XIV-XVI ǵasyrlar arasyndaǵy ýaqytty zamanaýi túrki halyqtarynyń qalyptasý kezeńi dep sanasaq ta bolady. Sondyqtan olardy buryn ózindik memlekettiligi bolmaǵan jas etnikalyq toptardyń qatarynda kórsetip keledi. Osylaisha iakýttardyń da ózindik bir etnikalyq top retinde qalyptasýyn Resei imperiiasynyń quramyna ený kezeńinen bastaityndar da bar. Alaida, túrki halyqtary kóp ǵasyrlyq tarihi tamyrdan keledi. Qazirgi túrki halyqtarynyń sol tarihi mol muralarǵa ielik etý quqyǵy qanshalyqty? Nemese túrkiler óz tarihyndaǵy ár kezeńde memlekettilik pen tarihi jadysyn qaita-qaita jańalap turdy ma eken?
Árbir qazirgi zamanaýi túrki halyqtarynyń báriniń ortaǵasyrlyq etnikalyq babalary bar. Mysaly qazaqtardyń, qypshaqtar urpaǵy dep sanalyp, olardyń bai tarihi jáne mádeni murasyna ielik etip jatqan jailary bar. Iakýt halqynyń paida bolǵan jeri retinde qazirgi Iakýtiianyń aýmaǵy kórsetilse de Orta Aziianyń tarihi keńistiginde saqa ultynyń etnikalyq ata-babalarynyń izderi jatyr. Buǵan bizdiń dáýirimizdiń I ǵasyrynda jalpy túrki tilinen Iakýt tiliniń glotokohrondy ádisimen oqshaýlanýy da sodan beri ótken ýaqyt ta dálel bola alady. Saqanyń ońtústiktik babalary retinde Toion (Baikóldiń arjaǵy Hamar-Daban bókteri) ańǵarynda ómir súrgen soǵys qumar Merkit ulysyn kórsetsek bolatyn sekildi. Osylaisha ortaǵasyrlyq Merkitterge qatysy bar tulǵalardy Saqa halqynyń da tarihi tulǵalary desek bolady.
Ádette Mońǵol imperiiasynyń paida bolýyn tek qana Shyńǵys hanmen bailanystyryp jatady. Biraq ta Mońǵoliianyń birigýi birneshe iri taipalyq qaýymdastyqtar men iri mańǵaz tulǵalardyń óz ara teketiresi nátijesinde iske aqan dúnie. Al Temrshin men onyń Bórishigin taipasynyń sol azamattyq soǵystaǵy jeńisin áskeri jáne diplomatiialyq sheberliktiń saldary desek bolady. Sondyqtan da Jalaiyr kósemi Jamuqa men Kerei Tuǵyryl Ýań Hannyń, Taishýyt Torǵytai-Kiriltuńǵa men Tatar Alaq-Udyrdyń, Naiman noiandary Kóksei-Sabraq, Taian Han jáne Kúshiliktiń, ásirese Merkit begi Toqta Bektiń tarihi tulǵalaryna muqiiat nazar aýdarǵanymyz jón bolady. Ózindik jeke saiasi kózqarastary bar osy tarihi tulǵalar, óziniń týǵan Uly ústirtiniń bolashaǵyna ártúrli kóz qaraspen qarady. Bul bahadúrlerdiń ishinde ózindik kelbetimen erekshe kózge túsetini Merkit hany Toqta Bek ekeni daýsyz.
Toqta Bek óz dáýiriniń eń kórnekti qolbasylarynyń bir edi. Onyń soǵys júrgizý ónerin keiin Shyńǵyshan jaýlaryna qarsy talai márte qoldanǵan. Rashid-ad-Dinniń aitýynsha Toqta Bek Temirshinnen buryn Qadan Taishynyń jetekshiligindegi mońǵoldarmen eki ret shaiqasqan. Bir joly sany jaǵynan basym jaý qorashýynda qalyp on alty túrli aýyr jaraqat alǵanynyna qaramastan dushpan sheńberin buzyp shyqqan eken. Sondaǵy Merkit basshysynyń naiza ushyn maiǵa malyp qoldanǵan soǵys tásilin Rashid-ad-din tamsana baiandaidy. (Rashid-ad-din, t.1, k.2, b. 58).
