«Meniń jaýym - qazaqtyń jaýy» depti Muhtar Maǵaýin. Jazypty. Aldynda aýyzsha aitqanyn da estigem. Súisinbeske amal kem… «Meniń de…» degiń keledi.
Keiin oilap otyrsam, osy áńgimeni ózgesheleý de uǵýǵa bolady: «maǵan istegeniń (urysqanyń, synaǵanyń, aitqanymdy tyńdamaǵanyń, jaqtaspaǵanyń, t.t.) - qazaqqa istegeniń». Durysy: «Qazaqtyń jaýy - meniń de jaýym» bolarǵa kerek. Sonda: «Qazaqty kemitseń, nesibeden qaqsań, ar-namysyn qorlasań, pikirin aitqyzbasań, bireýge urpaǵyn jáýteńdetseń, ózi nadan, sengishteý jaryqtyqqa (qazaqqa, árine) «ańqaý elge - aramza moldalyq» jasasań, onyń «ótrik joqshysy» bolyp, sol arqyly bedel, ataq, abyroi men mal jisań, t.t. - meniń eki dúniede bitispes jaýym bolasyń!» degen ap-aiqyn maǵyna shyǵar edi.
Muhań bolmashyǵa tuldanatyn sanasy qortyq kisi emes, áńgimeni óz sózinen bastaǵanyma renjimeitin shyǵar - meniń aitarym múlde ózge gáp.
Sońǵy on jyl kórsetip-aq berdi: «Meniń jaýym - qazaqtyń jaýy!» degen ózindik pikir (samomnenie) kúlli qazaqtyń ziialy-ziialysymaqtarynyń báriniń áńgimesine ainaldy (Muhańnan sadaǵa…). Buryn da solai-tuǵyn. «Qazaqtyń…» degen resmi nemese resmi emes ataǵy bardyń bárin es bilgeli áýlie tutyp, ideal sanap ósken soń ba, bizdiń ult «osylar» barda eshnárseden esesin jibermestei kórinetin.
«Osylar» negizgi bóligi, shamamen onnan toǵyzy qazaqy aýylda, túsi sýyqtaý, qylyǵy qyzyqtaý kórinetin qaladan, onyń orystan úirengen (jattap, eliktep, t.t.) mádenietinen, minez-qulyq stereotipinen (povedencheskii stereotip) aýlaqta jatqan qazaqtar úshin…
Paiǵambar edi. Sonsha Paiǵambary bar ulttyń sory qalai qalyń bolady? «Verit tot, kto nichego ne znaet» depti Lýnacharskii («Eshteme bilmeitin adam ǵana senedi»). «Eń jaman erkegi úsh jylǵysyn oilaityn qazaq emes, eki-úsh ǵasyr alǵa oilaityn ebekeń muny, sirá, áldebir «idealdyq teńdik pen erkindik» týraly uly ańyzǵa senip, shirkeýin qiratyp, ózi ekige bólinip alyp, árqaisysy «orys halqynyń taǵdyry úshin» bir-birin qyryp-joiyp, azaptap jatqan jas ult - orystyń (Gýmilev boiynsha «jiyrma bes jasar etnos) qylyǵyna qarap ne muńaiyp, ne kúlimsirep otyryp aiqan shyǵar?.. Al men… bizdiń paiǵambary kóp ult ekenimizge kámil senetinmin.
1986-nyń jeltoqsanyna deiin. Jeltoqsannyń on jetisine deiin…
Odan keiin de sengim keledi. Sengiń kelý sený emes, árine. Senbeý de emes. Ekeýiniń ortasy.
