«مەنٸڭ جاۋىم - قازاقتىڭ جاۋى» دەپتٸ مۇحتار ماعاۋين. جازىپتى. الدىندا اۋىزشا ايتقانىن دا ەستٸگەم. سٷيسٸنبەسكە امال كەم… «مەنٸڭ دە…» دەگٸڭ كەلەدٸ.
كەيٸن ويلاپ وتىرسام, وسى ەڭگٸمەنٸ ٶزگەشەلەۋ دە ۇعۋعا بولادى: «ماعان ٸستەگەنٸڭ (ۇرىسقانىڭ, سىناعانىڭ, ايتقانىمدى تىڭداماعانىڭ, جاقتاسپاعانىڭ, ت.ت.) - قازاققا ٸستەگەنٸڭ». دۇرىسى: «قازاقتىڭ جاۋى - مەنٸڭ دە جاۋىم» بولارعا كەرەك. سوندا: «قازاقتى كەمٸتسەڭ, نەسٸبەدەن قاقساڭ, ار-نامىسىن قورلاساڭ, پٸكٸرٸن ايتقىزباساڭ, بٸرەۋگە ۇرپاعىن جەۋتەڭدەتسەڭ, ٶزٸ نادان, سەنگٸشتەۋ جارىقتىققا (قازاققا, ەرينە) «اڭقاۋ ەلگە - ارامزا مولدالىق» جاساساڭ, ونىڭ «ٶترٸك جوقشىسى» بولىپ, سول ارقىلى بەدەل, اتاق, ابىروي مەن مال جيساڭ, ت.ت. - مەنٸڭ ەكٸ دٷنيەدە بٸتٸسپەس جاۋىم بولاسىڭ!» دەگەن اپ-ايقىن ماعىنا شىعار ەدٸ.
مۇحاڭ بولماشىعا تۇلداناتىن ساناسى قورتىق كٸسٸ ەمەس, ەڭگٸمەنٸ ٶز سٶزٸنەن باستاعانىما رەنجٸمەيتٸن شىعار - مەنٸڭ ايتارىم مٷلدە ٶزگە گەپ.
سوڭعى ون جىل كٶرسەتٸپ-اق بەردٸ: «مەنٸڭ جاۋىم - قازاقتىڭ جاۋى!» دەگەن ٶزٸندٸك پٸكٸر (سامومنەنيە) كٷللٸ قازاقتىڭ زييالى-زييالىسىماقتارىنىڭ بەرٸنٸڭ ەڭگٸمەسٸنە اينالدى (مۇحاڭنان ساداعا…). بۇرىن دا سولاي-تۇعىن. «قازاقتىڭ…» دەگەن رەسمي نەمەسە رەسمي ەمەس اتاعى باردىڭ بەرٸن ەس بٸلگەلٸ ەۋليە تۇتىپ, يدەال ساناپ ٶسكەن سوڭ با, بٸزدٸڭ ۇلت «وسىلار» باردا ەشنەرسەدەن ەسەسٸن جٸبەرمەستەي كٶرٸنەتٸن.
«وسىلار» نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ, شامامەن وننان توعىزى قازاقى اۋىلدا, تٷسٸ سۋىقتاۋ, قىلىعى قىزىقتاۋ كٶرٸنەتٸن قالادان, ونىڭ ورىستان ٷيرەنگەن (جاتتاپ, ەلٸكتەپ, ت.ت.) مەدەنيەتٸنەن, مٸنەز-قۇلىق ستەرەوتيپٸنەن (پوۆەدەنچەسكيي ستەرەوتيپ) اۋلاقتا جاتقان قازاقتار ٷشٸن…
پايعامبار ەدٸ. سونشا پايعامبارى بار ۇلتتىڭ سورى قالاي قالىڭ بولادى? «ۆەريت توت, كتو نيچەگو نە زناەت» دەپتٸ لۋناچارسكيي («ەشتەمە بٸلمەيتٸن ادام عانا سەنەدٸ»). «ەڭ جامان ەركەگٸ ٷش جىلعىسىن ويلايتىن قازاق ەمەس, ەكٸ-ٷش عاسىر العا ويلايتىن ەبەكەڭ مۇنى, سٸرە, ەلدەبٸر «يدەالدىق تەڭدٸك پەن ەركٸندٸك» تۋرالى ۇلى اڭىزعا سەنٸپ, شٸركەۋٸن قيراتىپ, ٶزٸ ەكٸگە بٶلٸنٸپ الىپ, ەرقايسىسى «ورىس حالقىنىڭ تاعدىرى ٷشٸن» بٸر-بٸرٸن قىرىپ-جويىپ, ازاپتاپ جاتقان جاس ۇلت - ورىستىڭ (گۋميلەۆ بويىنشا «جيىرما بەس جاسار ەتنوس) قىلىعىنا قاراپ نە مۇڭايىپ, نە كٷلٸمسٸرەپ وتىرىپ ايقان شىعار?.. ال مەن… بٸزدٸڭ پايعامبارى كٶپ ۇلت ەكەنٸمٸزگە كەمٸل سەنەتٸنمٸن.
1986-نىڭ جەلتوقسانىنا دەيٸن. جەلتوقساننىڭ ون جەتٸسٸنە دەيٸن…
ودان كەيٸن دە سەنگٸم كەلەدٸ. سەنگٸڭ كەلۋ سەنۋ ەمەس, ەرينە. سەنبەۋ دە ەمەس. ەكەۋٸنٸڭ ورتاسى.
