XIV-XVI عاسىرلار اراسىنداعى ۋاقىتتى زاماناۋي تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸ دەپ ساناساق تا بولادى. سوندىقتان ولاردى بۇرىن ٶزٸندٸك مەملەكەتتٸلٸگٸ بولماعان جاس ەتنيكالىق توپتاردىڭ قاتارىندا كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. وسىلايشا ياكۋتتاردىڭ دا ٶزٸندٸك بٸر ەتنيكالىق توپ رەتٸندە قالىپتاسۋىن رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋ كەزەڭٸنەن باستايتىندار دا بار. الايدا, تٷركٸ حالىقتارى كٶپ عاسىرلىق تاريحي تامىردان كەلەدٸ. قازٸرگٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ سول تاريحي مول مۇرالارعا يەلٸك ەتۋ قۇقىعى قانشالىقتى? نەمەسە تٷركٸلەر ٶز تاريحىنداعى ەر كەزەڭدە مەملەكەتتٸلٸك پەن تاريحي جادىسىن قايتا-قايتا جاڭالاپ تۇردى ما ەكەن?
ەربٸر قازٸرگٸ زاماناۋي تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بەرٸنٸڭ ورتاعاسىرلىق ەتنيكالىق بابالارى بار. مىسالى قازاقتاردىڭ, قىپشاقتار ۇرپاعى دەپ سانالىپ, ولاردىڭ باي تاريحي جەنە مەدەني مۇراسىنا يەلٸك ەتٸپ جاتقان جايلارى بار. ياكۋت حالقىنىڭ پايدا بولعان جەرٸ رەتٸندە قازٸرگٸ ياكۋتييانىڭ اۋماعى كٶرسەتٸلسە دە ورتا ازييانىڭ تاريحي كەڭٸستٸگٸندە ساقا ۇلتىنىڭ ەتنيكالىق اتا-بابالارىنىڭ ٸزدەرٸ جاتىر. بۇعان بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ I عاسىرىندا جالپى تٷركٸ تٸلٸنەن ياكۋت تٸلٸنٸڭ گلوتوكوحروندى ەدٸسٸمەن وقشاۋلانۋى دا سودان بەرٸ ٶتكەن ۋاقىت تا دەلەل بولا الادى. ساقانىڭ وڭتٷستٸكتٸك بابالارى رەتٸندە تويون (بايكٶلدٸڭ ارجاعى حامار-دابان بٶكتەرٸ) اڭعارىندا ٶمٸر سٷرگەن سوعىس قۇمار مەركٸت ۇلىسىن كٶرسەتسەك بولاتىن سەكٸلدٸ. وسىلايشا ورتاعاسىرلىق مەركٸتتەرگە قاتىسى بار تۇلعالاردى ساقا حالقىنىڭ دا تاريحي تۇلعالارى دەسەك بولادى.
ەدەتتە موڭعول يمپەريياسىنىڭ پايدا بولۋىن تەك قانا شىڭعىس حانمەن بايلانىستىرىپ جاتادى. بٸراق تا موڭعولييانىڭ بٸرٸگۋٸ بٸرنەشە ٸرٸ تايپالىق قاۋىمداستىقتار مەن ٸرٸ ماڭعاز تۇلعالاردىڭ ٶز ارا تەكەتٸرەسٸ نەتيجەسٸندە ٸسكە اقان دٷنيە. ال تەمرشٸن مەن ونىڭ بٶرٸشٸگٸن تايپاسىنىڭ سول ازاماتتىق سوعىستاعى جەڭٸسٸن ەسكەري جەنە ديپلوماتييالىق شەبەرلٸكتٸڭ سالدارى دەسەك بولادى. سوندىقتان دا جالايىر كٶسەمٸ جامۇقا مەن كەرەي تۇعىرىل ۋاڭ حاننىڭ, تايشۋىت تورعىتاي-كٸرٸلتۇڭعا مەن تاتار الاق-ۇدىردىڭ, نايمان نوياندارى كٶكسەي-سابراق, تايان حان جەنە كٷشٸلٸكتٸڭ, ەسٸرەسە مەركٸت بەگٸ توقتا بەكتٸڭ تاريحي تۇلعالارىنا مۇقييات نازار اۋدارعانىمىز جٶن بولادى. ٶزٸندٸك جەكە ساياسي كٶزقاراستارى بار وسى تاريحي تۇلعالار, ٶزٸنٸڭ تۋعان ۇلى ٷستٸرتٸنٸڭ بولاشاعىنا ەرتٷرلٸ كٶز قاراسپەن قارادى. بۇل باھادٷرلەردٸڭ ٸشٸندە ٶزٸندٸك كەلبەتٸمەن ەرەكشە كٶزگە تٷسەتٸنٸ مەركٸت حانى توقتا بەك ەكەنٸ داۋسىز.
