Memleket kásipkerlikke aitarlyqtai jaǵdai jasap otyr. Memleket tarapynan beriletin sýbsidiia, arnaiy nesielendirý, salyq jeńildigi men kásipkerlik mektepte tegin oqytý respýblikanyń barlyq aimaǵynda júzege asyrylýda. Ásili, bul sharalar shaǵyn jáne orta kásipkerlikke ǵana qatysty siiaqty. Sebebi iri kásipkerlerdiń tólenbegen salyǵy men qaryzy shash-etekten bolsa da, sharýasy túgel.. Keibir iri kásiporyn qojaiyndary qolastyndaǵy jumysshylaryna ailap jalaqy bermeýdi shyǵarǵan. Soǵan qaramastan, otandyq kásiptiń ieleri shetel asyp, oiyn-saýyq qurýdy sánge ainaldyrsa kerek. Qaraǵandy oblysynyń basshysy Nurmuhambet Ábdibekov aimaqtyń Eńbek inspektsiiasy basqarmasy men ákimderine jumys berýshilerdiń betin beri qaratyp, túrli oiyn-saýyq baǵdarlamalar men Gennadii Golovkinniń jekpe-jegin tamashalaǵan basshylardy aýyzdyqtaýdy tapsyrdy.
Jumysshy eńbegin jep qoiǵan…
Qaraǵandy oblysynda iri kásiporyndar kóp. Elimizdiń aýyr ónerkásibiniń basym bóligi osy aimaqta shoǵyrlanǵany belgili. Biraq aimaqtyń jumys berýshileri men jumysshylarynyń arasynda jalaqy máselesi jii órship turady. Ýaqtyly ailyq bermeý máselesi byltyr da kópshiliktiń nazaryn ózine aýdarǵan bolatyn. 2015 jyly prokýrorlyq qadaǵalaý sharalarynyń arqasynda 463 million teńge somasyndaǵy jalaqy bereshekteri tólenip, 6 myńnan astam jumysshynyń eńbek quqyqtary qorǵaldy. Jyl basynda taǵy da birqatar kásiporyndardyń ústinen osy másele boiynsha shaǵym túsken edi. Onda 10 kásiporyn jumysshylarǵa 84 million teńge bereshek bop shyqqan. Dese de, metallýrgiia men qurylys salasynda jii oryn alatyn mundai jait tapsyrys berýshilerdiń kesirinen bolady dep jaltarady kásiporyn basshylary. Qaraǵandy oblystyq prokýratýrasy birinshi basqarma bastyǵynyń orynbasary Baýyrjan Maǵjannyń aitýynsha, bul ekonomikalyq daǵdaryspen tikelei bailanysty. Daǵdarystyń oblystardy ǵana emes, búkil álem elderin sharpyǵanyn eskersek, bul jergilikti kásiporyndar úshin syltaý bola almaidy. Biyl da Qaraǵandy oblysynyń 5 kásiporny qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan. Oblystyń eki iri kásipornynda jumysshylardyń eńbekaqysy tólenbegen. Mysaly, solardyń biri 402 jumysshyǵa 42 million teńge qaryz. Bul qalai paida boldy deisiz ǵoi? Jumysshynyń adal eńbegine tólenýi tiis ailyq birneshe ai boiy berilmegen. Oblystyq prokýratýra bul kásiporynda tergeý júrgizdi, qazir ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy deidi oblys basshysy. Jumys berýshi múliktiń jartysyn satty, alaida qaryzynyń kólemi 38 million teńgege ǵana azaidy. Qazir bul is sotqa berilgen.
Ábdibekovtiń aitýynsha, mundai kásipkerlerdi jaryǵy men sýyn óshirý arqyly jazalaý kerek. Sondai-aq, shetelde demalyp, kommertsiialyq jekpe-jekterdi sharshy alań shetinde otyryp tamashalaityndar qarjyny qaidan tapqanyn mindetti túrde anyqtaýdy tapsyrdy. Ol úshin qaryzy barlardyń esimderin buqaralyq aqparat quraldarynda jariialaý arqyly tártipke salý jaǵy qaralady. Asyly, bul jaǵdai kásipkerlerdi aýyzdyqtaýdyń ortaq mehanizmin oilap tabýdy qajetsinedi. «Bul jaǵdaiǵa qatysty atqarýshy bilik ókilderi qandai da bir shara qoldanýy qajet. Eger de jumysshy jalaqysyn ýaqtyly almaityn bolsa, ol azamattyń kommýnaldyq tólemderdi óteýde qaryzy paida bolady. Sondyqtan da jumys berýshiniń qolastyndaǵy jumysshysynyń qaryzdary bar ekeninen habary bolý úshin ne isteý kerek? Endigide sottyń sheshimimen qaryz adamdardyń kottedjderindegi jaryqty, sýdy jáne káriz júiesin óshirip tastaiyq. Jumysqa alýshy da qolastyndaǵy qyzmetkerine jaýapty bolsyn. Jumys berýshilerdiń esterin jidyrtý kerek. Eńbek inspektsiiasy basqarmasyndaǵylar, jumys berýshilerdiń qaida demalyp júrgenderin tekseresizder me? Onyń milliondaǵan qaryzy jatyr. Biraq ol shetelde demalyp, Golovkinnyń kezdesýin kórip jatqan bolar. Osyndai «batyrlardyń» esimin BAQ arqyly jariialańdar», – dedi oblys ákimi.