بٸرٸنشٸدەن, سول جەلتوقساندا… الاڭعا ادالدىققا, «مەنٸڭ جاۋىم - قازاقتىڭ جاۋى» دەگەنگە, ارتىندا قورعانى - ۇلتى, ۇلت قايماعى - زييالىلار مەن قازاقى اتقامٸنەرلەر بار ەكەندٸگٸنە ھەم يليچتٸڭ ساياساتىنا, ت.ب. «يدەيالارعا», كٶركەم ەدەبيەت پەن پوەزيياعا سەنەتٸن جاس ۇرپاق, ماڭدايى تاسقا تيٸپ كٶرمەگەن ۇرپاق شىعىپ ەدٸ. دٸنمۇحامەد قوناەۆ جاقسى, دەگدار كٸسٸ بولعانى راس, بٸراق ەلگٸ جاستارعا ول دا پايعامبار, قازاقى پايعامبار سيياقتى بولاتىن. بٸراق سول بٸر ٶتە كٶشەلٸ, اقىلدى كٸسٸ بەرٸبٸر ەلگٸ قازاقتاردىڭ ۇلتتىق باتىرى ەمەس-تٸ. سالىستىرىڭىز: ونىمەن تۇتاس ٶزبەك باسشىلارى ن. مۋحيتدينوۆ, ش.راشيدوۆتەردٸ ٶزبەك ۇلتىنىڭ كٶسەمدەرٸ دەۋگە ەبدەن بولادى: قازاقستان ەسەبٸنەن ٶزبەك جەرٸن كەڭەيتٸپ الدى, بٸزدٸڭ مۇحاڭ (م.ماعاۋين) قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ ۇستاتىپ جٸبەرگەن اعالارى مەن «تىيىم سالىنعان» (قازاق عالىمدارى باقتالاستىقپەن تىيىم سالدىرتقان) جىراۋلار پوەزيياسىن ەرلٸكپەن شىعارىپ جٷرگەندە, مارقۇم ٸليياس ەسەنبەرلين ەرلٸكپەن «كٶشپەندٸلەردٸ» شىعارىپ جٷرگەندە… تەرتٸپ تە, پارتييا دا, ەل دە, ەلدٸك ستاتۋس تا بٸردەي بولعانىنا قاراماستان, ٶزبەكتەر تٸلٸن دە, دٸلٸن دە, تاريحىن دا, سالتىن دا جوعالتقان جوق. ولاردا «كوممۋنيستەر قۋدالاۋى» بولا قويمادى. دەلەل ٶتە كٶپ…
سوعان قاراماستان, اۋىلداعى «شال-كەمپٸرلەر يدەولوگيياسى» مەن حالىقتىڭ اۋىز ەدەبيەتٸ تەربيەلەگەن, ٶركەنيەتتەن (قالادان, ٶندٸرٸستەن, قۇزىرلى بيلٸكتەن, ت.ت.) شەتتەتٸلگەنٸنٸڭ ارقاسىندا ۇلتتىق دٸلٸن (سۋششنوست) جويماعان (بٸر جامانشىلىقتىڭ, راسىندا دا, بٸر جاقسىلىعى بولادى!) قازاقى قىز-جٸگٸتتەر «اقىرىپ تەڭدٸك سۇراعانىمەن», بيلٸك باسىنا ورىس كەلۋٸن ۇلتتى قورلاۋ دەپ ساناپ, جۇمەكەننٸڭ «مەنٸڭ قازاقستانىمىن» ايتىپ, كٶشەگە شىقتى.
قالاعا باياعىدا كەلٸپ ورنىققان قازاقى «پايعامبار قاۋىمىنىڭ» ٶزٸ تۇرماق, شەشەسٸ كٶرشٸ ەيەلدٸڭ ٶنەگەسٸنە سٷيەنٸپ تەربيەلەنگەن, «نەدوتروگا» («شىبىق تيمەس, شىڭق ەتەر»), ەكەسٸنٸڭ قازاقتاردى «تاقىرىپ قانا قىلىپ» الىپ جازعان, سودان دا سەنگٸش قازاقتار «قونىشىنا تىعىپ جٷرٸپ وقيتىن» ماقتاۋلى رومان-پوۆەستەرٸنٸڭ بٸر جولىن (ەرينە, قازاقشا) ۇقپايتىن, «حە, ناش پاحان پوچتي گوگول دەگەندٸ كٶرشٸ ورىس بالاعا كەكەسٸنمەن ايتاتىن مەنجۋباس (كەيٸن «قۇيرىعىنا ماي قۇيعان سوڭ ەزەر ادام بولىپ جٷرگەن»), اتى قازاق بالاسى, بالالارى شىقپاعانىنا مەن كۋە ھەم كەپٸل. «قازاقتىقتان قۇتىلعاندارعا» ٶمٸر سٷرۋ ەكٸ ەسە جەڭٸل ەكەنٸن ەۋەلٸ سولاردىڭ ۇلت ەسەبٸنەن كٷن كٶرگەن (قازاق دەيتٸن ۇلت بولماسا, قوناەۆ بٸرٸنشٸ نە بولىپ, نە بولماس ەدٸ, كٶپ جازۋشى دا بولماس ەدٸ, ت.ت.) ەكەلەرٸ, سوسىن سول ورىسقول بالالار, ەڭ سوڭىنان… مەن كٶز جەتكٸزٸپپٸن!