Birinshiden, sol jeltoqsanda… alańǵa adaldyqqa, «meniń jaýym - qazaqtyń jaýy» degenge, artynda qorǵany - ulty, ult qaimaǵy - ziialylar men qazaqy atqaminerler bar ekendigine hám Ilichtiń saiasatyna, t.b. «ideialarǵa», kórkem ádebiet pen poeziiaǵa senetin jas urpaq, mańdaiy tasqa tiip kórmegen urpaq shyǵyp edi. Dinmuhamed Qonaev jaqsy, degdar kisi bolǵany ras, biraq álgi jastarǵa ol da Paiǵambar, qazaqy paiǵambar siiaqty bolatyn. Biraq sol bir óte kósheli, aqyldy kisi báribir álgi qazaqtardyń ulttyq batyry emes-ti. Salystyryńyz: onymen tutas ózbek basshylary N. Mýhitdinov, Sh.Rashidovterdi ózbek ultynyń kósemderi deýge ábden bolady: Qazaqstan esebinen ózbek jerin keńeitip aldy, bizdiń Muhań (M.Maǵaýin) qazaqtardyń ózderi ustatyp jibergen aǵalary men «tyiym salynǵan» (qazaq ǵalymdary baqtalastyqpen tyiym saldyrtqan) jyraýlar poeziiasyn erlikpen shyǵaryp júrgende, marqum Iliias Esenberlin erlikpen «Kóshpendilerdi» shyǵaryp júrgende… tártip te, partiia da, el de, eldik statýs ta birdei bolǵanyna qaramastan, ózbekter tilin de, dilin de, tarihyn da, saltyn da joǵaltqan joq. Olarda «kommýnister qýdalaýy» bola qoimady. Dálel óte kóp…
Soǵan qaramastan, aýyldaǵy «shal-kempirler ideologiiasy» men halyqtyń aýyz ádebieti tárbielegen, órkenietten (qaladan, óndiristen, quzyrly bilikten, t.t.) shettetilgeniniń arqasynda ulttyq dilin (sýshnost) joimaǵan (bir jamanshylyqtyń, rasynda da, bir jaqsylyǵy bolady!) qazaqy qyz-jigitter «aqyryp teńdik suraǵanymen», bilik basyna orys kelýin ultty qorlaý dep sanap, Jumekenniń «Meniń Qazaqstanymyn» aityp, kóshege shyqty.
Qalaǵa baiaǵyda kelip ornyqqan qazaqy «paiǵambar qaýymynyń» ózi turmaq, sheshesi kórshi áieldiń ónegesine súienip tárbielengen, «nedotroga» («shybyq times, shyńq eter»), ákesiniń qazaqtardy «taqyryp qana qylyp» alyp jazǵan, sodan da sengish qazaqtar «qonyshyna tyǵyp júrip oqityn» maqtaýly roman-povesteriniń bir jolyn (árine, qazaqsha) uqpaityn, «he, nash pahan pochti Gogol degendi kórshi orys balaǵa kekesinmen aitatyn mánjýbas (keiin «quiryǵyna mai quiǵan soń ázer adam bolyp júrgen»), aty qazaq balasy, balalary shyqpaǵanyna men kýá hám kepil. «Qazaqtyqtan qutylǵandarǵa» ómir súrý eki ese jeńil ekenin áýeli solardyń ult esebinen kún kórgen (qazaq deitin ult bolmasa, Qonaev birinshi ne bolyp, ne bolmas edi, kóp jazýshy da bolmas edi, t.t.) ákeleri, sosyn sol orysqol balalar, eń sońynan… men kóz jetkizippin!
Alań ulttyq namys pen ar-uiattyń synaǵy edi. Ult úshin, bálkim, Alla jasaǵan synaq edi. Ásirese, meniń «paiǵambarlarym» úshin…
Sol kúni aldymda jasandy puttar qulap jatqandai boldy. Jumabai Shashtaiuly kýá - alańǵa qaptap kelip jatqan jastardy kórip, kózimiz buldyrap, kóńilimiz álem-jálem bolǵan. «Ái, rýh tiri eken ǵoi! Tiri ekenbiz ǵoi!..» dep edi Jumabai-dos túri buzylyp, erni dirildep turyp (Jalpy meniń qurby-qurdastarymnyń maqtanýyna bolady - biz Almatynyń ár shetinde, árkimniń taýyqqorasynda júrip, balalardy qazaqsha oqytý úshin ortalyqtaǵy birer mektepke tasitynbyz: Didahmet, Álibek, Mereke, Serik, Baibota, Amanhan, Baianǵali, Tóregeldi, t.t.).
«Mynaý - Qudai!» dep sendirip qoiǵan (bálkim, ózim bálkim, jartykesh shyndyǵyna máz qazaqy baspasóz - ideologiia) puttar sol kúni qiraǵan. Qiraǵany jaqsy boldy: sol kúnnen bastap «men!» dep áńgime aitpastai («sábi-halyqqa» «pablik rileishnz» jasap karera, bedel, syilyq, madaq, t.t. qýmastai) boldym.
Ras, ózim áli kúnge deiin ishtei tóbeme kóterip júretin birer úlkender (ziialylar) sol kúni Alańǵa shyqty. Bireri taiaq ta jedi. Qýdalandy da.