Merkit kóshbasshylarynyń ataǵy bolǵan «Bek» sózi Táńirshil nanymda bas rýhani basshy maǵynasyn bildiredi. Sonymen qatar «Bek», «Bei», «Bi» degen ejelgi túrki sózi «taipa kósemi», «han balasy», «patsha» degen uǵymdy da beredi. "Bek", "beg" degen Túrki-mońǵol termini eski iran tilindegi - «qudai», «patsha» maǵynsyndaǵy "baga", "baia" sózderimen túbirles bolýy ábden múmkin dep baiandaidy Dýgarov (Dýgarov D.S., 1991, b 260-263). Ejelgi mońǵoldarda taipanyń rýhani kósemi, sonymen qatar taipanyń kóshbasshy qyzmetin atqaratyn "Beki" degen ákimshilik - dini institýttar bolǵan. B.Ia. Vladimirtsovtiń aitýynsha ult kóshbasshylarynyń tuńǵysh uldary ǵana osy ataqqa ie bola alǵan (Vladimirtsov B.Ia., 1934: 49-50). Al Saqalarda «Boko» degen ataq atadan balaǵa miras jolymen jáne jaýyngerlik ónerdi meńgergen uldardyń eń úlkenine ǵana beriletin bolǵan. Merkitterde "Bek" ataǵymen Toqta Bek pen onyń izbasary Toquz Bek qana ataldy. Shilińgir palýannyń da sol ataqqa (boko) ie bolǵany onyń Toqta Bektiń úlken uly bolýy múmkin ekendigin nemese "dói", "zor" degen laqap tirkesten týǵan sipat bolýy da múmkin ekendigin meńzeidi.
Rashid-ad-din Toqta Bekti taipa kósemi, Merkit taipasynyń bileýshisi, Merkitterdiń qolbasshysy, ámiri dep jazady. Al «Iýan-shi» derekterinde Milikei aimaǵynyń basqarýshysy dep jazylǵan. A.T. Tivanenko, Toqta Bektiń Uly ústirttegi óktem tulǵasy mońǵol halyqtarynyń jadynan keiingi ǵasyrlarda da shyqpaǵan dep baiandaidy. Sebebi XIII-XIV ǵasyrlardaǵy derektemelerde de Toqta Bek «bileýshi» nemese «Merket taipasynyń iesi», «Ýdýidtardyń kóshbasshysy» dep atalyp otyrǵan (Tivanenko A.V., 1992, b. 23). A.V. Tivanenko «Baikól jaǵasyndaǵy Merkitterdiń jeri óte aýqymdy bolǵan jáne halyq tyǵyz ornalasqan, olardyń Toqta Bek pen oǵan jaqyn týystarynan quralǵan júieli basqarma sistemasy bolǵan» degen tujyrymǵa keledi (Tivanenko A.V., 1992, b. 25).
Shyńǵys dáýirine deiingi Mońǵoliiadaǵy kóptegen tanymal taipalyq odaqtardyń basshylary onyń qamqorlyǵynan úmittenip, ony kómekke shaqyrýy Toqta Bektiń daralyq tulǵasyn aiqyn kórsetip tur. 100 jaýyngerimen birge Kerei hany Tuǵyryldyń da Toqta Bektiń tutqynynda bolǵanyn S.A. Kozin aýdarmasynda bylai sýretteidi: " Qara eltiriden beshpet kiip, Seleńginiń Buǵyra Kegire jazyǵynda qoi sońynda júrdi (Kozin S.A., 1941, b. 122).
Jalaiyr Jamuqa da Merkit tutqynynyń ashy dámin tatqandardyń biri. Toqta Bek Jamuqany shaýyp tonaǵan kezde, Jalaiyr kósemi "Bileýshi ákemizdiń ámirne moiynsunyp, oǵan árdaiym kómekshi bolamyn. Biliginen shyqpaimyn" dep ant iship janyn ázer alyp qalǵan edi. Budan keiin Jamuqa óziniń nókerlerimen birge Toqta Bekke kelip Merkit Ordasynda qyzmet istegen edi (Rashid-ad-din, t.1, k.1, b. 190-191). Rashid-ad-Din Jamuqanyń otyzdai nókerimen birge uly qolbasy Toqta Bekiń ordasyna kelip úrei toly janarymen ádet-ǵuryp boiynsha altyn keseden jerge birneshe tamshy qymyz tamyzyp ulyqtaǵanyn jazady (Rashid-ad-din, t.1, k.1, b.191).