الاڭ ۇلتتىق نامىس پەن ار-ۇياتتىڭ سىناعى ەدٸ. ۇلت ٷشٸن, بەلكٸم, اللا جاساعان سىناق ەدٸ. ەسٸرەسە, مەنٸڭ «پايعامبارلارىم» ٷشٸن…
سول كٷنٸ الدىمدا جاساندى پۇتتار قۇلاپ جاتقانداي بولدى. جۇماباي شاشتايۇلى كۋە - الاڭعا قاپتاپ كەلٸپ جاتقان جاستاردى كٶرٸپ, كٶزٸمٸز بۇلدىراپ, كٶڭٸلٸمٸز ەلەم-جەلەم بولعان. «ەي, رۋح تٸرٸ ەكەن عوي! تٸرٸ ەكەنبٸز عوي!..» دەپ ەدٸ جۇماباي-دوس تٷرٸ بۇزىلىپ, ەرنٸ دٸرٸلدەپ تۇرىپ (جالپى مەنٸڭ قۇربى-قۇرداستارىمنىڭ ماقتانۋىنا بولادى - بٸز الماتىنىڭ ەر شەتٸندە, ەركٸمنٸڭ تاۋىققوراسىندا جٷرٸپ, بالالاردى قازاقشا وقىتۋ ٷشٸن ورتالىقتاعى بٸرەر مەكتەپكە تاسيتىنبىز: ديداحمەت, ەلٸبەك, مەرەكە, سەرٸك, بايبوتا, امانحان, بايانعالي, تٶرەگەلدٸ, ت.ت.).
«مىناۋ - قۇداي!» دەپ سەندٸرٸپ قويعان (بەلكٸم, ٶزٸم بەلكٸم, جارتىكەش شىندىعىنا مەز قازاقى باسپاسٶز - يدەولوگييا) پۇتتار سول كٷنٸ قيراعان. قيراعانى جاقسى بولدى: سول كٷننەن باستاپ «مەن!» دەپ ەڭگٸمە ايتپاستاي («سەبي-حالىققا» «پابليك ريلەيشنز» جاساپ كارەرا, بەدەل, سىيلىق, ماداق, ت.ت. قۋماستاي) بولدىم.
راس, ٶزٸم ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٸشتەي تٶبەمە كٶتەرٸپ جٷرەتٸن بٸرەر ٷلكەندەر (زييالىلار) سول كٷنٸ الاڭعا شىقتى. بٸرەرٸ تاياق تا جەدٸ. قۋدالاندى دا.
بٸراق…
بٸراق بٸزدٸڭ «ٶگٸز بۇزاۋلادى!» دەسە سەنۋگە بار (ەسٸرەسە زييالىلار ھەم «سىيلى كٸسٸلەر» ايتسا!) حالىقتىڭ قايماعى سول كٷنٸ سىر بەرٸپ الدى.
مەن ٷشٸن سودان بەرٸ «پايعامبار» (قازاقى, ەرينە) جوق.
ٶز اعاڭدى جامانداعانمەن, جۇرت جاقسى اعاسىن بەرە مە - مەن اعالارىما رەنجٸگەم جوق. ەلٸ جاقسى كٶرەم. ەرٸ ايايمىن. اقتاپ العىم كەلەدٸ. ولار, بەلكٸم, مۇنى تٷسٸنبەس (ولار تەك ٶزٸنە يٸلٸپ-بٷگٸلٸپ قىزمەت ەتكەن, «ادامنىڭ اعاسى بار - جاعاسى-ى با-ار…» دەگەن قوسماعىنالىلاۋ ەندٸ جيٸ ايتاتىن… «قۇلدىق-ٸنٸنٸ» عانا تٷسٸنەدٸ: ادام قىلادى, «ٶسٸرەدٸ», ت.ت.). بەلكٸم, استار ٸزدەر (ٶمٸرٸ تولىق راس سٶيلەمەگەن ادام ٷنەمٸ ەرنەدەن استار ٸزدەيدٸ - ولاردى «استارلى ٶمٸر» تەربيەلەپ, «استارلى ويىن» ميىن شەگەندەپ تاستاعان). ەرٸكتەرٸ بٸلسٸن…
مەن سول جولى جەگەن تاياق, ەستٸگەن سٶز, كٶرگەن قورلىق ٷشٸن كٷيٸنگەن جوقپىن - «كٶپپەن كٶرگەن - ۇلى توي», ەرٸ جاپ-جاس جٸگٸتتەر مەن قىزدار قىرشىندارىنان قيىلىپ تا جاتتى عوي… مەنٸكٸ - ەنشەيٸن. ەڭ باستىسى - سول وقيعانىڭ بولعانى, بولا بٸلگەنٸ ەدٸ. رۋح تٸرٸ ەدٸ!..
كٷيگەنٸم - بٸزدٸڭ «سورلى اعالارىمىزدىڭ» سورلى قىلىعى. مۇنى ايتۋ كەرەك. ٶزٸم قايتالاماۋىم ٷشٸن («جامان ايتپاي, جاقسى جوق»). كەيٸنگٸلەر سورلى بولا بەرمەس ٷشٸن. «ۇيات» دەگەندٸ, ەڭ بولماسا, ٶز ۇلدارىم بٸلٸپ ٶسۋٸ ٷشٸن.