Biraq…
Biraq bizdiń «ógiz buzaýlady!» dese senýge bar (ásirese ziialylar hám «syily kisiler» aitsa!) halyqtyń qaimaǵy sol kúni syr berip aldy.
Men úshin sodan beri «Paiǵambar» (qazaqy, árine) joq.
Óz aǵańdy jamandaǵanmen, jurt jaqsy aǵasyn bere me - men aǵalaryma renjigem joq. Áli jaqsy kórem. Ári aiaimyn. Aqtap alǵym keledi. Olar, bálkim, muny túsinbes (olar tek ózine iilip-búgilip qyzmet etken, «adamnyń aǵasy bar - jaǵasy-y ba-ar…» degen qosmaǵynalylaý ándi jii aitatyn… «quldyq-inini» ǵana túsinedi: adam qylady, «ósiredi», t.t.). Bálkim, astar izder (ómiri tolyq ras sóilemegen adam únemi árneden astar izdeidi - olardy «astarly ómir» tárbielep, «astarly oiyn» miyn shegendep tastaǵan). Erikteri bilsin…
Men sol joly jegen taiaq, estigen sóz, kórgen qorlyq úshin kúiingen joqpyn - «kóppen kórgen - uly toi», ári jap-jas jigitter men qyzdar qyrshyndarynan qiylyp ta jatty ǵoi… Meniki - ánsheiin. Eń bastysy - sol oqiǵanyń bolǵany, bola bilgeni edi. Rýh tiri edi!..
Kúigenim - bizdiń «sorly aǵalarymyzdyń» sorly qylyǵy. Muny aitý kerek. Ózim qaitalamaýym úshin («jaman aitpai, jaqsy joq»). Keiingiler sorly bola bermes úshin. «Uiat» degendi, eń bolmasa, óz uldarym bilip ósýi úshin.
Birinshi. Túrmede (Sovet aýdandyq IIB) úsh kún tikemizden tik turyp (kamerada otyrýǵa múmkindik joq), óldige joryp otyrǵan úige qabyrǵam synyp qaityp oralǵan kúni teledidar… Máskeýde ótken (bir-aq kún buryn) Muhtar Shahanovtyń poeziia keshin kórsetip jatty. Shynaiy kúlkisi men kekesininiń aiyrmasyn bildirmeitin syrbaz «Evgenii-dos» (Evtýshenko) «Mynaý - qazaq poeziiasy, al men…» dep kúldi - Muhań boishań emes-ti. Muhań biraq má-áz. Ostankinoda keshi ótip jatsa, qaitedi endi… Men telejáshikti ǵana sybap, sóndirip tastadym. Keiin, uqqan kisige - «saiasi kún jylyǵan soń», Muqań «Geroi dnia» boldy. Hrapýnov eki aýyz qazaqsha sóilesse de kúlli armany oryndalǵandai bolatyn qazaqqa… Máskeý tribýnasynan jeltoqsan týraly aitý Aiǵa ushyp barýmen birdei. Rasynda, bul - kúni keshe dúnieden ótken Sobchaktar bastaǵan, muraty kapitalizmdi tezirek ornatý bolǵan, bálkim, áldebir álemdik kúshterdiń stsenariii boiynsha qurylǵan «mejregionalnaia grýppanyń» saiasi upaiyn kóbeitý úshin jasalǵan qylyq qana edi - budan úsh jyl buryn, 1987 jyldyń aqpanynda Birǵanym Áitimovanyń (KazLKSM hatshysy) «zvonogymen» Fariza apam basqaratyn «Pionerden» «óz erkimmen» ketip, eńbek stajym úzilmesin degen ǵana qaýippen (zaman bulai bolaryn bilippiz be?) «Jalynǵa» kirip, bas redaktor Muhtar Shahanovtan «aǵa, tym qurysa, korrektor dep tirkep qoishy» dep ótingenimde, Muhań «pozitsiiasyn» ashyq aitqan: «K…riń qyshyp alańǵa nege bardyńdar?..» Muhań keiin «Araldy toltyrý tásilimen» osy máseleden de orasan zor saiasi upai, bedel jiyp aldy - múmkindik (saiasi, árine) týǵan soń «jeltoqsanshylar ólikterin izdeý» deitin, halyqty shynymen súisindiretin is taýyp aldy. Aqyry elshi boldy. Kópenniń qaljyńyn jurt (jazýshylar ortasy) jaqsy biledi: «Aiaq artyp bir qyzǵa, taiyp turdy qyrǵyzǵa…» Odan sońǵy «epopeia» belgili - Eýropaǵa ótimdi bolý úshin oryssha poemasymaq jazdy, Shyqańmen birigip psevdofilosofiialyq tolǵaý jazdy… uzamai Nobel alýy da múmkin.
