابىل اتامىز ەلساۋ بيدٸڭ ٷلكەن ۇلى نۋلىنىڭ بالاسى. بۇل دەگەنٸڭٸز جەر بەتٸندەگٸ بارشا تٷركٸلەردٸڭ  ٶزدەرٸنٸڭ تٷپ اتاسىن قاسقىر اسىراپ, قاسقىر ەمٸزدٸ دەپ, ودان تاراعان ۇرپاقتاردىڭ ٶزٸن بٶرٸ تەكتٸمٸز دەپ ساناعان اڭىزىنان ەش ايىرماسى جوق! مٸنە, بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ سوناۋ ەسٸ جوق ەسكٸ زامانداردان بەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ «قاسقىر اسىرادى, بٶرٸدەن تارادىق» دەيتٸن اڭىزدارىنىڭ ەلەمنٸڭ كٶپ ەلٸنە تاراپ, سولاردىڭ مەدەني-رۋحاني دٷنيەسٸنە ازىق بولىپ كەتكەنٸن بايقاپ وتىرمىز. بۇل – اقيقات!

ال, ەندٸ «دجاگفار تاريحى» (ورەنبۋرگ, 1997 ج. رەداكتسيوننايا كوللەگييا: س.ا.مۋرتازين, ف.گ.-ن.نۋرۋتدينوۆ, ر.ح.تيمەرحانوۆ رەداكتسييا ۆەستنيكا "بولگار يلە", 1997 ج) جازباسىنىڭ 3-تومىندا ەڭ العاش «ماگۋل» دەگەن اتاقتى بولگارييانىڭ ۇلى پاتشاسى كۋبراتتىڭ 635 جىلى العانىن جازادى. وندا بىلاي دەيدٸ: «635 جىلى قۇربات تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قۇلاۋىن پايدالانىپ, سوعىسسىز تٷركٸلەردەن كٶنە يدەلدٸك يەلٸكتەردٸ (كيسكاۆكازە, پوۆولجە, سٸبٸر جەنە قازاقستان) تارتىپ الىپ, ٶزٸن دەرەۋ بولگاردىڭ قاعانى دەپ, ال ٶزٸنٸڭ شەكسٸز يمپەريياسىن - ۇلى بولگارييا دەپ جارييالايدى. قاعان بولعان كۋبرات ٶزٸنٸڭ بەلگٸلٸ شامان ەسٸمٸن ساقتاپ قالدى - "ماگۋلى" - "ۇلى (ۇلى) قاسقىر (ماگ, مەك)". ول بۇل اتاۋدى تۋعاننان كەيٸن الدى - مٷمكٸن ەكەسٸنٸڭ اتى البٶري - پاتشا (ال) قاسقىر (بٶرٸ)" بولعاندىقتان شىعار» دەگەن ناقتى فاكتٸنٸ العا تارتادى. مٸنە, بٸز ٸزدەگەن «مۇعۇل» دەگەن سٶزدٸڭ ماعىناسى جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتپەي ساقتالىپ قالعانىنىڭ كۋەسٸ. بٸراق, بۇل اتاۋعا ورىستاردىڭ جارماسىپ جٷرگەنٸن بٸز باعانا جوعارىدا جازعان ەدٸك, ەندٸ, ولاردىڭ دا ەڭبەگٸنەن دەرەك كەلتٸرە كەتەيٸن. ورىستار بۇل اتاۋدى ٶزدەرٸنە جارماستىرماق ويلارىنىڭ تٷپ نەگٸزٸ التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋدەن شىققان قۇبىلىس ەدٸ. سەبەبٸ, ولار ەلەمدٸ جاۋلاعان مۇعۇلداردىڭ ۇرپاعى التىن وردانى زەرتتەپ, ونى ٶزدەرٸنە تارتا وتىرىپ, بۇل – ۇلى رۋستٸڭ مەملەكەتٸ, مۇعۇل دەگەن اتاۋ دا رۋسكە تيەسٸلٸ دەگەن ويدى ايتىپ, ەلەمگە بٶرٸدەي تيٸپ, ٷستەم ەتۋشٸ بٸزبٸز دەيتٸن پاسىقتىعى ەدٸ. مىسالى, ورىستىڭ تاريحشىلارى ا. ت. فومەنكو, گ.