Qupiia shejireden Temirshinniń sheshesi qońyrat taipasynan shyqqan Ulýyn alymen Merkit sardary Shiledýdiń qalyńdyǵy bolǵanyn, keiin Taishýyt taipasynan Esýkeidiń alyp qashyp ketkenin bilemiz. Al úsh júz atty áskermen Ýdýid-Merkit begi Toqta Bekiń Qiiat-Bórishiginderge shabýyl jasap, Bórteni oljalap áketýi Mońǵol imperiiasynyń qalyptasýyna muryndyq bolǵan tarihi oqiǵalardyń bastaýy edi. Bul oqiǵa jaily «Merkit jaýyngerleri Esýkeidiń ulyn uzaq ýaqyt boiy izdeidi. Olar onyń izin kesip, jylan júre almaityn batpaq jylǵalardy ary beri jaǵalady» dep, baiandaidy qupiia shejire (Kozin S.A., 1941, b. 97).
Ulýynnyń qoldy blýy, keiin Bórteniń tartyp alynýy quda túsip qyz alýǵa parallel erteden kele jatqan qatyn alý úrdisine uqaidy. Degenmen «qyz oljalaý» úrdisi áleýmettik stratifikatsiia kezeńimen bailanysty erte toptyq qoǵamdar dáýirinde keń taralǵan degen boljam bar (Pershits A.I., 1998. b. 63).
Burqan-Qaldunǵa shabýyl jasaǵan úsh júz Ýdýit-Merkit aqsúiegin qupiia shejire Toqta Bektiń uldary dep jazǵany qyzyq týdyryp otyr. Osyǵan súiene otyryp shabýyl jasaǵan Merkit birligin erlerden quralǵan áskeri alians jasaǵy dep paiymdasaq bolatyn siiaqty. Soǵan qaraǵanda mal men jan oljasy úshin kórshiles taipalyq odaqtarǵa basyp kirý jii-jii qaitalanatyn qubylys siiaqty. Shabýyl jasaǵan Toqta Bek jasaǵy da kórshilerden qorǵaný nemese shabýyl jasaý úshin ustalatyn arnaiy jas jigitterden jasaqtalǵan turaqty áseri birlik kórinedi.
Erlerden quralatyn jaýyngerlik uiym - analyq taptan atalyq tapqa kóshý kezeńinde - qoǵamdaǵy ústemdik úshin kúres nátijesinde paida bolǵan. Er-jaýyngerlik odaǵynyń ózindik basshylary, qupiia tildesý ádisteri, jora-jobalary jáne dini rásimderi boldy. Alǵashqy qarabaiyr júieniń ydyraý protsesinde er-jaýyngerlik odaqtar (olar keide qupiia ordender dep te atalady) kóbinese memlekettik bilikti qalyptastyrǵan organdarǵa ainalyp otyrdy.
1180 jyly Temirshin bastaǵan Qiiat-Bórishigin jáne Tuǵryl ielik etetin Kerei men Jamuqanyń sońynan ergen Jalaiyr qosyndarynan quralǵan qyryq myń qol Qamar-Daban asýyn kesip ótip, Buǵyra-Kegiredegi Toqta Bek Ordasyna tutqiyldan shabýyl jasap, úlken qyrǵyn saldy. Sol qyrǵynda adam shyǵyny kóp bolmasa da bir kezdegi úsh odaqtyq Uly Merkit ordasy jyǵyldy. Qolǵa túskenderdi bailap, matap alyp ketti (T sol k, b. 104).
Daýyldai birden bastyq,
Es jiǵyzbai jeldei estik,
Onyń áiel balasyn tutqyndap
Qasbatyr ulandaryn jeńdik
Toqta úshin az ba kóp pe?
Biraz Merkit tutqyndadyq.
Shyrt uiqyda jatqan Toqta Bektiń ózi qolǵa túsýi múmkin edi. Biraq jaý taiaǵan kezde habar jetip úlgergen eken. Kilho ózeninde balyq aýlap júrgen balyqshylar men ormandaǵy ańshylar túnimen shaýyp habar jetkizgen. Osylaisha habar alyp, es jinap úlgergen Toqta Bek pen Ývas Merkit kósemi Daiyr Úisin ekeýi shaǵyn jasaqpen jaý shebin buzyp, Seleńginiń tómengi aǵysyna qarai Barǵýshyn eline ótip ketedi.