توقتا بەك ٶز دەۋٸرٸنٸڭ ەڭ كٶرنەكتٸ قولباسىلارىنىڭ بٸر ەدٸ. ونىڭ سوعىس جٷرگٸزۋ ٶنەرٸن كەيٸن شىڭعىسحان جاۋلارىنا قارسى تالاي مەرتە قولدانعان. راشيد-اد-ديننٸڭ ايتۋىنشا توقتا بەك تەمٸرشٸننەن بۇرىن قادان تايشىنىڭ جەتەكشٸلٸگٸندەگٸ موڭعولدارمەن ەكٸ رەت شايقاسقان. بٸر جولى سانى جاعىنان باسىم جاۋ قوراشۋىندا قالىپ ون التى تٷرلٸ اۋىر جاراقات العانىنىنا قاراماستان دۇشپان شەڭبەرٸن بۇزىپ شىققان ەكەن. سونداعى مەركٸت باسشىسىنىڭ نايزا ۇشىن مايعا مالىپ قولدانعان سوعىس تەسٸلٸن راشيد-اد-دين تامسانا باياندايدى. (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.2, ب. 58).
مەركٸت كٶشباسشىلارىنىڭ اتاعى بولعان «بەك» سٶزٸ تەڭٸرشٸل نانىمدا باس رۋحاني باسشى ماعىناسىن بٸلدٸرەدٸ. سونىمەن قاتار «بەك», «بەي», «بي» دەگەن ەجەلگٸ تٷركٸ سٶزٸ «تايپا كٶسەمٸ», «حان بالاسى», «پاتشا» دەگەن ۇعىمدى دا بەرەدٸ. "بەك", "بەگ" دەگەن تٷركٸ-موڭعول تەرمينٸ ەسكٸ يران تٸلٸندەگٸ - «قۇداي», «پاتشا» ماعىنسىنداعى "باگا", "بايا" سٶزدەرٸمەن تٷبٸرلەس بولۋى ەبدەن مٷمكٸن دەپ باياندايدى دۋگاروۆ (دۋگاروۆ د.س., 1991, ب 260-263). ەجەلگٸ موڭعولداردا تايپانىڭ رۋحاني كٶسەمٸ, سونىمەن قاتار تايپانىڭ كٶشباسشى قىزمەتٸن اتقاراتىن "بەكي" دەگەن ەكٸمشٸلٸك - دٸني ينستيتۋتتار بولعان. ب.يا. ۆلاديميرتسوۆتٸڭ ايتۋىنشا ۇلت كٶشباسشىلارىنىڭ تۇڭعىش ۇلدارى عانا وسى اتاققا يە بولا العان (ۆلاديميرتسوۆ ب.يا., 1934: 49-50). ال ساقالاردا «بوكو» دەگەن اتاق اتادان بالاعا ميراس جولىمەن جەنە جاۋىنگەرلٸك ٶنەردٸ مەڭگەرگەن ۇلداردىڭ ەڭ ٷلكەنٸنە عانا بەرٸلەتٸن بولعان. مەركٸتتەردە "بەك" اتاعىمەن توقتا بەك پەن ونىڭ ٸزباسارى توقۇز بەك قانا اتالدى. شٸلٸڭگٸر پالۋاننىڭ دا سول اتاققا (بوكو) يە بولعانى ونىڭ توقتا بەكتٸڭ ٷلكەن ۇلى بولۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن نەمەسە "دٶي", "زور" دەگەن لاقاپ تٸركەستەن تۋعان سيپات بولۋى دا مٷمكٸن ەكەندٸگٸن مەڭزەيدٸ.