Muhańdiki durys - «hochesh jit - ýmei vertetsia». Aýyq-aýyq qazaqqa «ár adamda tórt ana bolatynyn» aityp qoiady, buǵan bala túsinbeidi (bir mezgilde tórt áielden qalai týasyń?), al áielder yzaly (erkekteri bir qatyn asyrai almai otyrǵanda, Muhań «tórt qatyn al» dep otyr dep oilaidy).
Meili ǵoi, biraq halyqqa «paiǵambar» rólin oinamai-aq jaqsy aqyn bolýǵa bolmai ma: máselen, I.Brodskii, A.Voznesenskii, basqa «…skiiler» qusap?..
Taǵy biri. Bas redaktsiianyń («Leninshil jas», «Pioner», «Bilim jáne eńbek», «Ulan», «Drýjnye rebiata») birikken partiia uiymy ashyq jinalysta «jappai tártipsizdikke qatysyp, ustalǵan» meniń máselem men «jeltoqsan oqiǵasyna partiialyq kózqaras» týraly máseleni qarady. Aýpartkomnan bir orys jigit pen qazaq qatyn kelgen, qatynnyń «yntalylyǵy basym» boldy: «qazaq jastarynyń jaýyzdyǵy» (osylai aitty) týraly yzaly súisinispen (!) sóiledi. Odan soń «máseleni talqylaý» bastaldy. Sál ǵana aýyr únsizdikten soń… Tumanbai Moldaǵaliev, Muzafar Álimbaev, Aqseleý Seidimbekov, Fariza apam, t.b. tańdaýlylar (bas redaktorlar men bedeldi kisiler) sóz aldy. Olarǵa «sóile!» degen eshkim joq-ty. Múmkin, «úreidiń ózi emes, úreililigi qorqynyshty» ma, áiteýir, meniń «paiǵambarlarym» «fashizmdi aiyptap» turǵannan kem bolmady: kúizelisim jaiyna qalyp, ań-tań boldym.
Tumaǵań - bizdiń kógildir, tátti ómirimizdiń jyrshysy Tumanbai Moldaǵaliev: «Budan asqan ońbaǵandyq joq! Biz (qazaq, árine) masqara boldyq, ultymyz (?) masqara boldy! Olardy, myna buzaqylyqqa qatysqan ońbaǵandardy atyp tastasa da, artyq bolmaidy!» dedi. Shabyttanyp, ashýlanyp aitty. Qalshyldaǵany sonsha, iýbka kórse, óleń shyǵaratyn sentimentalnyi aqyn kózildirigin túsirip ala jazdady. Muz-aǵań - Muzafar Álimbaev muzdai, muntazdai pikir aitty: «Bul - bizdiń kinámiz. Biz ońbaǵan urpaq (?) tárbieleppiz. Jeksuryndardy aiamaý kerek!» dedi mańyrai sóilep. Ireleńdeńkirep ornynan kóterilgen Aqseleý aǵam sál ustamdylaý eken: «Biz bul tártipsizdikti aiyptaimyz. Jastar tárbiesimen qajyrly túrde ainalysý kerek» dedi. Fariza apam da sóitti. Qalǵandar týraly aitpasa da bolady: óz basymen eshteme oilap kórmegen, álgi myqtylardyń kóleńkesinde kúibeńdep júrgenderdiń qolynan qulsha qostaý ǵana keletini belgili. Ýálihan Qalijanovtiki («Qazaqstan pioneriniń» redaktory, partiia uiymynyń hatshysy) dál sol kez úshin erlik boldy: aýpartkomnan kelgen ekeýge meniń bastaýysh uiymda talqylanbai, partiiadan shyǵarylýymnyń jarǵyny buzý (narýshenie ýstava) ekenin aityp, «bul - óte jaqsy, tártipti, mádenietti, t.t…. jigit, onyń ústine, biz áriptesterimizdiń shyndyǵyn osy jerde tyńdaýymyz kerek» dep otyryp aldy. Meniń kózimmen kórip, qulaǵymmen estigen sumdyqtardy mynadai sorly, osy sekildi beishara, dármensiz ortada mańyratyp otyrýǵa dátim jetpedi, yzaǵa, jasqa býlyǵyp syrtqa shyǵyp kettim.