Osy oqiǵadan keiin ǵana Temirshinniń jaqtastarynyń sany artyp, mońǵol taipalary ony moiyndai bastady. Merkit bileýshileriniń altyn belbeýin taǵynyp, olardyń bolat tuiaq jylqylaryn mingen kezde ǵana Temirshin men Jamuqa ózderin naǵyz hanǵa laiyq kóre bastady. Áke dosy Tuǵryl men anda Jamuqa dostyqtaryn dáleldedi…
Merkit erleriniń sazaiyn berip,
Dúnie múlkin(!) oljalap,
Biz olardy jeńdik.
(Kozin S.A., 1941, b. 104-105).
Qupiia shejireniń sózine súiesek 1180 jyly bolǵan sol oqiǵadan bastap Baikól alqaby dalasyndaǵy mońǵol halyqtarynyń tarihynda jańa dáýir bastaldy. Burynan Túrki bilik móri astynda júrgen mońǵol taipalarynda ózimiz imperiia bola alamyz degen úmit paida bola bastady.
Birinshi jeńilis pen qaita tutanǵan óz ara soǵys arasyndaǵy 17 jyldyq úzilis biraz jumbaq bolyp tur. Múmkin bul ýaqytta eki jaq ta kúsh-qýat jinǵan shyǵar bálkim? Jas ósip, kekten týǵan jańa qan qumarlyq tekires aýmaǵyn Mońǵol alqaby shekarasynyń syrtyna deiin keńeitti. Máselen 1199-1198 jyldary Shyńǵys qaǵan tatarlarǵa qarsy joryqqa attanǵanda Tuǵyryl, oǵan aitpai endi es jinap jatqan Merkit elin qaita shapqan. Toqta Bek Barǵýshyn-Toǵym baǵytyna deiin sheginedi. Al onyń úlken uly Toquz Bek sol soǵysta mert bolady. Qutty men Shylaýyn atty eki uly jáne Toqta Quttyqtai men Shaǵarý atty eki qyzy tutqynǵa túsedi. Tuǵyryl osy jolǵy oljadan Shyńǵysqa úles bermei qoiady (Rashid-ad-din, t.1, k.2, b. 128). Keiin Tuǵyryl Ýań Han Merkit jeriniń Kerei qonysyna qosylǵanyn jariia etedi. Biraq Naiman sarbazy Kóksai-Sabraq Ýań Hannyń birge týaǵan inilerin shapqan kezde Qutty men Shylaýyn Tuǵyryldan bólinip, Seleńginiń tómengi aǵysyndaǵy ákelerine baryp qosylady (Kozin S.A., 1941, b. 126).
Ýań hannyń on myńdaǵan áskerimen Toqta Bektiń artynan qýalap Barǵýshyn alqbyna deiin barǵany eske saqtaityn jáit. Sebebi mońǵol áskerlerimen soǵys júrgizgen Toqta Bek árqashan Barǵýshyn-Toǵymǵa sheginip otyrǵan. Demek Toqta men onyń úzeńgiles dostary qazirgi ońtústik Iakýtiianyń aýmaǵyna baryp tasalanyp otyrǵan. Osylaisha Tómengi Tuńǵys Evenkterinde Taqta jáne Toqtyhan esimderiniń kezdesýin V.A. Týgolýkov Toqta Bekpen bailanystyrady (Týgolýkov V.A., 1985, B. 111).
Mońǵol derekteri boinsha Toqta Bek pen Merkitter aldymen ózderi keiin Taishýyt, Tatar, Jamuqa jáne Naiman hany Buiryqpen de birigip Shyńǵys han mońǵoldarymen shaiqasqan. Biraq bári sátsiz aiaqtalyp sheginýge májbúr bolyp otyrǵan. Toqta Bek pen onyń uldary Mońǵol saharasyndaǵy Shyńǵyshanǵa qarsy kúresterdiń bárinde derlik negizgi qolbasshylardyń biri bolyp bolyp arpalysqan. Sany jaǵynan júz ese basym túmendermen teńsiz urys júrgizip árdaiym jaý shebin buzyp, ózderiniń týǵan dalalaryna oralyp júrgen (Sandag Sh., 1970, b. 22).