بٸرٸنشٸ. تٷرمەدە (سوۆەت اۋداندىق ٸٸب) ٷش كٷن تٸكەمٸزدەن تٸك تۇرىپ (كامەرادا وتىرۋعا مٷمكٸندٸك جوق), ٶلدٸگە جورىپ وتىرعان ٷيگە قابىرعام سىنىپ قايتىپ ورالعان كٷنٸ تەلەديدار… مەسكەۋدە ٶتكەن (بٸر-اق كٷن بۇرىن) مۇحتار شاحانوۆتىڭ پوەزييا كەشٸن كٶرسەتٸپ جاتتى. شىنايى كٷلكٸسٸ مەن كەكەسٸنٸنٸڭ ايىرماسىن بٸلدٸرمەيتٸن سىرباز «ەۆگەنيي-دوس» (ەۆتۋشەنكو) «مىناۋ - قازاق پوەزيياسى, ال مەن…» دەپ كٷلدٸ - مۇحاڭ بويشاڭ ەمەس-تٸ. مۇحاڭ بٸراق مە-ەز. وستانكينودا كەشٸ ٶتٸپ جاتسا, قايتەدٸ ەندٸ… مەن تەلەجەشٸكتٸ عانا سىباپ, سٶندٸرٸپ تاستادىم. كەيٸن, ۇققان كٸسٸگە - «ساياسي كٷن جىلىعان سوڭ», مۇقاڭ «گەروي دنيا» بولدى. حراپۋنوۆ ەكٸ اۋىز قازاقشا سٶيلەسسە دە كٷللٸ ارمانى ورىندالعانداي بولاتىن قازاققا… مەسكەۋ تريبۋناسىنان جەلتوقسان تۋرالى ايتۋ ايعا ۇشىپ بارۋمەن بٸردەي. راسىندا, بۇل - كٷنٸ كەشە دٷنيەدەن ٶتكەن سوبچاكتار باستاعان, مۇراتى كاپيتاليزمدٸ تەزٸرەك ورناتۋ بولعان, بەلكٸم, ەلدەبٸر ەلەمدٸك كٷشتەردٸڭ ستسەنارييٸ بويىنشا قۇرىلعان «مەجرەگيونالنايا گرۋپپانىڭ» ساياسي ۇپايىن كٶبەيتۋ ٷشٸن جاسالعان قىلىق قانا ەدٸ - بۇدان ٷش جىل بۇرىن, 1987 جىلدىڭ اقپانىندا بٸرعانىم ەيتٸموۆانىڭ (كازلكسم حاتشىسى) «زۆونوگىمەن» فاريزا اپام باسقاراتىن «پيونەردەن» «ٶز ەركٸممەن» كەتٸپ, ەڭبەك ستاجىم ٷزٸلمەسٸن دەگەن عانا قاۋٸپپەن (زامان بۇلاي بولارىن بٸلٸپپٸز بە?) «جالىنعا» كٸرٸپ, باس رەداكتور مۇحتار شاحانوۆتان «اعا, تىم قۇرىسا, كوررەكتور دەپ تٸركەپ قويشى» دەپ ٶتٸنگەنٸمدە, مۇحاڭ «پوزيتسيياسىن» اشىق ايتقان: «ك…رٸڭ قىشىپ الاڭعا نەگە باردىڭدار?..» مۇحاڭ كەيٸن «ارالدى تولتىرۋ تەسٸلٸمەن» وسى مەسەلەدەن دە وراسان زور ساياسي ۇپاي, بەدەل جيىپ الدى - مٷمكٸندٸك (ساياسي, ەرينە) تۋعان سوڭ «جەلتوقسانشىلار ٶلٸكتەرٸن ٸزدەۋ» دەيتٸن, حالىقتى شىنىمەن سٷيسٸندٸرەتٸن ٸس تاۋىپ الدى. اقىرى ەلشٸ بولدى. كٶپەننٸڭ قالجىڭىن جۇرت (جازۋشىلار ورتاسى) جاقسى بٸلەدٸ: «اياق ارتىپ بٸر قىزعا, تايىپ تۇردى قىرعىزعا…» ودان سوڭعى «ەپوپەيا» بەلگٸلٸ - ەۋروپاعا ٶتٸمدٸ بولۋ ٷشٸن ورىسشا پوەماسىماق جازدى, شىقاڭمەن بٸرٸگٸپ پسەۆدوفيلوسوفييالىق تولعاۋ جازدى… ۇزاماي نوبەل الۋى دا مٷمكٸن.
مۇحاڭدٸكٸ دۇرىس - «حوچەش جيت - ۋمەي ۆەرتەتسيا». اۋىق-اۋىق قازاققا «ەر ادامدا تٶرت انا بولاتىنىن» ايتىپ قويادى, بۇعان بالا تٷسٸنبەيدٸ (بٸر مەزگٸلدە تٶرت ەيەلدەن قالاي تۋاسىڭ?), ال ەيەلدەر ىزالى (ەركەكتەرٸ بٸر قاتىن اسىراي الماي وتىرعاندا, مۇحاڭ «تٶرت قاتىن ال» دەپ وتىر دەپ ويلايدى).
مەيلٸ عوي, بٸراق حالىققا «پايعامبار» رٶلٸن ويناماي-اق جاقسى اقىن بولۋعا بولماي ما: مەسەلەن, ي.برودسكيي, ا.ۆوزنەسەنسكيي, باسقا «…سكييلەر» قۇساپ?..
تاعى بٸرٸ. باس رەداكتسييانىڭ («لەنينشٸل جاس», «پيونەر», «بٸلٸم جەنە ەڭبەك», «ۇلان», «درۋجنىە رەبياتا») بٸرٸككەن پارتييا ۇيىمى اشىق جينالىستا «جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸككە قاتىسىپ, ۇستالعان» مەنٸڭ مەسەلەم مەن «جەلتوقسان وقيعاسىنا پارتييالىق كٶزقاراس» تۋرالى مەسەلەنٸ قارادى. اۋپارتكومنان بٸر ورىس جٸگٸت پەن قازاق قاتىن كەلگەن, قاتىننىڭ «ىنتالىلىعى باسىم» بولدى: «قازاق جاستارىنىڭ جاۋىزدىعى» (وسىلاي ايتتى) تۋرالى ىزالى سٷيسٸنٸسپەن (!) سٶيلەدٸ. ودان سوڭ «مەسەلەنٸ تالقىلاۋ» باستالدى. سەل عانا اۋىر ٷنسٸزدٸكتەن سوڭ… تۇمانباي مولداعاليەۆ, مۇزافار ەلٸمباەۆ, اقسەلەۋ سەيدٸمبەكوۆ, فاريزا اپام, ت.ب. تاڭداۋلىلار (باس رەداكتورلار مەن بەدەلدٸ كٸسٸلەر) سٶز الدى. ولارعا «سٶيلە!» دەگەن ەشكٸم جوق-تى. مٷمكٸن, «ٷرەيدٸڭ ٶزٸ ەمەس, ٷرەيلٸلٸگٸ قورقىنىشتى» ما, ەيتەۋٸر, مەنٸڭ «پايعامبارلارىم» «فاشيزمدٸ ايىپتاپ» تۇرعاننان كەم بولمادى: كٷيزەلٸسٸم جايىنا قالىپ, اڭ-تاڭ بولدىم.