ۆ.نوسوۆسكييلاردىڭ «رۋس ي وردا. ۆەليكايا يمپەرييا سرەدنيح ۆەكوۆ» اتتى 2006 جىلى موسكۆادا شىققان ەڭبەگٸندە بىلاي دەيدٸ: «موڭعولييا اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگٸ تۋرالى ويلانامىز. بۇل نەگٸزٸ ورىستىڭ «منوگو-كٶپ», «منوجەستۆو-كٶپشٸلٸك», «منوگوچيسلەننوە ۆويسكو-كٶپتەگەن ەسكەر» سٶزدەرٸنەن شىققان بولۋى مٷمكٸن. سونىمەن قاتار, مونعولييا سٶزٸ ورىستىڭ «موشش-كٷش», «موگ-مٷمكٸن», «موگۋششەستۆو-الىپ كٷش», كٷش (دەمەك, ماگوگ), كٶپشٸلٸك دەگەنٸ. ال, نا.موروزوۆ بولسا, موڭعولييا دەگەن, بۇل گرەك سٶزٸ - مەگاليون, ياعني «ۇلى-ۆەليكيي» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ دەيدٸ. بٸراق, مەگاليون دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ سلاۆيان تٸلٸنەن شىققان منوگو-كٶپ, موگ-كٷشتٸلٸك بولۋى مٷمكٸن. بٸز ستامبۋلداعى حور شٸركەۋٸندەگٸ ەسكٸ موزايكانى الىپ كٶردٸك. وندا موڭعولييا سٶزٸ - مۋگۋليون, ياعني مەگاليون سيياقتى جازىلعان. وسى ۋاقىتقا دەيٸن شىعىس رەسەي ۇلى رەسەي دەپ, ياعني ۆەليكوروسس دەپ اتالادى. بٸزدٸڭ گيپوتەزامىز كەلەسٸدەي: "موڭعول" يمپەريياسى, بۇل - ۇلى يمپەرييا. ياعني, ورتاعاسىرلىق رەسەي مەملەكەتٸ دەگٸمٸز كەلەدٸ» دەيدٸ. يە, شىنىندا دا «موگ» سٶزٸ «مۇع» سٶزٸنەن شىققانى راس. بٸراق, ورىستار وسى اتاۋدىڭ تٷركٸنٸڭ سٶزٸنەن ورىستارعا دەل سولاي كٷشتٸلٸكتٸ, بٶرٸلٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن ماعىنادا سٸڭگەنٸن مويىنداعىسى كەلمەيدٸ نەمەسە ماعىناسىن ەش تٷسٸنبەگەنٸ. ولار ول سٶزدٸ تەك ورىستىڭ سٶزٸ عانا دەپ قابىلداپ جٸبەردٸ. ال, ورىستاردىڭ 90 پايىز سٶزٸنٸڭ قۇرامى تٷركٸلٸك سٶزدەر ەكەنٸن سوناۋ 1970 جىلدارى-اق ولجاس سٷلەيمەنوۆ اعامىز ٶزٸنٸڭ «از ي يا» كٸتابىندا دەلەلدەپ قويعانىن بٸلەمٸز.