Mońǵoliianyń soltústigindegi shaiqastarda jeńiliske ushyraǵan eski dushpan Toqta Bek pen Jamuqa Naiman Taian Hannyń ordasyna kezdesken. Bul fakt bizdi mońǵoldar men Merkitter arasyndaǵy teketires qandy kek emes tek áskeri diktatýraǵa talas eken degen qorytyndyǵa alyp keledi. Biraq sheshýshi shaiqastarda jeńilis tapqan ulystar Shyńǵys hannyń biligin moiyndaýǵa májbúr boldy. Tek Merkitter ǵana moiyndamai Seleńginiń tómengi aǵysyna qaitadan kete bardy. 1203 jyly quryltaida uly qaǵan jariialanǵan Shyńǵys hanǵa qarsy Merkitter Baikóldiń Batys aýmaǵyndaǵy shashyrap júrgen taipalardyń basyn qurap qaita kúres júrgize bastaidy (Rashid-ad-din, t.1, k.2, b. 148).
Yzaly Shyńǵys Seleńgi alqabyna basyp kirgende Hoas-Merkitterdiń ámirshisi Daiyr-Úisin oǵan Qulan-Qatýn degen qyzyn berip dostyq mámilege keledi. (Rashid-ad-din, t.1, k.1, b. 116). Biraq mońǵol túmeni Daiyr-Úisin jailaýynan ketken kezde Merkit jaýyngerleri qalǵan áskerlerdi qyryp salyp, búlik salady. Mońǵol shekera baqylaýshy áskeri birlikeri búlikshil Merkitterdi orman alqabyna deiin ázer shegindiredi (Rashid-ad-din, t.1, k.2, b. 149). Sonda Shyńǵys Qaǵan: «Biz olardy bizben birge olsyn dep edik, biraq olar búlik shyǵardy!» dep, endigári birige almaityndai etip shabyńdar degen buiryq beredi. Daiyr-Úisin jurtyn ekinshi ret shapqan Shyńǵys han ony ótirtip, áieli Tóregene-Qatýndy uly Ógedeige beredi (Rashid-ad-din, t.1, k.1, b. 116). Osylaisha Hoas-Merkitter jihangerge moiynsunýǵa májbúr boldy desek te Býriat jáne soltústik halyqtary arasyndaǵy olardyń urpaqtary jaǵdaidyń olai bolmaǵandyǵyn dáleldep tur.
Daiyr Úisin búligi týraly áńgimede kóterlisti Merkit aqsúiekteriniń shyǵarǵandyǵyn, al búlikti basýǵa ózderiniń qyzmetshileriniń at salysqandyǵy týraly aitylady. Bul faktiler bizdi mońǵoldar men Merkitter arasyndaǵy teketires taipalyq emes azamattyq soǵys dárejesinde boldy degen qorytyndy jasaýǵa itermeleidi. Bir shepte Táńirge tabynǵan Mońǵol dalasy ulystarynyń kóbi ulyqtaǵan eski asylzada ulys; ekinshi shepte álemdi jaýlap ala alatyn qýatty imperiia qurǵysy kelgen jospar iesi.
1204 jyldyń kúzinde Qarajaldyń qainar bulaǵynda Shyńǵys qaǵan Merkit Toqa Bekpen shaiqasyp, Saǵara-Kegere degen jerde onyń qol astyndaǵy qyzmetshileri men múlkin basyp aldy. Toqta Bek pen Qutty jáne Shylaýyn bastaǵan uldary taǵy da shepti buzyp sytylyp ketedi. Shyńǵys hannyń ózi artarynan qýǵynǵa túsip Altaidyń silemderinde qystap qaitady. V.V.Bartoldtyń aitýynsha qysta Eniseidi basyp ótip Ertiske bara jatqan jolda Toqta Bekti Enisei qyrǵyzdarynyń bes kniazdigi bileýshi dep tanyp úlgergen edi. Aita ketý kerek sol orman halyqtaryn jaýlaý úshin Joshy jiberilgen bolatyn. Qyrǵyz Toiondary men basqa taipalardyń kósemderi Joshyǵa aq suńqar berip ulyq tutqan. Keiinirek Ońtústik Sibir halyqtary da Shyńǵys han jáne onyń urpaqtaryna baǵynyshtylyǵyn bildirip aq qyran usynǵan.