Bul joly da ózim úshin emes, ózimizdiń «ult paiǵambary» sanap, kózqýanysh sanap júrgenderdiń sorlylyǵyna, dármensizdigine kúidim. Sol betinde baryp, Glavpochtampttan M.Gorbachevtiń atyna telegramma berdim. Erteńine telegrammanyń OK-niń jalpy bólimine tapsyrylǵany jaily rastama (ývedomlenie) ákelgen orys kempirdiń «Oi, kak jalko vas, kazahov…» dep bas shaiqaǵany áli kóz aldymda tur…
…O.Súleimenov «Semei-Nevadany» gúrletip júrdi. Munyń álemdik (globaldyq) saiasi stsenarii ekenin ol kezderi bireý bilip, bireý bilgen joq. Oljas qasiretti eldiń qaiyrymdy ákesindei kóringen. Birde men oǵan: «Oljas Omarovich, Semei poligonynyń aqiqaty ol ábden iske alǵysyz bolǵan soń aitylyp otyr. Al elimizdegi iri poligondardyń zardabyn olar da iske alǵysyz bolǵan soń aityp, olardyń qurbandaryn da endi qyryq jyldan soń jarnamalap otyramyz ba? Bárin nege aitpaisyz? Aita almasańyz, nesine qasiretti eldi dúrliktirip, kósem atanyp júrsiz?» degenmin. «Artistichnyi» Oljas buǵan shamdanyp qaldy. «Nevada-Semei» oǵan «ult ákesi» degen «imidj» jasap berdi, ári… Taǵy da «qazaq esebinen nan jeý»!..
Muny aitpaýǵa, jazbaýǵa bolar edi.
Biraq myna almaǵaiyp zamanda, derbes ult bolamyz, el bolamyz dep umtylyp otyrǵan kúrdeli kezeńde biz, qazaq áýeli ainaǵa qarap, ajarymyzdy anyqtap alýymyz kerek. Rýhy júdegen eldiń aldyndaǵy jaýapkershiliktiń qandai bolmaǵyn ult qaimaǵy, ziialy qaýym sezinýge tiis. Onyń jalǵyz joly - onsyz da tórt qubylasy teńelip jarymaǵan ulttyń kózin ashý, ultty aldarqatýdan arylý.
Qal-aǵań, Qaltai Muhamedjanov qana sol tarihi synaq sátinde - jeltoqsan kúnderinde!.. - ziialy qaýymnyń «…kóti jetpegenin» (qarsylyq kórsetpegenimen, jastarǵa ara túse almaǵanyn!) ashyq moiyndady. Aqyly, ary jetken bolar.
… Sol jeltoqsan oqiǵasynan eki jyl ótken soń Tbiliside úlken narazylyq bolyp (Sobchak pen M.Shahanov demokratiiasy tusynda), qarapaiym qarbalasta úsh-tórt adam óldi (qalyń tobyr taptap ketken). Kelesi kúni Grýziia úsh kún qatarynan qara jamylyp, respýblika týy túsirildi. Eń bastysy - sol túni grýzin aqyny men sazgeri qaraly gimn jazyp, úsh kún boiy grýzin teledidary men radiosy mezgil-mezgil oinap turdy!..
Sonda, jeltoqsanda ánsheiinde ataq úshin, kúlshe úshin bir-birin talap jerdei bolyp júretin bizdiń ulttyq mádeni elita - qazaqtyń «paiǵambarlary» bas biriktirip, qarsylyq bildirgende, olardy jaý almas edi - tutas bir ulttyń ziialy qaýymyn eshqandai diktator qurtyp jiberýge táýekel etpeidi! Olar…birinen biri qoryqty!.. Olarda tek pendeshilik báseke bar da, birlik joq-ty. Ataq, syilyq, t.t. úshin báseke (Saýal: sonda sorlap otyrǵan ulttyń syilyǵyn, ataǵyn alǵanda seniń adami, shyǵarmashylyq mazmunyńa syrt jurt kúlip, óziń arlanbaisyń ba? Bul saýaldy bizdiń «paiǵambarlarǵa» áli eshkim qoiyp kórgen joq). Muny eshkim teriske shyǵara almaidy: dálel qazir de kóp…ári meniń arhivimde G.Kolbinniń atyna jazylǵan eki top jazýshylardyń haty jatyr: árqaisysy «kimdi qurtý keregin» aitady!
