مەملەكەت كەسٸپكەرلٸككە ايتارلىقتاي جاعداي جاساپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان بەرٸلەتٸن سۋبسيدييا, ارنايى نەسيەلەندٸرۋ, سالىق جەڭٸلدٸگٸ مەن كەسٸپكەرلٸك مەكتەپتە تەگٸن وقىتۋ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىندا جٷزەگە اسىرىلۋدا. ەسٸلٸ, بۇل شارالار شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸككە عانا قاتىستى سيياقتى. سەبەبٸ ٸرٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ تٶلەنبەگەن سالىعى مەن قارىزى شاش-ەتەكتەن بولسا دا, شارۋاسى تٷگەل.. كەيبٸر ٸرٸ كەسٸپورىن قوجايىندارى قولاستىنداعى جۇمىسشىلارىنا ايلاپ جالاقى بەرمەۋدٸ شىعارعان. سوعان قاراماستان, وتاندىق كەسٸپتٸڭ يەلەرٸ شەتەل اسىپ, ويىن-ساۋىق قۇرۋدى سەنگە اينالدىرسا كەرەك. قاراعاندى وبلىسىنىڭ باسشىسى نۇرمۇحامبەت ەبدٸبەكوۆ ايماقتىڭ ەڭبەك ينسپەكتسيياسى باسقارماسى مەن ەكٸمدەرٸنە جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ بەتٸن بەرٸ قاراتىپ, تٷرلٸ ويىن-ساۋىق باعدارلامالار مەن گەنناديي گولوۆكيننٸڭ جەكپە-جەگٸن تاماشالاعان باسشىلاردى اۋىزدىقتاۋدى تاپسىردى.
جۇمىسشى ەڭبەگٸن جەپ قويعان…
قاراعاندى وبلىسىندا ٸرٸ كەسٸپورىندار كٶپ. ەلٸمٸزدٸڭ اۋىر ٶنەركەسٸبٸنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ وسى ايماقتا شوعىرلانعانى بەلگٸلٸ. بٸراق ايماقتىڭ جۇمىس بەرۋشٸلەرٸ مەن جۇمىسشىلارىنىڭ اراسىندا جالاقى مەسەلەسٸ جيٸ ٶرشٸپ تۇرادى. ۋاقتىلى ايلىق بەرمەۋ مەسەلەسٸ بىلتىر دا كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارعان بولاتىن. 2015 جىلى پروكۋرورلىق قاداعالاۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا 463 ميلليون تەڭگە سوماسىنداعى جالاقى بەرەشەكتەرٸ تٶلەنٸپ, 6 مىڭنان استام جۇمىسشىنىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى قورعالدى. جىل باسىندا تاعى دا بٸرقاتار كەسٸپورىنداردىڭ ٷستٸنەن وسى مەسەلە بويىنشا شاعىم تٷسكەن ەدٸ. وندا 10 كەسٸپورىن جۇمىسشىلارعا 84 ميلليون تەڭگە بەرەشەك بوپ شىققان. دەسە دە, مەتاللۋرگييا مەن قۇرىلىس سالاسىندا جيٸ ورىن الاتىن مۇنداي جايت تاپسىرىس بەرۋشٸلەردٸڭ كەسٸرٸنەن بولادى دەپ جالتارادى كەسٸپورىن باسشىلارى. قاراعاندى وبلىستىق پروكۋراتۋراسى بٸرٸنشٸ باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان ماعجاننىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەكونوميكالىق داعدارىسپەن تٸكەلەي بايلانىستى. داعدارىستىڭ وبلىستاردى عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸن شارپىعانىن ەسكەرسەك, بۇل جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپورىندار ٷشٸن سىلتاۋ بولا المايدى. بيىل دا قاراعاندى وبلىسىنىڭ 5 كەسٸپورنى قيىن جاعدايعا تاپ بولعان. وبلىستىڭ ەكٸ ٸرٸ كەسٸپورنىندا جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى تٶلەنبەگەن. مىسالى, سولاردىڭ بٸرٸ 402 جۇمىسشىعا 42 ميلليون تەڭگە قارىز. بۇل قالاي پايدا بولدى دەيسٸز عوي? جۇمىسشىنىڭ ادال ەڭبەگٸنە تٶلەنۋٸ تيٸس ايلىق بٸرنەشە اي بويى بەرٸلمەگەن. وبلىستىق پروكۋراتۋرا بۇل كەسٸپورىندا تەرگەۋ جٷرگٸزدٸ, قازٸر ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى دەيدٸ وبلىس باسشىسى. جۇمىس بەرۋشٸ مٷلٸكتٸڭ جارتىسىن ساتتى, الايدا قارىزىنىڭ كٶلەمٸ 38 ميلليون تەڭگەگە عانا ازايدى. قازٸر بۇل ٸس سوتقا بەرٸلگەن.
ەبدٸبەكوۆتٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كەسٸپكەرلەردٸ جارىعى مەن سۋىن ٶشٸرۋ ارقىلى جازالاۋ كەرەك. سونداي-اق, شەتەلدە دەمالىپ, كوممەرتسييالىق جەكپە-جەكتەردٸ شارشى الاڭ شەتٸندە وتىرىپ تاماشالايتىندار قارجىنى قايدان تاپقانىن مٸندەتتٸ تٷردە انىقتاۋدى تاپسىردى. ول ٷشٸن قارىزى بارلاردىڭ ەسٸمدەرٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جارييالاۋ ارقىلى تەرتٸپكە سالۋ جاعى قارالادى. اسىلى, بۇل جاعداي كەسٸپكەرلەردٸ اۋىزدىقتاۋدىڭ ورتاق مەحانيزمٸن ويلاپ تابۋدى قاجەتسٸنەدٸ. «بۇل جاعدايعا قاتىستى اتقارۋشى بيلٸك ٶكٸلدەرٸ قانداي دا بٸر شارا قولدانۋى قاجەت. ەگەر دە جۇمىسشى جالاقىسىن ۋاقتىلى المايتىن بولسا, ول ازاماتتىڭ كوممۋنالدىق تٶلەمدەردٸ ٶتەۋدە قارىزى پايدا بولادى. سوندىقتان دا جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ قولاستىنداعى جۇمىسشىسىنىڭ قارىزدارى بار ەكەنٸنەن حابارى بولۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? ەندٸگٸدە سوتتىڭ شەشٸمٸمەن قارىز ادامداردىڭ كوتتەدجدەرٸندەگٸ جارىقتى, سۋدى جەنە كەرٸز جٷيەسٸن ٶشٸرٸپ تاستايىق. جۇمىسقا الۋشى دا قولاستىنداعى قىزمەتكەرٸنە جاۋاپتى بولسىن. جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ ەستەرٸن جيدىرتۋ كەرەك. ەڭبەك ينسپەكتسيياسى باسقارماسىنداعىلار, جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ قايدا دەمالىپ جٷرگەندەرٸن تەكسەرەسٸزدەر مە? ونىڭ ميلليونداعان قارىزى جاتىر. بٸراق ول شەتەلدە دەمالىپ, گولوۆكيننىڭ كەزدەسۋٸن كٶرٸپ جاتقان بولار. وسىنداي «باتىرلاردىڭ» ەسٸمٸن باق ارقىلى جارييالاڭدار», – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
تاپسىرىس بەرۋشٸلەر كٸم?
جىل باسىندا جۇمىسشىلاردىڭ قارىزىن تٶلەمەگەن كەسٸپورىنداردان جاۋاپ الىنعاندا, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تاپسىرىس بەرۋشٸگە جىلى ىسىرىپ قويعان بولاتىن. ال تاپسىرىس بەرۋشٸ – «ارسەلور ميتتال تەمٸرتاۋ» اق. بۇل كومپانييانىڭ جەرگٸلٸكتٸ ەكولوگيياعا كەلتٸرەتٸن زييانىن بىلاي قويعاندا, جۇمىسشىلارمەن ٶزارا كەلٸسپەۋشٸلٸكتەرٸ جيٸ ورىن الىپ تۇرادى. بيىل دا 56 مەردٸگەر كومپانييانىڭ جۇمىسشىلارىنا ميلليونداعان قاراجات قارىز. بۇل مەردٸگەر كومپانييالاردىڭ بارلىعى «ارسەلور ميتتال» كومپانيياسىنىڭ جٶندەۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ, قۇرىلىس جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن مەردٸگەرلەر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, تاپسىرىس بەرۋشٸ بٸرنەشە ايدىڭ جالاقىسىن كەشٸكتٸرٸپ وتىر. سوندىقتان ولار بۇل قارجىنى سوت ارقىلى ٶندٸرۋگە ەرەكەتتەنۋدە.