1208 jyly Shyńǵys han joryqqa shyqqana Merkittiń burynǵy odaqtasy - Oirattar tolyq joiylýdan qorqyp, oǵan Merkitter tasalanǵan jerdi kórsetip beredi (Tivanenko A.V., 1992, b. 48). Osy ýaqytta Naiman Kúshilik han kúshin Merkit Toqta Bekpen biriktirip, Ertis aǵysyndaǵy Buqtyrmada shaiqasqa daiyndyq júrgizip jatqan edi. Shyńǵys hannyń áskeri tar jol arqyly ormanǵa enip kútpegen jerden Merkitterge shabýyl jasaidy "Qun-Shubýyn" jebesi tiip Toqta Bek maidan dalasynda qaza tabady. Uldary ákelerin óz qoldarymen jerlep nemese denesin ózderimen birge alyp kete almaǵandyqtan Merkit beginiń basyn kesip alyp ketedi. Naimandar men Merkitter birge qalmai aryqarai árkim óz jolymen ketken. Ertisten ótken kezde kóbi sýǵa ketti. Aman qalǵandary arǵy jaǵaǵa jetken soń bólinip ketti (Kozin S.A., 1941, b.143).
Osylaisha óz Merkit ulysynyń erkindigi men táýelsizdigi úshin júrgizgen kúresi erlikterge toly Mońǵol Ústirtiniń uly oǵlany qaza tapty.
Toqta Bektiń tikelei murageri bolǵan úlken uly Toquz Bek, Tuǵyryl Hanmen bolǵan soǵysta ólgen edi. Basqa Qusa, Qutty, Shylaýyn, Shibuq jáne Qoltýǵan Mergen syndy uldary ár túrli kezeńde Shyńǵys hannyń tikelei tapsyrmasy boiynsha Mońǵol áskerleriniń qolynan ajal qushty. Shyńǵyshannyń Toqta Bekke bergen qyzynan týǵan jieni Shylaýyn da naǵashysynyń óshpendiliginen aman qalmady. Keibir derekterde Toqta Bektiń Qutty, Urhan jáne Shylaýyn atty inileri bolǵan dep jazady. Biraq olar týraly eshqandai basqa aqparat kózi kezikpeidi. Sol derek kózderi Toqta Bektiń Majar, Tusqan, Inalshy jáne Turanshy degen uldarynyń da bolǵanyn jazady.
Taǵy da Rashid-ad-Dinniń aitýynsha sońǵy soǵystan keiin Toqta Bektiń kenje uly sheber sadaqshy Qoltýǵan Mergen qypshaqtarǵa qashyp ketedi. Qýǵynǵa jiberilgen jasaq ony ustap Joshynyń aldyna ákeledi. Qoltýǵannyń qandai myqty mergen ekenin estip júrgen Joshy oǵan nysana atqyzyp kórmek bolady. Qoltýǵan irkes tirkes biriniń artynan birin salyp oq tartqanda sońǵy jebe aldyńǵy jebeniń ashasynan tiip ekige jaryp ótken. Onyń mergendigine meilinshe qyzyqqan Joshy ákesine kisi salyp, Qoltýǵan mergendi óltirmei alyp qalýdy suraidy. Alaida Shyńǵys bul pikirge kelispeidi: «Merkit taipasynan asqan qan qumar taipa joq: biz olarmen qanshama ret shaiqastyq; olardan qaiǵy-qasiret pen qiyndyqtar kóp shektik, qaita shabar jaýdy qalai tiri qaldyrýǵa bolady? Men sender úshin bul elder men áskerler, taipalardy jaýlap aldym; (bul adam) bizge ne qajet? Ata jaýdyń ólgeni jaqsy (Rashid-ad-din, t.1, k.1, b. 116).
1204 jyly Mońǵol Altaiyna qashqan Merkittediń bir bóligi keiinirek Oirattarǵa qosylǵan dep eseptelip júr. HVIII ǵasyrda Qalmaq jerine barǵan akademik G.F. Miller oardyń Shyńǵys hanmen uzaq jyldar tynbai soǵysqan Inalshy, Turanshy degen uldary bar Toqta Bek degen handary bolǵan eken dep jazady (Miller G.F., 1937, b. 179).