راشيد-اد-دين توقتا بەكتٸ تايپا كٶسەمٸ, مەركٸت تايپاسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ, مەركٸتتەردٸڭ قولباسشىسى, ەمٸرٸ دەپ جازادى. ال «يۋان-شي» دەرەكتەرٸندە ميليكەي ايماعىنىڭ باسقارۋشىسى دەپ جازىلعان. ا.ت. تيۆانەنكو, توقتا بەكتٸڭ ۇلى ٷستٸرتتەگٸ ٶكتەم تۇلعاسى موڭعول حالىقتارىنىڭ جادىنان كەيٸنگٸ عاسىرلاردا دا شىقپاعان دەپ باياندايدى. سەبەبٸ XIII-XIV عاسىرلارداعى دەرەكتەمەلەردە دە توقتا بەك «بيلەۋشٸ» نەمەسە «مەركەت تايپاسىنىڭ يەسٸ», «ۋدۋيدتاردىڭ كٶشباسشىسى» دەپ اتالىپ وتىرعان (تيۆانەنكو ا.ۆ., 1992, ب. 23). ا.ۆ. تيۆانەنكو «بايكٶل جاعاسىنداعى مەركٸتتەردٸڭ جەرٸ ٶتە اۋقىمدى بولعان جەنە حالىق تىعىز ورنالاسقان, ولاردىڭ توقتا بەك پەن وعان جاقىن تۋىستارىنان قۇرالعان جٷيەلٸ باسقارما سيستەماسى بولعان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدٸ (تيۆانەنكو ا.ۆ., 1992, ب. 25).
شىڭعىس دەۋٸرٸنە دەيٸنگٸ موڭعوليياداعى كٶپتەگەن تانىمال تايپالىق وداقتاردىڭ باسشىلارى ونىڭ قامقورلىعىنان ٷمٸتتەنٸپ, ونى كٶمەككە شاقىرۋى توقتا بەكتٸڭ دارالىق تۇلعاسىن ايقىن كٶرسەتٸپ تۇر. 100 جاۋىنگەرٸمەن بٸرگە كەرەي حانى تۇعىرىلدىڭ دا توقتا بەكتٸڭ تۇتقىنىندا بولعانىن س.ا. كوزين اۋدارماسىندا بىلاي سۋرەتتەيدٸ: " قارا ەلتٸرٸدەن بەشپەت كيٸپ, سەلەڭگٸنٸڭ بۇعىرا كەگٸرە جازىعىندا قوي سوڭىندا جٷردٸ (كوزين س.ا., 1941, ب. 122).
جالايىر جامۇقا دا مەركٸت تۇتقىنىنىڭ اششى دەمٸن تاتقانداردىڭ بٸرٸ. توقتا بەك جامۇقانى شاۋىپ توناعان كەزدە, جالايىر كٶسەمٸ "بيلەۋشٸ ەكەمٸزدٸڭ ەمٸرنە مويىنسۇنىپ, وعان ەردايىم كٶمەكشٸ بولامىن. بيلٸگٸنەن شىقپايمىن" دەپ انت ٸشٸپ جانىن ەزەر الىپ قالعان ەدٸ. بۇدان كەيٸن جامۇقا ٶزٸنٸڭ نٶكەرلەرٸمەن بٸرگە توقتا بەككە كەلٸپ مەركٸت ورداسىندا قىزمەت ٸستەگەن ەدٸ (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.1, ب. 190-191). راشيد-اد-دين جامۇقانىڭ وتىزداي نٶكەرٸمەن بٸرگە ۇلى قولباسى توقتا بەكٸڭ ورداسىنا كەلٸپ ٷرەي تولى جانارىمەن ەدەت-عۇرىپ بويىنشا التىن كەسەدەن جەرگە بٸرنەشە تامشى قىمىز تامىزىپ ۇلىقتاعانىن جازادى (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.1, ب.191).