مەيلٸ, ورىستاردى قويا تۇرايىق. ەندٸگٸ سٶز بۇل «مۇع» تايپالارى تۋرالى ەۆرەيلەردٸڭ بيبليياسى مەن قۇراندا دا ايتىلاتىنىنا مەن بەرەيٸك. بيبلييادا ولار ماگوگ جەنە گوگ دەپ, ال, قۇران تٸلٸندە يادجۋدج جەنە ماجۋدج حالقى دەپ اتالادى. ياعني, دٸني كٸتاپتاردا بۇلاردى ميفتٸك تايپالارعا سانايدى. بٸراق, قۇراندا ايتىلعانداي زۇلقارنايىن وسى ماگ تايپالارىمەن سوعىسىپ, ٶز ەلٸن ولاردان قورعاۋ ٷشٸن ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنا ٷلكەن بەكٸنٸس-قورعان سالادى. بۇل بەكٸنٸس-قورعان ەلٸ كٷنگە دەيٸن تاريحتا «تەمٸر قاقپا» دەپ اتالادى جەنە تەجٸكستاننىڭ تاۋلى قىراتتارىندا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار, وسى قورعاننىڭ سالىنۋمەن پارسى-اراپتار مەن تٷركٸلەردٸڭ شەكاراسى مەڭگٸلٸك بەلگٸلەنگەندەي بولدى. تٷركٸ قاعاناتى كەزٸندە بابالارىمىزدىڭ «تەمٸر قاقپاعا» دەيٸن جاۋلادىق دەپ جٷرگەنٸ وسى قورعان بولاتىن. ال, وسى يادجۋدج بەن مادجۋدج حالىقتارىنىڭ ەشقانداي دا ميفتٸك ەلدەر ەمەس ەكەنٸن جەنە ولاردىڭ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸر بۇتاعى ەكەنٸن ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني ٶزٸنٸڭ «پامياتنيكي مينۋۆششيح پوكولەنيي» اتتى ەڭبەگٸنٸڭ 54 بەتٸندە: «ەلدەر مەن قالالاردىڭ تاريحى جازىلعان «دجاگرافييا» جەنە «جولدار مەن ەلدەر» كٸتابى اتتى ەڭبەكتەردە, بۇل حالىقتاردىڭ ياعني, يادجۋدج بەن مادجۋدجداردىڭ شىعىس تٷركٸلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ەكەندٸگٸ ايتىلادى جەنە ولاردىڭ بەسٸنشٸ, التىنشى كليماتتىڭ باسىندا ٶمٸر سٷرەتٸندٸگٸ جازىلعان» (پەرەۆود م.ا.سالە. تاشكەنت-1957 ج. 54 بەت. اكادەميي ناۋك ۋزبەكسكوي سسر). دەيدٸ. ال, بەسٸنشٸ كليماتىمىز قازٸرگٸ سامارقاند قالاسى اۋماعى مەن التىنشى كليماتىمىز قازاقتىڭ ماڭعىشلاعى مەن بەتپاقدالا ايماعى ەكەنٸ بەلگٸلٸ دٷنيە. ال, ورتاعاسىرلىق تاريحشى ابد ار-راشيد ال-باكۋۆي ٶزٸنٸڭ «كيتاب تالحيس ال-اسار ۆادجايب ال-ماليك ال-كاححار» اتتى ەڭبەگٸندە: «يادجۋدج جەنە Mادجاۋدج حالىقتارى - نۋحتىڭ ۇلى يافاتتىڭ ۇرپاقتارىنان شىققان ەكٸ ٷلكەن تٷرٸك تايپاسى» (پەر. ز.م.بۋنيياتوۆا ماسكۆا. 1971) دەپ ناقتىلايدى. تاعى دا بٸر ورتاعاسىرلىق اراب تاريحشىسى يبن حوردادبەكتٸڭ «كنيگا پۋتەي ي ستران» اتتى ەڭبەگٸندە: جوعارعى نۋشادجاننان توعىزوعىزداردىڭ حاكان وتىراتىن استاناسىنا دەيٸن, قۇنارلى جەرلەرٸ بار ٷلكەن اۋىلدار ارقىلى ٷش ايلىق جول. ولاردىڭ تۇرعىندارى - تٷرٸكتەر. ولاردىڭ اراسىندا وتقا تابىناتىن ماگ تايپالارى (ەل-مادجۋس) جەنە دٸنسٸزدەر (زاناديك) بار)» (باكۋ «ەلم» باسپاسى, 1986 گ. پەرەۆود س ارابسكوگو, كوممەنتاريي, يسلەدوۆانيە, ۋكازاتەلي ي كارتى نايلي ۆەليحانوۆوي. 65-66 بەتتەر) دەگەن دەرەگٸنە قاراساق تا تٷرٸكتەر اراسىندا وسى «مۇع» اتاۋىمەن اتالاتىن كەيبٸر رۋلاردىڭ قالىپ كەتكەنٸن بايقايمىز جەنە ولاردى ارابتاردىڭ ەل-مادجۋس – مادجۋدج دەپ قۇراندا اتالعان اتاۋمەن اتايتىنىن جازادى جەنە وسى سٶز ارقىلى ولار بٸزدەردٸ ماجۋسيلەر دەپ اتاپ كەتتٸ. مٸنە, يادجۋدج – مادجۋدج دەپ اتالعان مۇع تايپالارىنىڭ تٷركٸلەر ەكەندٸگٸنە بۇدان ارتىق قانداي دەلەل كەرەك?! ارابتار بۇلاردى وتقا تابىنۋشىلار دەيدٸ. يە, بٸزدٸڭ بابالارىمىز وت پەن كٷنگە تابىنعانىن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى, ول تاريحي شىندىق قوي. ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاڭادان كەلٸن تٷسكەندە وتقا ماي قۇيىپ, جاس كەلٸندٸ الاستاتانىمىز سول بابالارىمىزدان قالعان سالت-دەستٷردٸڭ جۇرناقتارى ەدٸ.