A.V. Tivanenko sibir halyqtarynyń quty sanalatyn Daian-Derhe obrazynyń astynda osy uly Merkit qolbasshysy Toqta Bektiń tulǵasy jatyr dep esepteidi. Mifologiialyq dástúrge súiensek Daian-Derhe Shyńǵys hanmen soǵys júgizip, ajal qushqan Ortalyq Aziianyń osy aimaǵynyń basty shamany retinde sýretteldi. Daian-Derhe kýlti Mońǵoliianyń búkil aýmaǵynda ásirese ońtústik Býriatiia men Soltústik Mońǵoliiada keńinen taraǵan. Alaida keń kólemdi ańyzdar Altailyqtar, Tóleńgitter, Dórbetter, Tývalar men Ýrańqailar siiaqty Saian-Altaidyń túrkitildes halyqtary arasynda jazylyp saqtalǵan (Tivanenko A.V., 1998, b. 30-31).
A.V. Tivanenkonyń aitýynsha Qalqalardyń arasynda Daian Derheniń qurbandyqqa adamnyń ózin shalǵan myqty, qan qumar shaman retinde sýrettelýi onyń jadyndaǵy Meritter men Mońǵol áskerleri arasyndaǵy uzaq jyldar bolǵan qiian kesti urystardyń izi bolsa kerek (Tivanenko A.V., 1998, b. 32).
Nátijesinde A.V.Tivanenko bylai dep suraq suraidy: «Merkit Toqta Bekten basqa orta ǵasyrlardaǵy soltústik Mońǵoliia jáne Altai-Saian jotalary men Baikóldiń arǵy betinde Túrki halqynan shyǵyp, óz ulysynyń keleshegi úshin qaitpai urys salyp, Shyńǵys qolynan qaza tapqan basqa kim bar? (Tivanenko A.V., 1998, b. 32).
Osylaisha Toqta Bek ólgennen keiin de tiri atandy qoqytqan ólgen býranyń basyndai túrki-mońǵol halyqtarynyń arýaǵyna tabynyp, aza tutqan folklor qaharmanyna ainalyp kete bardy
Paidalanylǵan ádebietter
Rashid-ad-din. Sbornik letopisei. – T.I, kn.1 – 2. – M.; L.: Izd-vo AN SSSR, 1952. – 221 s.
Kozin S.A. Sokrovennoe skazanie. Mongolskaia hronika 1240 g. Mongolskii obydennyi izbornik/ Vvedenie v izýchenie pamiatnika, perevod, teksty, glossarii. – M.;L.: Izd-vo AN SSSR, 1941. – T.1. – S. 5-122.
Sandag Sh. Obrazovanie edinogo mongolskogo gosýdarstva i Chingishan // Tataro-mongoly v Azii i Evrope. – M.: Glavnaia redaktsiia vost. lit. izd-va «Naýka», 1970. – S. 22.
Tivanenko A.V. Gibel plemeni merkitov. – Ýlan-Ýde: Izd-vo BNTs SO RAN, 1992. – 70 s.
Tivanenko A.V. Gibel plemeni merkitov. Pereizdanie. – Sliýdianka, 1998. – 112 s.
Dýgarov D.S. Istoricheskie korni belogo shamanstva na materiale obriadovogo folklora býriat. – M.: Naýka, 1991. – 302 s.
Týgolýkov V.A. Týngýsy (evenki i eveny) Srednei i Zapadnoi Sibiri. – M.: Naýka, 1985. – 285 s.
Miller G.F. Opisanie Sibirskogo tsarstva. – M.; L.: Izd-vo AN SSSR, 1937. – Kn.1. – 607 s.
Vasilii Vasilevich ÝShNITsKII, tarih ǵylymdarynyń kandidaty, Baikól óńiri men Soltústik Aziiany (IGI AN RS (Ia)) zertteý ortalyǵynyń ǵylymi qyzmetkeri
Zertteý RGNF («Saha halqynyń erte etnikalyq tarihy») № 06-04-79103 a / t jobasynyń qarjylyq qoldaýymen júzege asyrylǵan.