قۇپييا شەجٸرەدەن تەمٸرشٸننٸڭ شەشەسٸ قوڭىرات تايپاسىنان شىققان ۇلۋىن الىمەن مەركٸت ساردارى شٸلەدۋدٸڭ قالىڭدىعى بولعانىن, كەيٸن تايشۋىت تايپاسىنان ەسۋكەيدٸڭ الىپ قاشىپ كەتكەنٸن بٸلەمٸز. ال ٷش جٷز اتتى ەسكەرمەن ۋدۋيد-مەركٸت بەگٸ توقتا بەكٸڭ قييات-بٶرٸشٸگٸندەرگە شابۋىل جاساپ, بٶرتەنٸ ولجالاپ ەكەتۋٸ موڭعول يمپەريياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا مۇرىندىق بولعان تاريحي وقيعالاردىڭ باستاۋى ەدٸ. بۇل وقيعا جايلى «مەركٸت جاۋىنگەرلەرٸ ەسۋكەيدٸڭ ۇلىن ۇزاق ۋاقىت بويى ٸزدەيدٸ. ولار ونىڭ ٸزٸن كەسٸپ, جىلان جٷرە المايتىن باتپاق جىلعالاردى ارى بەرٸ جاعالادى» دەپ, باياندايدى قۇپييا شەجٸرە (كوزين س.ا., 1941, ب. 97).
ۇلۋىننىڭ قولدى بلۋى, كەيٸن بٶرتەنٸڭ تارتىپ الىنۋى قۇدا تٷسٸپ قىز الۋعا پاراللەل ەرتەدەن كەلە جاتقان قاتىن الۋ ٷردٸسٸنە ۇقايدى. دەگەنمەن «قىز ولجالاۋ» ٷردٸسٸ ەلەۋمەتتٸك ستراتيفيكاتسييا كەزەڭٸمەن بايلانىستى ەرتە توپتىق قوعامدار دەۋٸرٸندە كەڭ تارالعان دەگەن بولجام بار (پەرشيتس ا.ي., 1998. ب. 63).
بۇرقان-قالدۇنعا شابۋىل جاساعان ٷش جٷز ۋدۋيت-مەركٸت اقسٷيەگٸن قۇپييا شەجٸرە توقتا بەكتٸڭ ۇلدارى دەپ جازعانى قىزىق تۋدىرىپ وتىر. وسىعان سٷيەنە وتىرىپ شابۋىل جاساعان مەركٸت بٸرلٸگٸن ەرلەردەن قۇرالعان ەسكەري اليانس جاساعى دەپ پايىمداساق بولاتىن سيياقتى. سوعان قاراعاندا مال مەن جان ولجاسى ٷشٸن كٶرشٸلەس تايپالىق وداقتارعا باسىپ كٸرۋ جيٸ-جيٸ قايتالاناتىن قۇبىلىس سيياقتى. شابۋىل جاساعان توقتا بەك جاساعى دا كٶرشٸلەردەن قورعانۋ نەمەسە شابۋىل جاساۋ ٷشٸن ۇستالاتىن ارنايى جاس جٸگٸتتەردەن جاساقتالعان تۇراقتى ەسەري بٸرلٸك كٶرٸنەدٸ.
ەرلەردەن قۇرالاتىن جاۋىنگەرلٸك ۇيىم - انالىق تاپتان اتالىق تاپقا كٶشۋ كەزەڭٸندە - قوعامداعى ٷستەمدٸك ٷشٸن كٷرەس نەتيجەسٸندە پايدا بولعان. ەر-جاۋىنگەرلٸك وداعىنىڭ ٶزٸندٸك باسشىلارى, قۇپييا تٸلدەسۋ ەدٸستەرٸ, جورا-جوبالارى جەنە دٸني رەسٸمدەرٸ بولدى. العاشقى قارابايىر جٷيەنٸڭ ىدىراۋ پروتسەسٸندە ەر-جاۋىنگەرلٸك وداقتار (ولار كەيدە قۇپييا وردەندەر دەپ تە اتالادى) كٶبٸنەسە مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ قالىپتاستىرعان ورگاندارعا اينالىپ وتىردى.