تۇماعاڭ - بٸزدٸڭ كٶگٸلدٸر, تەتتٸ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ جىرشىسى تۇمانباي مولداعاليەۆ: «بۇدان اسقان وڭباعاندىق جوق! بٸز (قازاق, ەرينە) ماسقارا بولدىق, ۇلتىمىز (?) ماسقارا بولدى! ولاردى, مىنا بۇزاقىلىققا قاتىسقان وڭباعانداردى اتىپ تاستاسا دا, ارتىق بولمايدى!» دەدٸ. شابىتتانىپ, اشۋلانىپ ايتتى. قالشىلداعانى سونشا, يۋبكا كٶرسە, ٶلەڭ شىعاراتىن سەنتيمەنتالنىي اقىن كٶزٸلدٸرٸگٸن تٷسٸرٸپ الا جازدادى. مۇز-اعاڭ - مۇزافار ەلٸمباەۆ مۇزداي, مۇنتازداي پٸكٸر ايتتى: «بۇل - بٸزدٸڭ كٸنەمٸز. بٸز وڭباعان ۇرپاق (?) تەربيەلەپپٸز. جەكسۇرىنداردى اياماۋ كەرەك!» دەدٸ ماڭىراي سٶيلەپ. يرەلەڭدەڭكٸرەپ ورنىنان كٶتەرٸلگەن اقسەلەۋ اعام سەل ۇستامدىلاۋ ەكەن: «بٸز بۇل تەرتٸپسٸزدٸكتٸ ايىپتايمىز. جاستار تەربيەسٸمەن قاجىرلى تٷردە اينالىسۋ كەرەك» دەدٸ. فاريزا اپام دا سٶيتتٸ. قالعاندار تۋرالى ايتپاسا دا بولادى: ٶز باسىمەن ەشتەمە ويلاپ كٶرمەگەن, ەلگٸ مىقتىلاردىڭ كٶلەڭكەسٸندە كٷيبەڭدەپ جٷرگەندەردٸڭ قولىنان قۇلشا قوستاۋ عانا كەلەتٸنٸ بەلگٸلٸ. ۋەليحان قاليجانوۆتٸكٸ («قازاقستان پيونەرٸنٸڭ» رەداكتورى, پارتييا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى) دەل سول كەز ٷشٸن ەرلٸك بولدى: اۋپارتكومنان كەلگەن ەكەۋگە مەنٸڭ باستاۋىش ۇيىمدا تالقىلانباي, پارتييادان شىعارىلۋىمنىڭ جارعىنى بۇزۋ (نارۋشەنيە ۋستاۆا) ەكەنٸن ايتىپ, «بۇل - ٶتە جاقسى, تەرتٸپتٸ, مەدەنيەتتٸ, ت.ت…. جٸگٸت, ونىڭ ٷستٸنە, بٸز ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸڭ شىندىعىن وسى جەردە تىڭداۋىمىز كەرەك» دەپ وتىرىپ الدى. مەنٸڭ كٶزٸممەن كٶرٸپ, قۇلاعىممەن ەستٸگەن سۇمدىقتاردى مىناداي سورلى, وسى سەكٸلدٸ بەيشارا, دەرمەنسٸز ورتادا ماڭىراتىپ وتىرۋعا دەتٸم جەتپەدٸ, ىزاعا, جاسقا بۋلىعىپ سىرتقا شىعىپ كەتتٸم.
بۇل جولى دا ٶزٸم ٷشٸن ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ «ۇلت پايعامبارى» ساناپ, كٶزقۋانىش ساناپ جٷرگەندەردٸڭ سورلىلىعىنا, دەرمەنسٸزدٸگٸنە كٷيدٸم. سول بەتٸندە بارىپ, گلاۆپوچتامپتتان م.گورباچەۆتٸڭ اتىنا تەلەگرامما بەردٸم. ەرتەڭٸنە تەلەگراممانىڭ وك-نٸڭ جالپى بٶلٸمٸنە تاپسىرىلعانى جايلى راستاما (ۋۆەدوملەنيە) ەكەلگەن ورىس كەمپٸردٸڭ «وي, كاك جالكو ۆاس, كازاحوۆ…» دەپ باس شايقاعانى ەلٸ كٶز الدىمدا تۇر…
…و.سٷلەيمەنوۆ «سەمەي-نەۆادانى» گٷرلەتٸپ جٷردٸ. مۇنىڭ ەلەمدٸك (گلوبالدىق) ساياسي ستسەناريي ەكەنٸن ول كەزدەرٸ بٸرەۋ بٸلٸپ, بٸرەۋ بٸلگەن جوق. ولجاس قاسٸرەتتٸ ەلدٸڭ قايىرىمدى ەكەسٸندەي كٶرٸنگەن. بٸردە مەن وعان: «ولجاس وماروۆيچ, سەمەي پوليگونىنىڭ اقيقاتى ول ەبدەن ٸسكە العىسىز بولعان سوڭ ايتىلىپ وتىر. ال ەلٸمٸزدەگٸ ٸرٸ پوليگونداردىڭ زاردابىن ولار دا ٸسكە العىسىز بولعان سوڭ ايتىپ, ولاردىڭ قۇرباندارىن دا ەندٸ قىرىق جىلدان سوڭ جارنامالاپ وتىرامىز با? بەرٸن نەگە ايتپايسىز? ايتا الماساڭىز, نەسٸنە قاسٸرەتتٸ ەلدٸ دٷرلٸكتٸرٸپ, كٶسەم اتانىپ جٷرسٸز?» دەگەنمٸن. «ارتيستيچنىي» ولجاس بۇعان شامدانىپ قالدى. «نەۆادا-سەمەي» وعان «ۇلت ەكەسٸ» دەگەن «يميدج» جاساپ بەردٸ, ەرٸ… تاعى دا «قازاق ەسەبٸنەن نان جەۋ»!..