Bizdiń aqyn-jazýshylarymyzdyń has masqarasy Jazýshylar odaǵyna Gennadii Kolbin kelgen kúni boldy: jazýshylar jinalysynda Kolbinge quttyqtaý aityldy (jas, adal urpaqty - ulttyń adal úmitin taptaǵannan soń, taptaǵan adamǵa!), eń kúiinishtisi - kúlli qazaqtyń rýhani arqa súieri, áigili Baýyrjan Momyshulynyń súikimdi, kósheli uly, táp-táýir qalamger Baqytjan Momyshuly… tribýnaǵa kóterilip, «Ákem tiri bolǵanda, sizdiń kelgenińizge qýanar edi» degenimen shektelip qana qoimai, Gennadii Kolbinniń… betinen súidi! (Múmkin, bul degradatsiiaǵa ushyraǵan ulttyq sezimniń «simvoldyq kórinisi» bolar?!)
Mádenietti, óz basyn syilaityn ulttarda ondai adamǵa qol da bermeidi. Men keshirdim: Bireý jaqsy aǵasyn bere me?! Dál sol kúni kimniń sózi men óziniń ara qashyqtyǵy qanshalyqty ekeni aiqyn kórindi. (Qazir «ult» dep eńirep óleń jazyp júrgenderdiń qasynda birer saǵat bolsań, anyq uǵasyń: qazaqtyń kieli sózi maǵynasynan ajyrap, aqyn, ádebietshi, rýhani degdar ornynda «sóz quraý tehnikasyn meńgergen sheber» ǵana qalǵandai - bylshiyp «Mersedes» minip, ylǵi yǵai-syǵaimen dos bolyp, urty atjalmannyń urtyndai tompiǵan adamnyń júzinen «epigon-óleńindegi qasiretin» ańǵarý qiyn: onyń poshymy ult úshin qasiret shekken aqynnan góri… biseksýal millionerge kóbirek uqsaidy!
… Al sol joly ult ziialylarynyń abyroiyn Jub-aǵań - Juban Moldaǵaliev saqtap qaldy. «Men qazaqtyń ulyn qorlap, qyzyn qarǵa otyrǵyzyp qoiyp, astynan teýip jatqanyn, shashynan súirep jatqanyn kórgenshe, Uly Otan soǵysynda ólýim kerek edi!..» degen asyl aǵa, arly adam keiin sol jan qasiretinen ońala almady. (Al qazaq aqyny, jazýshysyna tiis qurmetke (resmi) talasyp júrgender tómen qarap, …súrtkishtedi. Kózi me, ózge me - belgisiz…). Ult ziialysy bolý tek osyndai asqaq, aýyr jaýapkershilik júkteidi. Sonyń biik kórinisi - «Men - qazaqpyndy» júregimen jazǵan, sózdiń ónerin saitani piǵylmen emes, perishtelik senimmen igergen aqyn Juban Moldaǵaliev. Taǵy kim?.. Oljekeń joq, áiteýir.
Bizdiń ziialy qaýym qolynan kelgenshe aqtalyp-aq baqty. Bireý jylaǵan, biriniń júregi aýyryp, qan qysymy kóterilgen (sol kúni barlyq qazaq sol halde boldy), t.t. Qazir, árine, «qazaq úshin ómir súrip jatqandar» kóp. Qalyń, jaýtańkóz buqarany aldarqatý ońai: aiǵailap qoisań, «aýyldy túzetý kerek!» dep kijingen bolsań - sál ártisteý bolsań, jetkilikti - ańǵal halqyń seni «paiǵambar» sanaidy. Qorǵaýshysy bardai kóredi. Ziialy qaýymnyń «ártistenip» ketkeninen esh habary joq. Sodan soń túlki bop qashqan zamandy tazy bop shala ber - balalaryńa biznes jasap ber, halyqtyń aýzynan jyryp, iýbileiińdi ótkiz, depýtat bol, «mádenietti, ádebietti qorǵamasa - ol ólip qalady» (rasy, solai) degen uranmen júrip, óz jaǵdaiyńdy jasap al, bolmasa… kózinshe maqtap-maqtap, Prezidentten alasyńdy (ataq, aqsha, qyzmet, t.t.) al da, bylai shyǵa bere (aqtalý úshin!) al kep sony jamanda!..