1180 جىلى تەمٸرشٸن باستاعان قييات-بٶرٸشٸگٸن جەنە تۇعرىل يەلٸك ەتەتٸن Kەرەي مەن جامۇقانىڭ سوڭىنان ەرگەن جالايىر قوسىندارىنان قۇرالعان قىرىق مىڭ قول قامار-دابان اسۋىن كەسٸپ ٶتٸپ, بۇعىرا-كەگٸرەدەگٸ توقتا بەك ورداسىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, ٷلكەن قىرعىن سالدى. سول قىرعىندا ادام شىعىنى كٶپ بولماسا دا بٸر كەزدەگٸ ٷش وداقتىق ۇلى مەركٸت ورداسى جىعىلدى. قولعا تٷسكەندەردٸ بايلاپ, ماتاپ الىپ كەتتٸ (ت سول ك, ب. 104).
داۋىلداي بٸردەن باستىق,
ەس جيعىزباي جەلدەي ەستٸك,
ونىڭ ەيەل بالاسىن تۇتقىنداپ
قاسباتىر ۇلاندارىن جەڭدٸك
توقتا ٷشٸن از با كٶپ پە?
بٸراز مەركٸت تۇتقىندادىق.
شىرت ۇيقىدا جاتقان توقتا بەكتٸڭ ٶزٸ قولعا تٷسۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. بٸراق جاۋ تاياعان كەزدە حابار جەتٸپ ٷلگەرگەن ەكەن. كيلحو ٶزەنٸندە بالىق اۋلاپ جٷرگەن بالىقشىلار مەن ورمانداعى اڭشىلار تٷنٸمەن شاۋىپ حابار جەتكٸزگەن. وسىلايشا حابار الىپ, ەس جيناپ ٷلگەرگەن توقتا بەك پەن ۋۆاس مەركٸت كٶسەمٸ دايىر ٷيسٸن ەكەۋٸ شاعىن جاساقپەن جاۋ شەبٸن بۇزىپ, سەلەڭگٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىنا قاراي بارعۋشىن ەلٸنە ٶتٸپ كەتەدٸ.
وسى وقيعادان كەيٸن عانا تەمٸرشٸننٸڭ جاقتاستارىنىڭ سانى ارتىپ, موڭعول تايپالارى ونى مويىنداي باستادى. مەركٸت بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ التىن بەلبەۋٸن تاعىنىپ, ولاردىڭ بولات تۇياق جىلقىلارىن مٸنگەن كەزدە عانا تەمٸرشٸن مەن جامۇقا ٶزدەرٸن ناعىز حانعا لايىق كٶرە باستادى. ەكە دوسى تۇعرىل مەن اندا جامۇقا دوستىقتارىن دەلەلدەدٸ…
مەركٸت ەرلەرٸنٸڭ سازايىن بەرٸپ,
دٷنيە مٷلكٸن(!) ولجالاپ,
بٸز ولاردى جەڭدٸك.
(كوزين س.ا., 1941, ب. 104-105).
قۇپييا شەجٸرەنٸڭ سٶزٸنە سٷيەسەك 1180 جىلى بولعان سول وقيعادان باستاپ بايكٶل القابى دالاسىنداعى موڭعول حالىقتارىنىڭ تاريحىندا جاڭا دەۋٸر باستالدى. بۇرىنان تٷركٸ بيلٸك مٶرٸ استىندا جٷرگەن موڭعول تايپالارىندا ٶزٸمٸز يمپەرييا بولا الامىز دەگەن ٷمٸت پايدا بولا باستادى.