مۇنى ايتپاۋعا, جازباۋعا بولار ەدٸ.
بٸراق مىنا الماعايىپ زاماندا, دەربەس ۇلت بولامىز, ەل بولامىز دەپ ۇمتىلىپ وتىرعان كٷردەلٸ كەزەڭدە بٸز, قازاق ەۋەلٸ ايناعا قاراپ, اجارىمىزدى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. رۋحى جٷدەگەن ەلدٸڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ قانداي بولماعىن ۇلت قايماعى, زييالى قاۋىم سەزٸنۋگە تيٸس. ونىڭ جالعىز جولى - ونسىز دا تٶرت قۇبىلاسى تەڭەلٸپ جارىماعان ۇلتتىڭ كٶزٸن اشۋ, ۇلتتى الدارقاتۋدان ارىلۋ.
قال-اعاڭ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ قانا سول تاريحي سىناق سەتٸندە - جەلتوقسان كٷندەرٸندە!.. - زييالى قاۋىمنىڭ «…كٶتٸ جەتپەگەنٸن» (قارسىلىق كٶرسەتپەگەنٸمەن, جاستارعا ارا تٷسە الماعانىن!) اشىق مويىندادى. اقىلى, ارى جەتكەن بولار.
… سول جەلتوقسان وقيعاسىنان ەكٸ جىل ٶتكەن سوڭ تبيليسيدە ٷلكەن نارازىلىق بولىپ (سوبچاك پەن م.شاحانوۆ دەموكراتيياسى تۇسىندا), قاراپايىم قاربالاستا ٷش-تٶرت ادام ٶلدٸ (قالىڭ توبىر تاپتاپ كەتكەن). كەلەسٸ كٷنٸ گرۋزييا ٷش كٷن قاتارىنان قارا جامىلىپ, رەسپۋبليكا تۋى تٷسٸرٸلدٸ. ەڭ باستىسى - سول تٷنٸ گرۋزين اقىنى مەن سازگەرٸ قارالى گيمن جازىپ, ٷش كٷن بويى گرۋزين تەلەديدارى مەن راديوسى مەزگٸل-مەزگٸل ويناپ تۇردى!..
سوندا, جەلتوقساندا ەنشەيٸندە اتاق ٷشٸن, كٷلشە ٷشٸن بٸر-بٸرٸن تالاپ جەردەي بولىپ جٷرەتٸن بٸزدٸڭ ۇلتتىق مەدەني ەليتا - قازاقتىڭ «پايعامبارلارى» باس بٸرٸكتٸرٸپ, قارسىلىق بٸلدٸرگەندە, ولاردى جاۋ الماس ەدٸ - تۇتاس بٸر ۇلتتىڭ زييالى قاۋىمىن ەشقانداي ديكتاتور قۇرتىپ جٸبەرۋگە تەۋەكەل ەتپەيدٸ! ولار…بٸرٸنەن بٸرٸ قورىقتى!.. ولاردا تەك پەندەشٸلٸك بەسەكە بار دا, بٸرلٸك جوق-تى. اتاق, سىيلىق, ت.ت. ٷشٸن بەسەكە (ساۋال: سوندا سورلاپ وتىرعان ۇلتتىڭ سىيلىعىن, اتاعىن العاندا سەنٸڭ ادامي, شىعارماشىلىق مازمۇنىڭا سىرت جۇرت كٷلٸپ, ٶزٸڭ ارلانبايسىڭ با? بۇل ساۋالدى بٸزدٸڭ «پايعامبارلارعا» ەلٸ ەشكٸم قويىپ كٶرگەن جوق). مۇنى ەشكٸم تەرٸسكە شىعارا المايدى: دەلەل قازٸر دە كٶپ…ەرٸ مەنٸڭ ارحيۆٸمدە گ.كولبيننٸڭ اتىنا جازىلعان ەكٸ توپ جازۋشىلاردىڭ حاتى جاتىر: ەرقايسىسى «كٸمدٸ قۇرتۋ كەرەگٸن» ايتادى!
بٸزدٸڭ اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ حاس ماسقاراسى جازۋشىلار وداعىنا گەنناديي كولبين كەلگەن كٷنٸ بولدى: جازۋشىلار جينالىسىندا كولبينگە قۇتتىقتاۋ ايتىلدى (جاس, ادال ۇرپاقتى - ۇلتتىڭ ادال ٷمٸتٸن تاپتاعاننان سوڭ, تاپتاعان ادامعا!), ەڭ كٷيٸنٸشتٸسٸ - كٷللٸ قازاقتىڭ رۋحاني ارقا سٷيەرٸ, ەيگٸلٸ باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ سٷيكٸمدٸ, كٶشەلٸ ۇلى, تەپ-تەۋٸر قالامگەر باقىتجان مومىشۇلى… تريبۋناعا كٶتەرٸلٸپ, «ەكەم تٸرٸ بولعاندا, سٸزدٸڭ كەلگەنٸڭٸزگە قۋانار ەدٸ» دەگەنٸمەن شەكتەلٸپ قانا قويماي, گەنناديي كولبيننٸڭ… بەتٸنەن سٷيدٸ! (مٷمكٸن, بۇل دەگراداتسيياعا ۇشىراعان ۇلتتىق سەزٸمنٸڭ «سيمۆولدىق كٶرٸنٸسٸ» بولار?!)