وبلىس كٶلەمٸندە پارحومەنكو اتىنداعى قاراعاندى ماشيناجاساۋ زاۋىتىنىڭ دا جۇمىسشىلارىنا قارىزى بار. 116 جۇمىسشىعا 19 ميلليون تەڭگەنٸڭ قاراجاتى تٶلەنبەگەن. وبلىستىق باسپاسٶزدٸڭ دەرەگٸنە سٷيەنسەك, تاپسىرىس بەرۋشٸ «ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋ» اق-نان ۋاقتىلى قارجى تٷسپەگەن. قازٸر ٸس سوتقا باعىتتالعان. ال ەكٸنشٸ كەسٸپورىن 132 جۇمىسشىعا 3 ميلليون تەڭگە بەرۋٸ تيٸس. ەڭبەك ينسپەكتسيياسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, پريوزەرسكٸدەگٸ تاعى بٸر كەسٸپورىن – اتتا سەرۆيس ووو «كورپوراتسييا اتتا گرۋپپ» فيليالى 177 جۇمىسشىعا 54 ميلليون تەڭگە ٶتەپ بەرۋٸ تيٸس. وبلىستا جىل باسىنان بەرٸ ايلىق ەڭبەكاقىنى تٶلەمەۋ بويىنشا 93 تەكسەرٸس جٷرگٸزٸلگەن. زاڭبۇزۋشىلىقتار مەن ۋاقتىلى ايلىق تٶلەمەۋ بويىنشا كەسٸپورىن باسشىلارىنا 14,4 ميلليون تەڭگەنٸڭ 91 ەكٸمشٸلٸك سالىعى سالىندى.
سالىقتان جالتارعاننىڭ جازاسى قانداي?
جۇمىسشى اقىسىن جەپ, شەتەلدە سايرانداپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەر ٶز الدىنا, بيۋدجەتكە تٶلەنۋٸ تيٸس سالىقتى بەلۋاردان اتتاپ ٶتەتٸندەر دە بارشىلىق. بۇل ناقتى كەسٸپپەن اينالىساتىندار اراسىندا جيٸ تٸركەلەتٸن جايت. نەگٸزٸ, سوت ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل كەسٸپكەرلٸكتٸ دٶڭگەلەتٸپ ەكەتۋ ٷشٸن, ٶز قاراجاتىن ٷنەمدەۋ ٷشٸن, نەعۇرلىم كٶپ قاراجات قارماپ قالۋ ٷشٸن جاسالاتىن قىلمىستىڭ سوراقىسى. سالىقتان جالتارۋدىڭ جولى كٶپ. مىسالى, قۇجات جٷزٸندە ٶزدەرٸنە قاتىستى فيرمالاردىڭ, كونتراگەنتتەردٸڭ شىعىندارىن جەنە قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ ەسەپكە الىناتىن بٶلٸگٸن كٶبەيتۋ ارقىلى سالىق تٶلەۋدەن قاساقانا قاشىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار ونكولوگييالىق اۋرۋلارعا شالدىققان جەنە ەگدە ادامداردىڭ اتىنان, مٷلدە تٸركەۋدە جوق ەسٸمدەردٸ پايدالانىپ كەسٸپورىن اشقاننان كەيٸن ۇيىمداستىرۋشىلارى زىم-زييا جوعالادى. بۇل جالعان كەسٸپكەرلٸك بولىپ تابىلادى. بٸراق مۇنىڭ جازاسى اۋىر ەمەس ەكەن. مەسەلەن, جىل باسىندا الماتى قالاسىندا جالعان كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقان اتىشۋلى توپتىڭ سوتى اياقتالدى. ولاردىڭ سوتتاعى تەرگەۋ ماتەريالدارى 87 تومعا جەتكەن. ال مەملەكەتكە كەلتٸرگەن شىعىنى ٶلشەۋسٸز. باقانداي 1,4 ميلليارد تەڭگە جىمىسقى قولداردىڭ ۋىسىندا كەتكەن. سوتتا جاۋاپقا تارتىلعان باس كٷدٸكتٸ س. پاۆلوۆاعا 3 جىل 6 اي بەرٸلدٸ, ال سىبايلاسىنا 3 جىل بەرٸلدٸ. ٷش جىلدى ٶتەگەن سوڭ, تٷرمەدەن شىققان ەككٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ قايتادان كٷمەندٸ كەسٸپ اشىپ, كٶلەڭكەلٸ ەكونوميكانى كەڭەيتپەسٸنە كٸم كەپٸل?