ال, ەندٸ وسى جەردە تاعى دا ەبۋ رايحان ەل-بيرۋنيعا سٷيەنە وتىرىپ, ەلەمگە شىڭعىسحان باسقارعان مۇعۇلداردىڭ كەلەتٸنٸ جايلى قىزىقتى دەرەكتٸ كەلتٸرگٸم كەلٸپ تۇر. ابۋ رايحان ەل-بيرۋني ٶزٸنٸڭ جوعارىداعى «پامياتنيكي مينۋۆششيح پوكولەنيي» ەڭبەگٸنٸڭ 219-220 بەتتەرٸندە: «زاراتۋشترادان كەيٸن 1500 جىلدان سوڭ بٷتٸن بيلٸككە ماگتار (مۇعۇلدار) كەلەدٸ. ابۋ-ابد-اللاح-ال-ادي ماگتاردىڭ كەلەتٸنٸنە سەنٸپ, جۇلدىزدار مەن پلانەتالاردىڭ بٸرٸگۋٸ ارقىلى بولجام جاساعان. ونىڭ بولجامىنشا مۇحاممەد پايعامباردان كەيٸنگٸ پلانەتالاردىڭ 18-شٸ بٸرٸگۋٸندە ماگتاردان بٸر ادام كەلەدٸ. ول بارلىق جەر شارىنىڭ بيلٸگٸن قولىنا الادى. ول ارابتاردىڭ جەنە باسقالاردىڭ پاتشالىقتارىن جويادى, ەلدەردٸ بٸر دٸنگە بٸرٸكتٸرەدٸ, بٸر بيلٸككە توپتاستىرادى, جاۋىزدىقتى جويادى دەپ بولجام جاساعان ەكەن» (پەرەۆود م.ا.سالە. تاشكەنت-1957 ج. 219-220 بەتتەر. اكادەميي ناۋك ۋزبەكسكوي سسر) دەگەن دەرەگٸ بٸز ٷشٸن ناعىز باستاۋحاتتىڭ ٶزٸ بولماق. ياعني, مۇعتاردان بٸر ادام كەلٸپ ەلەمدٸ جاۋلاپ, بٸر دٸنگە, بٸر بيلٸككە باعىندىراتىن ادام – شىڭعىسحان بولعانىنا ەش كٷمەنٸم جوق. مٸنە, زاراتۋشترا ب.د.د 600-500 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەنٸن ەسكەرسەك, ودان كەيٸنگٸ 1500 جىل شىڭعىستىڭ دەۋٸرٸ ەكەنٸنە جەنە مۇعۇلداردان شىعاتىنى تۋرالى ايتقانى بٸزدٸڭ ەش كٷمەنٸمٸزدٸ كەلتٸرمەيتٸن اقيقات ەدٸ. ەرينە, سول كەزدەگٸ جۇلدىزشىلار 100-150 جىلعا قاتەلەسكەنٸمەن ەلەمگە مۇعۇلداردىڭ شىققانى راس قوي?! كەز-كەلگەن كٶرٸپكەلدٸڭ قۇداي ەمەس ەكەنٸن جەنە ونىڭ دا قاتەلەسۋگە قاقىسى بار ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. بۇعان ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني: «ونىڭ ايتقان ۋاقىتى تەك ال-مۋكتافي جەنە ال-مۋكتاديرگە كەلەدٸ, سوندىقتان ال-اديدٸڭ بولجامى ورىندالعان جوق» - دەپ سەنبەگەن ەكەن. بٸراق, ول جۇلدىزشىنىڭ ايتقانى ورىندالدى, ماگ-مۇعتاردان, ياعني, ماگۋل- مۇعۇلداردان شىققىن بٸر ادام – شىڭعىسحان – بٷكٸل ەلەمدٸ جاۋلادى. شىڭعىسحاننىڭ «مۇع» دەپ اتالاتىن تايپادان شىققانى, تٷبٸنٸڭ تٷركٸ ەكەنٸنە ەندٸ وسى دەرەكتەردەن سوڭ ەشكٸم داۋ ايتا الماس دەپ ويلايمىز. 