مەدەنيەتتٸ, ٶز باسىن سىيلايتىن ۇلتتاردا ونداي ادامعا قول دا بەرمەيدٸ. مەن كەشٸردٸم: بٸرەۋ جاقسى اعاسىن بەرە مە?! دەل سول كٷنٸ كٸمنٸڭ سٶزٸ مەن ٶزٸنٸڭ ارا قاشىقتىعى قانشالىقتى ەكەنٸ ايقىن كٶرٸندٸ. (قازٸر «ۇلت» دەپ ەڭٸرەپ ٶلەڭ جازىپ جٷرگەندەردٸڭ قاسىندا بٸرەر ساعات بولساڭ, انىق ۇعاسىڭ: قازاقتىڭ كيەلٸ سٶزٸ ماعىناسىنان اجىراپ, اقىن, ەدەبيەتشٸ, رۋحاني دەگدار ورنىندا «سٶز قۇراۋ تەحنيكاسىن مەڭگەرگەن شەبەر» عانا قالعانداي - بىلشيىپ «مەرسەدەس» مٸنٸپ, ىلعي ىعاي-سىعايمەن دوس بولىپ, ۇرتى اتجالماننىڭ ۇرتىنداي تومپيعان ادامنىڭ جٷزٸنەن «ەپيگون-ٶلەڭٸندەگٸ قاسٸرەتٸن» اڭعارۋ قيىن: ونىڭ پوشىمى ۇلت ٷشٸن قاسٸرەت شەككەن اقىننان گٶرٸ… بيسەكسۋال ميلليونەرگە كٶبٸرەك ۇقسايدى!
… ال سول جولى ۇلت زييالىلارىنىڭ ابىرويىن جۇب-اعاڭ - جۇبان مولداعاليەۆ ساقتاپ قالدى. «مەن قازاقتىڭ ۇلىن قورلاپ, قىزىن قارعا وتىرعىزىپ قويىپ, استىنان تەۋٸپ جاتقانىن, شاشىنان سٷيرەپ جاتقانىن كٶرگەنشە, ۇلى وتان سوعىسىندا ٶلۋٸم كەرەك ەدٸ!..» دەگەن اسىل اعا, ارلى ادام كەيٸن سول جان قاسٸرەتٸنەن وڭالا المادى. (ال قازاق اقىنى, جازۋشىسىنا تيٸس قۇرمەتكە (رەسمي) تالاسىپ جٷرگەندەر تٶمەن قاراپ, …سٷرتكٸشتەدٸ. كٶزٸ مە, ٶزگە مە - بەلگٸسٸز…). ۇلت زييالىسى بولۋ تەك وسىنداي اسقاق, اۋىر جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. سونىڭ بيٸك كٶرٸنٸسٸ - «مەن - قازاقپىندى» جٷرەگٸمەن جازعان, سٶزدٸڭ ٶنەرٸن سايتاني پيعىلمەن ەمەس, پەرٸشتەلٸك سەنٸممەن يگەرگەن اقىن جۇبان مولداعاليەۆ. تاعى كٸم?.. ولجەكەڭ جوق, ەيتەۋٸر.
بٸزدٸڭ زييالى قاۋىم قولىنان كەلگەنشە اقتالىپ-اق باقتى. بٸرەۋ جىلاعان, بٸرٸنٸڭ جٷرەگٸ اۋىرىپ, قان قىسىمى كٶتەرٸلگەن (سول كٷنٸ بارلىق قازاق سول حالدە بولدى), ت.ت. قازٸر, ەرينە, «قازاق ٷشٸن ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندار» كٶپ. قالىڭ, جاۋتاڭكٶز بۇقارانى الدارقاتۋ وڭاي: ايعايلاپ قويساڭ, «اۋىلدى تٷزەتۋ كەرەك!» دەپ كٸجٸنگەن بولساڭ - سەل ەرتٸستەۋ بولساڭ, جەتكٸلٸكتٸ - اڭعال حالقىڭ سەنٸ «پايعامبار» سانايدى. قورعاۋشىسى بارداي كٶرەدٸ. زييالى قاۋىمنىڭ «ەرتٸستەنٸپ» كەتكەنٸنەن ەش حابارى جوق. سودان سوڭ تٷلكٸ بوپ قاشقان زاماندى تازى بوپ شالا بەر - بالالارىڭا بيزنەس جاساپ بەر, حالىقتىڭ اۋزىنان جىرىپ, يۋبيلەيٸڭدٸ ٶتكٸز, دەپۋتات بول, «مەدەنيەتتٸ, ەدەبيەتتٸ قورعاماسا - ول ٶلٸپ قالادى» (راسى, سولاي) دەگەن ۇرانمەن جٷرٸپ, ٶز جاعدايىڭدى جاساپ ال, بولماسا… كٶزٸنشە ماقتاپ-ماقتاپ, پرەزيدەنتتەن الاسىڭدى (اتاق, اقشا, قىزمەت, ت.ت.) ال دا, بىلاي شىعا بەرە (اقتالۋ ٷشٸن!) ال كەپ سونى جاماندا!..