مۇنداي جايتتار ەلٸمٸزدە جيٸ تٸركەلەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, جازاسى جەڭٸل بولعاندىقتان, ٸرٸلٸ-ۇساقتى الاياقتار مەملەكەتتٸك قۇرىلىمداردىڭ تالاپتارىن اينالىپ ٶتۋگە تىرىساتىنى دا جاسىرىن ەمەس. ەلٸمٸزدەگٸ جالعان كەسٸپكەرلٸك 6 ەسەگە كٶبەيگەن. قر باس پروكۋراتۋرانىڭ مەلٸمەتٸنشە جالعان كەسٸپكەرلٸكتٸڭ سوڭعى 5 جىلداعى شىعىن كٶلەمٸ 242 ملرد تەڭگەدەن اسقان. «2011 جىلى 438 قىلمىس تٸركەلگەن بولسا, ٶتكەن جىلى سانى 2626-عا جەتكەن», – دەيدٸ ول. 2015 جىلدان باستاپ, ياعني مەملەكەتتٸك كٸرٸس كوميتەتٸ قۇرىلىپ, قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ جاڭا تەرتٸبٸ ەنگٸزٸلگەن سەتتەن بەرٸ بەلسەندٸلٸك بايقالىپ كەلەدٸ. «وسى جىلى دا جالعان كەسٸپكەرلٸك ٶسٸمٸ ساقتالدى. 2016 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ توقسانىندا 628 قىلمىس تٸركەلگەن, ٶتكەن جىلعى بۇل ۋاقىتتا كٶرسەتكٸش 261 بولعان ەدٸ. ەگەر 2011 جىلى بەكٸتٸلگەن شىعىن 27,7 ملرد تەڭگە بولسا, 2015 جىلى ول 85,5 ملرد تەڭگەگە جەتتٸ. دەگەنمەن اتاپ ٶتۋ كەرەك, بۇل تسيفرلار ەلدەگٸ جالعان كەسٸپكەرلٸكتٸڭ شىنايى ماسشتابىن كٶرسەتپەيدٸ», – دەپ كٶرسەتەدٸ.
جالعان كەسٸپكەرلٸك ەل ەكونوميكاسىنا دا ٷلكەن شىعىن كەلتٸرۋدە. باس پروكۋرور جالعان كەسٸپكەرلٸكپەن كٷرەستٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ەسەر ەتەتٸن فاكتورلار دا اتالدى. جالعان كەسٸپكەرلٸكپەن كٷرەس تەك قىلمىستىق-قۇقىقتىق شارالارمەن شەكتەلٸپ قالماۋى تيٸس. راسىندا, كٷنٸ ەرتەڭ مەرزٸمٸن ٶتەپ شىققان «كەسٸپكەر» الاياقتىق ەرەكەتٸنە قايتا بارۋى مٷمكٸن.
ماڭعىستاۋ تەجٸريبەسٸن قولدانعان ابزال
2015 جىلى اقتاۋ قالاسىندا سالىقتان جالتارىپ, جۇمىسشىلارىنا جالاقى تٶلەمەگەن كەسٸپكەرلەردٸڭ سانى 34 مىڭعا جەتكەن. ولاردىڭ قارىزىنىڭ جالپى سوماسى – 16 ميلليارد تەڭگەدەن اسقان. وسى قاراجاتتى بيۋدجەتكە قايتارۋ ماقساتىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى تيٸمدٸ شارا قولداندى. بٸرنەشە ىقشاماۋداندا كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىنا بورىشكەرلەردٸڭ ەسٸمٸ جازىلعان باننەرلەر ٸلٸندٸ. وسىلايشا 2,5 ميلليون تەڭگەنٸڭ سالىعى بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە تٶلەندٸ. اقتاۋ قالاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تابىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاسۇلان سەرٸكتٸڭ ايتۋىنشا, وسى اكتسييانىڭ نەتيجەسٸندە ىقپالدى تۇلعالار قارىزىنان قۇتىلۋعا اسىققان كٶرٸنەدٸ. «تٸپتٸ, قاشىپ-پىسىپ جٷرگەندەردٸڭ ٶزٸ كەلٸپ, مەملەكەتكە سالىق تٶلەدٸ. بٸر ايدىڭ ٸشٸندە 135 ميلليون تەڭگەنٸڭ سالىعى ٶتەلدٸ. باننەرلەرگە ەسٸمٸ جازىلعان بورىشكەرلەر جالپى 4 ميلليون 454 مىڭ تەڭگەنٸڭ بەرەشەگٸن تٶلەدٸ», – دەدٸ جاسۇلان سەرٸك. كٶپشٸلٸك بۇل ەدٸستٸ تىم قاتال سانايدى. ٶيتكەنٸ بٸر ادام تۋرالى مەلٸمەت, ونىق سالىعى مەن بەرەشەگٸ تۋرالى اقپارات كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىنا شىعارىلماۋى تيٸس. دەسەك تە زاڭ ماماندارى بۇل جاعدايدا ادامنىڭ اتى-جٶنٸ كوممەرتسييالىق قۇپيياعا جاتپايدى دەيدٸ. بۇل مەلٸمەتتەردٸ جارييالاۋ ەشقانداي زاڭعا قايشى ەمەس. سالىق تٶلەۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتىنىڭ باستى بورىشى. سوندىقتان مەملەكەتتٸك تابىس ورگاندارى ٶز قۇزىرىنان تىس ەشتەڭە جاساعان جوق دەيدٸ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەدٸلەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتىگٷل اتاعازيەۆا.
اقنيەت وسپانباي, "تٷركٸستان" گازەتٸ