مۇع دەگەن سٶز بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قازاق سٶزدەرٸنٸڭ ٸشٸنە جۇرناق جالعانا وتىرىپ, ٶز ماعىناسىنان الشاقتاسا دا ونشا الشاقتاماي جەتٸپ وتىر. مىسالىعا, «مىقتى» دەگەن سٶزدٸڭ نەگٸزٸ دە وسى تٷبٸردەن كەلٸپ شىعادى. ٶيتكەنٸ, «مۇع» سٶزٸ قاسقىردى بٸلدٸرسە دە, ۋاقىت ٶتە كەلە بٶرٸدەي كٷشتٸ, قايسار دەگەن سٶزگە ماعىناسى اۋىپ كەتكەنٸن بايقايمىز. مىنا بٸر ماقالاعا دا كٶز سالىپ كٶرەيٸكشٸ. بيبولات سەتجان دەگەن كٸسٸ 2018 جىلى 14 تامىزدا «اقمەشٸت اپتالىعى» سايتىندا «مىق دەگەن سٶز نەنٸ بٸلدٸرەدٸ» اتتى ماقالا جارييالاپتى. وسى ماقالادا: «قازاق توپىراعىندا مىق, مۇقىر دەگەن جەر-سۋ اتتارى كەزدەسەدٸ. ولاردى مەڭگٸلٸككە جوعالعان مىقتار نەمەسە مٷكريلەر تايپاسى دەسەدٸ. سىر ٶڭٸرٸندە دە «مىق» دەپ اتالاتىن تٶبە دە بار. ارال اۋدانى اۋماعىنداعى بۇل جەردٸ بەلگٸلٸ اقىن مەشٸتباي قۇتتىقوۆ ٶز شىعارمالارىندا سۋرەتتەگەن. بەلگٸلٸ ەتنوگراف, شەجٸرەشٸ, تاريحشى جاعدا بابالىق ٶزٸنٸڭ بٸر جازبالارىندا 1973 جىلى مەسكەۋدەگi ورتالىق كiتاپحانادا مەشھٷر جٷسiپ كٶپەەۆتiڭ اراب قارپiمەن جازعان ٶز قولجازباسىن تاۋىپ العان ەكەن. وندا «ارقادا مىق دەگەن حالىق بولعان» دەگەن سٶزدi وقىعاندا ەرەكشە تولقىعاندىعىن كەلتٸرەدٸ. «…بiردەن كٶشiرiپ الدىم دا, ەلكەي مارعۇلانعا الىپ كەلدiم. مەن-جايدى تٷسiندiردiم. ول كiسi ويلانىپ وتىردى دا: «يە, مىقتىڭ ٷيi دەگەندi بiلەمiن, بiرقانشاسىن قازىپ تا كٶردiم, استىندا ادامنىڭ سٷيەگi جاتادى, مولا ەكەن», دەدi. سونداي-اق, ەلكەي مارعۇلان «مىقتىڭ ٷيٸ» اتالىپ كەتكەن قورىمدارعا ۇقساس زيراتتار ەنيسەي ٶزەنٸنەن باستاپ دۋنايعا دەيٸنگٸ ارالىقتا كٶپ ەكەندٸگٸن ايتادى. «مىقتىڭ ٷيٸ» موڭعول مەملەكەتٸنٸڭ اۋماعىندا, وڭتٷستiكتە, ورتا ازييادا, ياعني تەشكەن ويپاتىندا كەزدەسەتٸن كٶرٸنەدٸ. «ٷي» دەپ شىعىستا زيراتتى دا ايتاتىنى بار» دەگەن جازباسىنا قاراساق تا بەرٸ دە «مىق», «مۇع» دەگەن بٸر كەزدەرٸ ەلدٸڭ ٶمٸر سٷرگەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ. سونىمەن بٸرگە, جەتپٸسباەۆ تا ٶزٸنٸڭ جوعارىدا بٸز ايتقان ماقالاسىندا «مۇعتىڭ ٷيٸ» دەپ مولالاردى ايتاتىنىن جازعان. ە.مارعۇلان دا سونى ايتىپ وتىر. ال, بۇل سٶز قازٸرگٸ كەزدە ورىس حالقىنا سٸڭٸپ, ولاردا وسى «مۇعٷي» سٶزٸنەن «موگيلا» سٶزٸ پايدا بولدى, ياعني, «مولا», «مٷردە», «قابٸر» دەگەن سٶزدەردٸڭ بالاماسى بولىپ ەندٸ. بٸراق, ەشقايسىسى دا وسى «مۇع» تايپاسىنىڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن جەنە ولاردىڭ بٷكٸل ەۋرازييا دالاسىندا ٶمٸر سٷرگەندٸگٸن بٸلە الماعان. سەبەبٸ, بۇل تايپالار ٶتە ەرتەدە, تٸپتەن ساقتاردان دا بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن بولۋى دا مٷمكٸن بٸزدٸڭ بابالارىمىز ەدٸ. قازٸرگٸ اقتٶبە وبلىسىنداعى مۇعالجار دەگەن تاۋ اتىنىڭ دا وسى مۇع تايپاسىنان قالعان اتاۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ياعني, تاۋدىڭ «بٶرٸنٸڭ جارى» دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸن ۇمىتىپ تا كەتكەنبٸز.