Tapsyrys berýshiler kim?
Jyl basynda jumysshylardyń qaryzyn tólemegen kásiporyndardan jaýap alynǵanda, jaýapkershilikti tapsyrys berýshige jyly ysyryp qoiǵan bolatyn. Al tapsyrys berýshi – «Arselor Mittal Temirtaý» AQ. Bul kompaniianyń jergilikti ekologiiaǵa keltiretin ziianyn bylai qoiǵanda, jumysshylarmen ózara kelispeýshilikteri jii oryn alyp turady. Biyl da 56 merdiger kompaniianyń jumysshylaryna milliondaǵan qarajat qaryz. Bul merdiger kompaniialardyń barlyǵy «Arselor Mittal» kompaniiasynyń jóndeý, qalpyna keltirý, qurylys jumystaryn júrgizgen merdigerler. Olardyń aitýynsha, tapsyrys berýshi birneshe aidyń jalaqysyn keshiktirip otyr. Sondyqtan olar bul qarjyny sot arqyly óndirýge árekettenýde.
Oblys kóleminde Parhomenko atyndaǵy Qaraǵandy mashinajasaý zaýytynyń da jumysshylaryna qaryzy bar. 116 jumysshyǵa 19 million teńgeniń qarajaty tólenbegen. Oblystyq baspasózdiń deregine súiensek, tapsyrys berýshi «ArselorMittal Temirtaý» AQ-nan ýaqtyly qarjy túspegen. Qazir is sotqa baǵyttalǵan. Al ekinshi kásiporyn 132 jumysshyǵa 3 million teńge berýi tiis. Eńbek inspektsiiasynyń málimetinshe, Priozerskidegi taǵy bir kásiporyn – ATTA Servis OOO «Korporatsiia ATTA grýpp» filialy 177 jumysshyǵa 54 million teńge ótep berýi tiis. Oblysta jyl basynan beri ailyq eńbekaqyny tólemeý boiynsha 93 tekseris júrgizilgen. Zańbuzýshylyqtar men ýaqtyly ailyq tólemeý boiynsha kásiporyn basshylaryna 14,4 million teńgeniń 91 ákimshilik salyǵy salyndy.
Salyqtan jaltarǵannyń jazasy qandai?
Jumysshy aqysyn jep, shetelde sairandap júrgen kásipkerler óz aldyna, biýdjetke tólenýi tiis salyqty belýardan attap ótetinder de barshylyq. Bul naqty kásippen ainalysatyndar arasynda jii tirkeletin jait. Negizi, sot mamandarynyń aitýynsha, bul kásipkerlikti dóńgeletip áketý úshin, óz qarajatyn únemdeý úshin, neǵurlym kóp qarajat qarmap qalý úshin jasalatyn qylmystyń soraqysy. Salyqtan jaltarýdyń joly kóp. Mysaly, qujat júzinde ózderine qatysty firmalardyń, kontragentterdiń shyǵyndaryn jáne qosylǵan qun salyǵynyń esepke alynatyn bóligin kóbeitý arqyly salyq tóleýden qasaqana qashyp otyrady. Sonymen qatar onkologiialyq aýrýlarǵa shaldyqqan jáne egde adamdardyń atynan, múlde tirkeýde joq esimderdi paidalanyp kásiporyn ashqannan keiin uiymdastyrýshylary zym-ziia joǵalady. Bul jalǵan kásipkerlik bolyp tabylady. Biraq munyń jazasy aýyr emes eken. Máselen, jyl basynda Almaty qalasynda jalǵan kásipkerlikpen ainalysqan atyshýly toptyń soty aiaqtaldy. Olardyń sottaǵy tergeý materialdary 87 tomǵa jetken. Al memleketke keltirgen shyǵyny ólsheýsiz. Baqandai 1,4 milliard teńge jymysqy qoldardyń ýysynda ketken. Sotta jaýapqa tartylǵan bas kúdikti S. Pavlovaǵa 3 jyl 6 ai berildi, al sybailasyna 3 jyl berildi. Úsh jyldy ótegen soń, túrmeden shyqqan ákki kásipkerlerdiń qaitadan kúmándi kásip ashyp, kóleńkeli ekonomikany keńeitpesine kim kepil?