بٸرٸنشٸ جەڭٸلٸس پەن قايتا تۇتانعان ٶز ارا سوعىس اراسىنداعى 17 جىلدىق ٷزٸلٸس بٸراز جۇمباق بولىپ تۇر. مٷمكٸن بۇل ۋاقىتتا ەكٸ جاق تا كٷش-قۋات جينعان شىعار بەلكٸم? جاس ٶسٸپ, كەكتەن تۋعان جاڭا قان قۇمارلىق تەكٸرەس اۋماعىن موڭعول القابى شەكاراسىنىڭ سىرتىنا دەيٸن كەڭەيتتٸ. مەسەلەن 1199-1198 جىلدارى شىڭعىس قاعان تاتارلارعا قارسى جورىققا اتتانعاندا تۇعىرىل, وعان ايتپاي ەندٸ ەس جيناپ جاتقان مەركٸت ەلٸن قايتا شاپقان. توقتا بەك بارعۋشىن-توعىم باعىتىنا دەيٸن شەگٸنەدٸ. ال ونىڭ ٷلكەن ۇلى توقۇز بەك سول سوعىستا مەرت بولادى. قۇتتى مەن شىلاۋىن اتتى ەكٸ ۇلى جەنە توقتا قۇتتىقتاي مەن شاعارۋ اتتى ەكٸ قىزى تۇتقىنعا تٷسەدٸ. تۇعىرىل وسى جولعى ولجادان شىڭعىسقا ٷلەس بەرمەي قويادى (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.2, ب. 128). كەيٸن تۇعىرىل ۋاڭ حان مەركٸت جەرٸنٸڭ كەرەي قونىسىنا قوسىلعانىن جارييا ەتەدٸ. بٸراق نايمان ساربازى كٶكساي-سابراق ۋاڭ حاننىڭ بٸرگە تۋاعان ٸنٸلەرٸن شاپقان كەزدە قۇتتى مەن شىلاۋىن تۇعىرىلدان بٶلٸنٸپ, سەلەڭگٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىنداعى ەكەلەرٸنە بارىپ قوسىلادى (كوزين س.ا., 1941, ب. 126).
ۋاڭ حاننىڭ ون مىڭداعان ەسكەرٸمەن توقتا بەكتٸڭ ارتىنان قۋالاپ بارعۋشىن القبىنا دەيٸن بارعانى ەسكە ساقتايتىن جەيت. سەبەبٸ موڭعول ەسكەرلەرٸمەن سوعىس جٷرگٸزگەن توقتا بەك ەرقاشان بارعۋشىن-توعىمعا شەگٸنٸپ وتىرعان. دەمەك توقتا مەن ونىڭ ٷزەڭگٸلەس دوستارى قازٸرگٸ وڭتٷستٸك ياكۋتييانىڭ اۋماعىنا بارىپ تاسالانىپ وتىرعان. وسىلايشا تٶمەنگٸ تۇڭعىس ەۆەنكتەرٸندە تاقتا جەنە توقتىحان ەسٸمدەرٸنٸڭ كەزدەسۋٸن ۆ.ا. تۋگولۋكوۆ توقتا بەكپەن بايلانىستىرادى (تۋگولۋكوۆ ۆ.ا., 1985, ب. 111).
موڭعول دەرەكتەرٸ بوينشا توقتا بەك پەن مەركٸتتەر الدىمەن ٶزدەرٸ كەيٸن تايشۋىت, تاتار, جامۇقا جەنە نايمان حانى بۇيرىقپەن دە بٸرٸگٸپ شىڭعىس حان موڭعولدارىمەن شايقاسقان. بٸراق بەرٸ سەتسٸز اياقتالىپ شەگٸنۋگە مەجبٷر بولىپ وتىرعان. توقتا بەك پەن ونىڭ ۇلدارى موڭعول ساحاراسىنداعى شىڭعىسحانعا قارسى كٷرەستەردٸڭ بەرٸندە دەرلٸك نەگٸزگٸ قولباسشىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ بولىپ ارپالىسقان. سانى جاعىنان جٷز ەسە باسىم تٷمەندەرمەن تەڭسٸز ۇرىس جٷرگٸزٸپ ەردايىم جاۋ شەبٸن بۇزىپ, ٶزدەرٸنٸڭ تۋعان دالالارىنا ورالىپ جٷرگەن (سانداگ ش., 1970, ب. 22).
موڭعولييانىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ شايقاستاردا جەڭٸلٸسكە ۇشىراعان ەسكٸ دۇشپان توقتا بەك پەن جامۇقا نايمان تايان حاننىڭ ورداسىنا كەزدەسكەن. بۇل فاكت بٸزدٸ موڭعولدار مەن مەركٸتتەر اراسىنداعى تەكەتٸرەس قاندى كەك ەمەس تەك ەسكەري ديكتاتۋراعا تالاس ەكەن دەگەن قورىتىندىعا الىپ كەلەدٸ. بٸراق شەشۋشٸ شايقاستاردا جەڭٸلٸس تاپقان ۇلىستار شىڭعىس حاننىڭ بيلٸگٸن مويىنداۋعا مەجبٷر بولدى. تەك مەركٸتتەر عانا مويىنداماي سەلەڭگٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىنا قايتادان كەتە باردى. 1203 جىلى قۇرىلتايدا ۇلى قاعان جارييالانعان شىڭعىس حانعا قارسى مەركٸتتەر بايكٶلدٸڭ باتىس اۋماعىنداعى شاشىراپ جٷرگەن تايپالاردىڭ باسىن قۇراپ قايتا كٷرەس جٷرگٸزە باستايدى (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.2, ب. 148).
ىزالى شىڭعىس سەلەڭگٸ القابىنا باسىپ كٸرگەندە حواس-مەركٸتتەردٸڭ ەمٸرشٸسٸ دايىر-ٷيسٸن وعان قۇلان-قاتۋن دەگەن قىزىن بەرٸپ دوستىق مەمٸلەگە كەلەدٸ. (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.1, ب. 116). بٸراق موڭعول تٷمەنٸ دايىر-ٷيسٸن جايلاۋىنان كەتكەن كەزدە مەركٸت جاۋىنگەرلەرٸ قالعان ەسكەرلەردٸ قىرىپ سالىپ, بٷلٸك سالادى. موڭعول شەكەرا باقىلاۋشى ەسكەري بٸرلٸكەرٸ بٷلٸكشٸل مەركٸتتەردٸ ورمان القابىنا دەيٸن ەزەر شەگٸندٸرەدٸ (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.2, ب. 149). سوندا شىڭعىس قاعان: «بٸز ولاردى بٸزبەن بٸرگە ولسىن دەپ ەدٸك, بٸراق ولار بٷلٸك شىعاردى!» دەپ, ەندٸگەرٸ بٸرٸگە المايتىنداي ەتٸپ شابىڭدار دەگەن بۇيرىق بەرەدٸ. دايىر-ٷيسٸن جۇرتىن ەكٸنشٸ رەت شاپقان شىڭعىس حان ونى ٶتٸرتٸپ, ەيەلٸ تٶرەگەنە-قاتۋندى ۇلى ٶگەدەيگە بەرەدٸ (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.1, ب. 116). وسىلايشا حواس-مەركٸتتەر جيھانگەرگە مويىنسۇنۋعا مەجبٷر بولدى دەسەك تە بۋريات جەنە سولتٷستٸك حالىقتارى اراسىنداعى ولاردىڭ ۇرپاقتارى جاعدايدىڭ ولاي بولماعاندىعىن دەلەلدەپ تۇر.
دايىر ٷيسٸن بٷلٸگٸ تۋرالى ەڭگٸمەدە كٶتەرلٸستٸ مەركٸت اقسٷيەكتەرٸنٸڭ شىعارعاندىعىن, ال بٷلٸكتٸ باسۋعا ٶزدەرٸنٸڭ قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ ات سالىسقاندىعى تۋرالى ايتىلادى. بۇل فاكتٸلەر بٸزدٸ موڭعولدار مەن مەركٸتتەر اراسىنداعى تەكەتٸرەس تايپالىق ەمەس ازاماتتىق سوعىس دەرەجەسٸندە بولدى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا يتەرمەلەيدٸ. بٸر شەپتە تەڭٸرگە تابىنعان موڭعول دالاسى ۇلىستارىنىڭ كٶبٸ ۇلىقتاعان ەسكٸ اسىلزادا ۇلىس; ەكٸنشٸ شەپتە ەلەمدٸ جاۋلاپ الا الاتىن قۋاتتى يمپەرييا قۇرعىسى كەلگەن جوسپار يەسٸ.