ەندٸ سوڭعى دەرەك, ورتاعاسىرلىق عۇلاما, اقىن ەلٸشەر ناۋاييدٸڭ عازالدارىنان بٸر شۋماعىن كەلتٸرەيٸن:

مالچيك-ماگ, كوگدا پيرۋيۋت ليۋدي زنانيا ۆ كاباچكە,

    چاشۋ پەرۆۋيۋ تى دولجەن پودنەستي بەزۋمتسۋ, منە.

اۋدارماسى:

      سيقىرشى بالا, بٸلٸمدار ادامدار تويحانادا تويلاعاندا,

  بٸرٸنشٸ كەسەنٸ, سەن مىنا ماعان ەكەلۋٸڭ كەرەك.

(اليشەر ناۆوي. سوچينەنيە ۆ 10 توماح. يزداتەلستۆو «فان» ۋزبەكسكوي سسر. تاشكەنت 1968 گ. 1-توم. 11 بەت) 

ال, ەندٸ وسى جەردە ايتقىم كەلگەن ويىم, قازٸرگٸ تٸلدە «ماگ» سٶزٸ گەرودوتتىڭ سٶزٸمەن ورىستارعا ەنٸپ, «ماگ, ماگييا – سيقىرلاۋ» دەگەن سٶزگە اينالىپ كەتكەن. ياعني, ورىسشاعا اۋدارساڭ «سيقىرلاۋ» دەگەن ماعىنامەن اۋدارىلادى. بۇل قازٸرگٸ ماعىناسى دەپ تٷسٸنٸڭٸزدەر. سوندا سول كەزدە تٷركٸنٸڭ عۇلاماسى ٷشٸن بٷل سٶز سيقىرلاۋ دەگەن ماعىنا بەردٸ دەپ ويلايسىزدار ما, ەلدە, ەلٸشەر اقىن ونىڭ ماعىناسىن بٸلمەدٸ دەپ ويلايسىزدار ما? ەلٸشەر ناۋايي ونىڭ ماعىناسىن بٸزدەن جاقسى بٸلدٸ. سوندا ٶلەڭ: «سيقىرشى بالا ەمەس, بٶرٸ بالا, بٶرٸ تەكتٸ رۋحتى بالا» دەگەن ماعىنادا ايتىپ, ياعني, تٷركٸلەردٸڭ رۋحىن كٶتەرٸپ تۇرعانىن سەزۋگە بولادى. ال, ەلٸشەر ناۋاييدٸڭ ٶزٸنٸڭ بارلىق ٶلەڭدەرٸن تەك تٷركٸ تٸلٸندە, انا تٸلٸندە جىرلاعان اقىن ەكەنٸن ويعا الساق, وندا ول تٷركٸ سٶزدەرٸنٸڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن ٶتە جاقسى بٸلگەن ورتاعاسىرلىق تٷركٸدەن شىققان عۇلاما ەكەنٸنە شەك كەلتٸرە المايمىز.