Tym qurysa, joǵary jaq «ap-mai, mynaý oppozitsiiaǵa qosylyp keter me eken?!» desin dep, «batyl jyla» («tilimiz, dilimiz, ánimiz, ádebietimiz, t.t. shógip barady», t.t.) tipti, shetel qapysyz qarjylandyryp otyrǵan, «shynshyl, halqy úshin qajyǵan, biraq orysqa ishi buratyn, qazaqty álemdik deńgeige kótereiin dep júrgen» oppozitsiiaǵa qosyl. Árine, Oljas siiaqty bolsań, qazaq jerin kúlli jurtqa úlestire salýyńa bolady. Osy jigittiń «Taýlardy alasartpai-aq, Dalany asqaqtataiyq» degenin eshkim oilanyp kórgen joq: a)taýlar alasarmaidy; b) dala taý bola almaidy. Bul áldebir dana ebirei jaily anekdotty eske salady. Aitpaqshy, «álem azamatyna» ainalǵan aty qazaq osy jigittiń «ǵylymi danyshpandylyǵynyń» saiyp kelgende aitpaǵy - «bárimiz uzynsaqal Ibragimnen taraǵanbyz», «barlyq mádeniet Iýdeiadan bastaý alady» degenge saiady. Ulttan ketip, ozyqtar qataryna qosylyp qoiǵan «Aljas» (oryssha osylai aitylady!) «primitivnye natsii» qataryna qosylyp bara jatqan ult jaily jumǵan aýzyn ashpaidy. Ol - álem azamaty. Múmkin, álem úkimetiniń múshesi de bolar?.. Oljas - «qazaq bolmai ómir súrý - rahat» ekeniniń jarqyn kórinisi. Onyń birer qazaqshasy da - qazaq tiliniń qajetsizdiginiń dáleli siiaqty. Diliniń de… Eń bolmasa, qazaq atynan sóilemese eken. Sóileidi. Bilik aitady. «Qazaqtyń bolashaǵy joqtyǵyn» isimen dáleldegen kisi osyndai-aq bolar. Árine, daryndy. Biraq, orystar aitpaqshy, «horosha Masha, da tolko ne nasha!…»
«Meniń jaýym - qazaqtyń jaýy» Muhań osy jolyn «Qazaqtyń jaýy - meniń jaýym» dep ózgertse eken deimin. Sol bárimizdiń uranymyzǵa, ónegemizge ainalsa…
Kóp másele túzelip, kósh ońǵarylar edi. Áitpese, bizge qazaq, ult tek nan bar jerde kerek siiaqty bolyp bara jatyr.
Ultta problema kóp. Sonyń bári sabyrdy, saýattylyqty, eńbekti, t.t. qajet etedi. Biraq bárinen buryn qajeti - ult ziialylarynyń adaldyǵy men birligi.
Bálkim, bul áńgimege meniń aǵalarym shamdanar. Olardy men báribir jaqsy kórem: jurt (máselen, ózbek, grýzin, sheshen, t.b.) jaqsy aǵasyn bermeitindikten. Biraq qul bola almaimyn. Múmkin áldekimderge zvondaý, áldeqalai maǵan tosqaýyl qoiý bastalar. Ar-uiattary bilsin. Maǵan buny jazdyryp otyrǵan bir-aq nárse: ziialy qaýym - ult tuzdyǵy. Tuzdyq azsa, ultta bolashaq joq. Al ondai ulttyń ziialysynyń ultqa da, ózgege de kók tiynǵa qajeti joq.
Ras, aqyrzaman joq - ony Alla biledi.
Biraq biz - problemasy eń kóp ultpyz. Solardy aqyldasyp, ashyǵyn aityp sheshetin kez keldi. Osy «ádepsizdeý» áńgime arqyly qazaq atynan nan jep júrgen ziialylardy (orystandyrylǵanyn da) ortaq oilasýǵa shaqyrsam dedim. Múmkin, olar ózime habarlasar. Ult ziialylary ǵoi. Paiǵambarlary.
Al paiǵambary kóp eldiń sory qalyń bolmaýǵa tiis…
«Altyn Orda», 10 naýryz 2000 jyl,
Maqala "PAIǴAMBARY KÓP EL..." degen taqyryppen jaryq kórgen