Mundai jaittar elimizde jii tirkeledi. Ókinishtisi, jazasy jeńil bolǵandyqtan, irili-usaqty alaiaqtar memlekettik qurylymdardyń talaptaryn ainalyp ótýge tyrysatyny da jasyryn emes. Elimizdegi jalǵan kásipkerlik 6 esege kóbeigen. QR Bas prokýratýranyń málimetinshe jalǵan kásipkerliktiń sońǵy 5 jyldaǵy shyǵyn kólemi 242 mlrd teńgeden asqan. «2011 jyly 438 qylmys tirkelgen bolsa, ótken jyly sany 2626-ǵa jetken», – deidi ol. 2015 jyldan bastap, iaǵni Memlekettik kiris komiteti qurylyp, qylmystyq qýdalaýdyń jańa tártibi engizilgen sátten beri belsendilik baiqalyp keledi. «Osy jyly da jalǵan kásipkerlik ósimi saqtaldy. 2016 jyldyń birinshi toqsanynda 628 qylmys tirkelgen, ótken jylǵy bul ýaqytta kórsetkish 261 bolǵan edi. Eger 2011 jyly bekitilgen shyǵyn 27,7 mlrd teńge bolsa, 2015 jyly ol 85,5 mlrd teńgege jetti. Degenmen atap ótý kerek, bul tsifrlar eldegi jalǵan kásipkerliktiń shynaiy masshtabyn kórsetpeidi», – dep kórsetedi.
Jalǵan kásipkerlik el ekonomikasyna da úlken shyǵyn keltirýde. Bas prokýror jalǵan kásipkerlikpen kúrestiń tiimdiligin arttyrýǵa áser etetin faktorlar da ataldy. Jalǵan kásipkerlikpen kúres tek qylmystyq-quqyqtyq sharalarmen shektelip qalmaýy tiis. Rasynda, kúni erteń merzimin ótep shyqqan «kásipker» alaiaqtyq áreketine qaita barýy múmkin.
Mańǵystaý tájiribesin qoldanǵan abzal
2015 jyly Aqtaý qalasynda salyqtan jaltaryp, jumysshylaryna jalaqy tólemegen kásipkerlerdiń sany 34 myńǵa jetken. Olardyń qaryzynyń jalpy somasy – 16 milliard teńgeden asqan. Osy qarajatty biýdjetke qaitarý maqsatynda Mańǵystaý oblysynyń basshylyǵy tiimdi shara qoldandy. Birneshe yqshamaýdanda kópshiliktiń nazaryna boryshkerlerdiń esimi jazylǵan bannerler ilindi. Osylaisha 2,5 million teńgeniń salyǵy bir kúnniń ishinde tólendi. Aqtaý qalasynyń memlekettik tabys basqarmasynyń basshysy Jasulan Seriktiń aitýynsha, osy aktsiianyń nátijesinde yqpaldy tulǵalar qaryzynan qutylýǵa asyqqan kórinedi. «Tipti, qashyp-pysyp júrgenderdiń ózi kelip, memleketke salyq tóledi. Bir aidyń ishinde 135 million teńgeniń salyǵy óteldi. Bannerlerge esimi jazylǵan boryshkerler jalpy 4 million 454 myń teńgeniń bereshegin tóledi», – dedi Jasulan Serik. Kópshilik bul ádisti tym qatal sanaidy. Óitkeni bir adam týraly málimet, onyq salyǵy men bereshegi týraly aqparat kópshiliktiń nazaryna shyǵarylmaýy tiis. Desek te zań mamandary bul jaǵdaida adamnyń aty-jóni kommertsiialyq qupiiaǵa jatpaidy deidi. Bul málimetterdi jariialaý eshqandai zańǵa qaishy emes. Salyq tóleý – Qazaqstan Respýblikasy azamatynyń basty boryshy. Sondyqtan memlekettik tabys organdary óz quzyrynan tys eshteńe jasaǵan joq deidi Mańǵystaý oblysynyń Ádilet basqarmasynyń basshysy Baqtygúl Ataǵazieva.
Aqniet Ospanbai, "Túrkistan" gazeti