سونىمەن ويىمىزدى قورىتا ايتار بولساق, 13 عاسىردا ەلەمدٸ قويعا شاپقان قاسقىرداي تالاپايعا ۇشىراتقان شىڭعىسحان باستاعان مۇعۇلداردىڭ ەشقانداي دا بٶتەن ەل ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ مۇع, ساق, عۇن سەكٸلدٸ كٶنە بابالارىمىزدىڭ ۇرپاقتارى ەكەنٸن شىندىقپەن ايتۋ ەدٸ. تاريحتى جەتە زەرتتەمەگەننەن وسى ۋاقىتقا دەيٸنگٸ مۇعۇلداردى گرەكتەردٸڭ سٶزٸمەن «ماگ, موگ, ماگول, موگول» دەپ اتادىق. ەڭ جامانى كەيٸنگٸ تاريحشىلار «مىڭ قول», «مەڭگٸ ەل» دەگەن سيياقتى اتاۋلارمەن شاتاستىرىپ, ولاردى قازٸرگٸ كٶزٸ قىسىق, سٶزٸ قيسىق مانعولييا مەملەكەتٸندە وتىرعان مانچجۋرلاردىڭ ۇرپاعىنا تەلٸپ كەلدٸك. بۇل - كٶشپەندٸلەر دەسە تٶبە شاشى تٸك تۇراتىن ورىستار مەن ەۆروپا عالىمدارىنىڭ بٸزدٸ, تٷركٸ بالاسىن بىت-شىت قىلىپ تاراتۋدىڭ امالدارى بولاتىن. ەڭ باستىسى, ٶزٸمٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز سالعان سارا جولدان اينىماي, ٶز تاريحىمىزدى قايتا جازۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. وسىنداي مٷمكٸندٸكتەر تۋىنداپ تۇرعان ۋاقىتتا كٶنە تٷركٸ سٶزدەرٸنٸڭ, ەسٸرەسە, حالىقتىڭ اتاۋىنا اينالىپ كەتكەن سٶزدەردٸ جەتە زەرتتەپ, ماعىناسىن اشىپ العانىمىز دۇرىس دەر ەدٸم. بۇل بٸزدٸڭ ەرتەڭگٸ بولاشاعىمىزداعى جاس ۇرپاقتىڭ الدىندا بەتٸمٸز اشىق, جٷزٸمٸز جارقىن بولاتۇعۇن ٸستەردٸڭ بٸر پاراسى بولار ەدٸ. «مۇع-مۇعۇل», «ماگ-ماگييا», «موگ-موشش», «مىق-مىقتى», «ماگوگ-گوگ» سٶزدەرٸنٸڭ بارلىعى دا وسى «مۇع» سٶزٸنٸڭ بالاماسى بولعانىن جەنە دە «مۇع – بٶرٸ» سٶزٸنٸڭ سينونيمٸ ەكەنٸمٸز ايتقىمىز كەلەدٸ. «مۇع ۇلدار – بٶرٸ ۇلدارى» دەگەن – بٸز  ٷشٸن ناعىز رۋحتى اتاۋ! 

بٸز - ەلەمدٸ جاۋلاعان تٷركٸنٸڭ ۇرپاعىمىز!   

اسىلجان دۋلاتي

قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

جامبىل وبلىستىق

ش.مۇرتازا اتىنداعى

رۋحانييات جەنە تاريحتانۋ

ورتالىعىنىڭ بٶلٸم باسشىسى

پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:

1. مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ «تۇراننىڭ ۇلى قاعانى» «اق جول» گازەتٸ, 2001 ج 10 ناۋرىز 
2. ابۋ رايحون بيرۋني «پامياتنيكي مينۋۆششيح پوكولەنيي» (پەرەۆود م.ا.سالە. تاشكەنت-1957 ج. 205 بەت. اكادەميي ناۋك ۋزبەكسكوي سسر).
3. گەرودوت «سكيفييا» (كيەۆ, فيرما «دوۆيرا» 1992 ج)
4. سايدمۋرود بوبومۋللوەۆ پەن  ناسرۋللو ۋبايدۋللوەۆتىڭ «تادجيكي ۆ يستوريچەسكيح يستوچنيكاح ي ترۋداح يسسلەدوۆاتەلەي» (دۋشانبە, 2018 ج, «دونيش» 21 بەت)
5. ابۋ رايحون بيرۋني «يندييا» (موسكۆا. ناۋچنو-يزداتەلسكيي تسەنتر «لادومير» 1995 ج. 66 بەت). 
6. حامزا كٶكتەندٸ «التىن تٶركٸن» 1-كٸتاپ, الماتى «قاسيەت» باسپاسى 2020 ج.  252-253 بەتتەر
7. ۋاحيت شالەكەنوۆ «ورتالىق ازيياداعى ارييلەردٸڭ ٶركەنيەتٸ» الماتى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ» 2011. 7-9 بەتتەر, 21-22 بەتتەر.
8. «پروتوكولى زاسەدانيي ي سووبششەنيي چلەنوۆ تۋركەستانسكوگو كرۋجكا ليۋبيتەلەي ارحەولوگيي. يستوريكو-كۋلتۋرنىە پامياتنيكي كازاحستانا. اۆتورى پرەديسلوۆييا ي سوستاۆيتەلي م.ەلەۋوۆ, م.باحتىباەۆ. تۋركەستان: «تۋران», 2001 گ. جەتپٸسباەۆ 1900 گ. تاشكەنت «سلوۆو «مۋگ», كۋرگانى ي كامەننايا بابا».  219-222 بەتتەر
9. باحشي يمان «دجاگفار تاريحى». (2-توم. رەداكتسييا ۆەستنيكا «بولگار يلە», 1994. 1997. 62 بەت).
10. ەلكەي مارعۇلان «قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق جىرلارى, ميفتەرٸ, ەرتەگٸلەرٸ, اڭىز ەڭگٸمەلەرٸ» (ە.مارعۇلان شىعارمالارى, 3-توم, «الاتاۋ» باسپا-پوليگرافييالىق كورپوراتسيياسى. الماتى 2007. 100-102 بەتتەر)
11. باحشي يمان «دجاگفار تاريحى 2-توم. وتۆەتستۆەننىە رەداكتورى ف. گ.-ح. نۋرۋتدينوۆ ي ر. ش. شاريپوۆ رەداكتسييا ۆەستنيكا «بولگار يلە», ورەنبۋرگ 1994. 1997. 68 بەت).
12. قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى ٶزٸنٸڭ «تٷپ-تۇقياننان ٶزٸمە شەيٸن» الماتى: «جالىن», 1993 ج. 42 بەت
13. باحشي يمان «دجاگفار تاريحى» 3-توم. ورەنبۋرگ, 1997 ج. رەداكتسيوننايا كوللەگييا: س.ا.مۋرتازين, ف.گ.-ن.نۋرۋتدينوۆ, ر.ح.تيمەرحانوۆ. رەداكتسييا ۆەستنيكا "بولگار يلە", 1997 ج) 
14. نوسوۆسكيي گلەب ۆلاديميروۆيچ «رۋس ي وردا. ۆەليكايا يمپەرييا سرەدنيح ۆەكوۆ»,  2006 ج,  موسكۆا
15. ابۋ رايحون بيرۋني «پامياتنيكي مينۋۆششيح پوكولەنيي» (پەرەۆود م.ا.سالە. تاشكەنت-1957 ج. اكادەميي ناۋك ۋزبەكسكوي سسر. 54 بەت.).
16. ابد ار-راشيد ال-باكۋۆي «كيتاب تالحيس ال-اسار ۆادجايب ال-ماليك ال-كاححار». پەر. ز.م.بۋنيياتوۆا ماسكۆا. 1971گ.
17. يبن حوردادبەك «كنيگا پۋتەي ي ستران». باكۋ: «ەلم» باسپاسى, 1986 گ. پەرەۆود س ارابسكوگو, كوممەنتاريي, يسلەدوۆانيە, ۋكازاتەلي ي كارتى نايلي ۆەليحانوۆوي.  65-66 بەتتەر.
18. ابۋ رايحون بيرۋني «پامياتنيكي مينۋۆششيح پوكولەنيي» (پەرەۆود م.ا.سالە. تاشكەنت-1957 ج. 219-220 بەتتەر. اكادەميي ناۋك ۋزبەكسكوي سسر).
19. بيبولات سەتجان «مىق دەگەن سٶز نەنٸ بٸلدٸرەدٸ»,  «اقمەشٸت اپتالىعى» سايتى. 14 تامىز 2018 جىل
20. اليشەر ناۆوي. سوچينەنيە ۆ 10 توماح. 1-توم. يزداتەلستۆو «فان» ۋزبەكسكوي سسر. تاشكەنت 1968 گ. 11 بەت