تىم قۇرىسا, جوعارى جاق «اپ-ماي, مىناۋ وپپوزيتسيياعا قوسىلىپ كەتەر مە ەكەن?!» دەسٸن دەپ, «باتىل جىلا» («تٸلٸمٸز, دٸلٸمٸز, ەنٸمٸز, ەدەبيەتٸمٸز, ت.ت. شٶگٸپ بارادى», ت.ت.) تٸپتٸ, شەتەل قاپىسىز قارجىلاندىرىپ وتىرعان, «شىنشىل, حالقى ٷشٸن قاجىعان, بٸراق ورىسقا ٸشٸ بۇراتىن, قازاقتى ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرەيٸن دەپ جٷرگەن» وپپوزيتسيياعا قوسىل. ەرينە, ولجاس سيياقتى بولساڭ, قازاق جەرٸن كٷللٸ جۇرتقا ٷلەستٸرە سالۋىڭا بولادى. وسى جٸگٸتتٸڭ «تاۋلاردى الاسارتپاي-اق, دالانى اسقاقتاتايىق» دەگەنٸن ەشكٸم ويلانىپ كٶرگەن جوق: ا)تاۋلار الاسارمايدى; ب) دالا تاۋ بولا المايدى. بۇل ەلدەبٸر دانا ەبٸرەي جايلى انەكدوتتى ەسكە سالادى. ايتپاقشى, «ەلەم ازاماتىنا» اينالعان اتى قازاق وسى جٸگٸتتٸڭ «عىلىمي دانىشپاندىلىعىنىڭ» سايىپ كەلگەندە ايتپاعى - «بەرٸمٸز ۇزىنساقال يبراگيمنەن تاراعانبىز», «بارلىق مەدەنيەت يۋدەيادان باستاۋ الادى» دەگەنگە سايادى. ۇلتتان كەتٸپ, وزىقتار قاتارىنا قوسىلىپ قويعان «الجاس» (ورىسشا وسىلاي ايتىلادى!) «پريميتيۆنىە ناتسيي» قاتارىنا قوسىلىپ بارا جاتقان ۇلت جايلى جۇمعان اۋزىن اشپايدى. ول - ەلەم ازاماتى. مٷمكٸن, ەلەم ٷكٸمەتٸنٸڭ مٷشەسٸ دە بولار?.. ولجاس - «قازاق بولماي ٶمٸر سٷرۋ - راحات» ەكەنٸنٸڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ. ونىڭ بٸرەر قازاقشاسى دا - قازاق تٸلٸنٸڭ قاجەتسٸزدٸگٸنٸڭ دەلەلٸ سيياقتى. دٸلٸنٸڭ دە… ەڭ بولماسا, قازاق اتىنان سٶيلەمەسە ەكەن. سٶيلەيدٸ. بيلٸك ايتادى. «قازاقتىڭ بولاشاعى جوقتىعىن» ٸسٸمەن دەلەلدەگەن كٸسٸ وسىنداي-اق بولار. ەرينە, دارىندى. بٸراق, ورىستار ايتپاقشى, «حوروشا ماشا, دا تولكو نە ناشا!…»
«مەنٸڭ جاۋىم - قازاقتىڭ جاۋى» مۇحاڭ وسى جولىن «قازاقتىڭ جاۋى - مەنٸڭ جاۋىم» دەپ ٶزگەرتسە ەكەن دەيمٸن. سول بەرٸمٸزدٸڭ ۇرانىمىزعا, ٶنەگەمٸزگە اينالسا…
كٶپ مەسەلە تٷزەلٸپ, كٶش وڭعارىلار ەدٸ. ەيتپەسە, بٸزگە قازاق, ۇلت تەك نان بار جەردە كەرەك سيياقتى بولىپ بارا جاتىر.
ۇلتتا پروبلەما كٶپ. سونىڭ بەرٸ سابىردى, ساۋاتتىلىقتى, ەڭبەكتٸ, ت.ت. قاجەت ەتەدٸ. بٸراق بەرٸنەن بۇرىن قاجەتٸ - ۇلت زييالىلارىنىڭ ادالدىعى مەن بٸرلٸگٸ.
بەلكٸم, بۇل ەڭگٸمەگە مەنٸڭ اعالارىم شامدانار. ولاردى مەن بەرٸبٸر جاقسى كٶرەم: جۇرت (مەسەلەن, ٶزبەك, گرۋزين, شەشەن, ت.ب.) جاقسى اعاسىن بەرمەيتٸندٸكتەن. بٸراق قۇل بولا المايمىن. مٷمكٸن ەلدەكٸمدەرگە زۆونداۋ, ەلدەقالاي ماعان توسقاۋىل قويۋ باستالار. ار-ۇياتتارى بٸلسٸن. ماعان بۇنى جازدىرىپ وتىرعان بٸر-اق نەرسە: زييالى قاۋىم - ۇلت تۇزدىعى. تۇزدىق ازسا, ۇلتتا بولاشاق جوق. ال ونداي ۇلتتىڭ زييالىسىنىڭ ۇلتقا دا, ٶزگەگە دە كٶك تيىنعا قاجەتٸ جوق.
راس, اقىرزامان جوق - ونى اللا بٸلەدٸ.
بٸراق بٸز - پروبلەماسى ەڭ كٶپ ۇلتپىز. سولاردى اقىلداسىپ, اشىعىن ايتىپ شەشەتٸن كەز كەلدٸ. وسى «ەدەپسٸزدەۋ» ەڭگٸمە ارقىلى قازاق اتىنان نان جەپ جٷرگەن زييالىلاردى (ورىستاندىرىلعانىن دا) ورتاق ويلاسۋعا شاقىرسام دەدٸم. مٷمكٸن, ولار ٶزٸمە حابارلاسار. ۇلت زييالىلارى عوي. پايعامبارلارى.
ال پايعامبارى كٶپ ەلدٸڭ سورى قالىڭ بولماۋعا تيٸس…
«التىن وردا», 10 ناۋرىز 2000 جىل,
ماقالا "پايعامبارى كٶپ ەل..." دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كٶرگەن