1204 جىلدىڭ كٷزٸندە قاراجالدىڭ قاينار بۇلاعىندا شىڭعىس قاعان مەركٸت توقا بەكپەن شايقاسىپ, ساعارا-كەگەرە دەگەن جەردە ونىڭ قول استىنداعى قىزمەتشٸلەرٸ مەن مٷلكٸن باسىپ الدى. توقتا بەك پەن قۇتتى جەنە شىلاۋىن باستاعان ۇلدارى تاعى دا شەپتٸ بۇزىپ سىتىلىپ كەتەدٸ. شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ ارتارىنان قۋعىنعا تٷسٸپ التايدىڭ سٸلەمدەرٸندە قىستاپ قايتادى. ۆ.ۆ.بارتولدتىڭ ايتۋىنشا قىستا ەنيسەيدٸ باسىپ ٶتٸپ ەرتٸسكە بارا جاتقان جولدا توقتا بەكتٸ ەنيسەي قىرعىزدارىنىڭ بەس كنيازدٸگٸ بيلەۋشٸ دەپ تانىپ ٷلگەرگەن ەدٸ. ايتا كەتۋ كەرەك سول ورمان حالىقتارىن جاۋلاۋ ٷشٸن جوشى جٸبەرٸلگەن بولاتىن. قىرعىز تويوندارى مەن باسقا تايپالاردىڭ كٶسەمدەرٸ جوشىعا اق سۇڭقار بەرٸپ ۇلىق تۇتقان. كەيٸنٸرەك وڭتٷستٸك سٸبٸر حالىقتارى دا شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنا باعىنىشتىلىعىن بٸلدٸرٸپ اق قىران ۇسىنعان.
1208 جىلى شىڭعىس حان جورىققا شىققانا مەركٸتتٸڭ بۇرىنعى وداقتاسى - ويراتتار تولىق جويىلۋدان قورقىپ, وعان مەركٸتتەر تاسالانعان جەردٸ كٶرسەتٸپ بەرەدٸ (تيۆانەنكو ا.ۆ., 1992, ب. 48). وسى ۋاقىتتا نايمان كٷشٸلٸك حان كٷشٸن مەركٸت توقتا بەكپەن بٸرٸكتٸرٸپ, ەرتٸس اعىسىنداعى بۇقتىرمادا شايقاسقا دايىندىق جٷرگٸزٸپ جاتقان ەدٸ. شىڭعىس حاننىڭ ەسكەرٸ تار جول ارقىلى ورمانعا ەنٸپ كٷتپەگەن جەردەن مەركٸتتەرگە شابۋىل جاسايدى "قۇن-شۇبۋىن" جەبەسٸ تيٸپ توقتا بەك مايدان دالاسىندا قازا تابادى. ۇلدارى ەكەلەرٸن ٶز قولدارىمەن جەرلەپ نەمەسە دەنەسٸن ٶزدەرٸمەن بٸرگە الىپ كەتە الماعاندىقتان مەركٸت بەگٸنٸڭ باسىن كەسٸپ الىپ كەتەدٸ. نايماندار مەن مەركٸتتەر بٸرگە قالماي ارىقاراي ەركٸم ٶز جولىمەن كەتكەن. ەرتٸستەن ٶتكەن كەزدە كٶبٸ سۋعا كەتتٸ. امان قالعاندارى ارعى جاعاعا جەتكەن سوڭ بٶلٸنٸپ كەتتٸ (كوزين س.ا., 1941, ب.143).
وسىلايشا ٶز مەركٸت ۇلىسىنىڭ ەركٸندٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن جٷرگٸزگەن كٷرەسٸ ەرلٸكتەرگە تولى موڭعول ٷستٸرتٸنٸڭ ۇلى وعلانى قازا تاپتى.
توقتا بەكتٸڭ تٸكەلەي مۇراگەرٸ بولعان ٷلكەن ۇلى توقۇز بەك, تۇعىرىل حانمەن بولعان سوعىستا ٶلگەن ەدٸ. باسقا قۇسا, قۇتتى, شىلاۋىن, شيبۇق جەنە قولتۋعان مەرگەن سىندى ۇلدارى ەر تٷرلٸ كەزەڭدە شىڭعىس حاننىڭ تٸكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا موڭعول ەسكەرلەرٸنٸڭ قولىنان اجال قۇشتى. شىڭعىسحاننىڭ توقتا بەككە بەرگەن قىزىنان تۋعان جيەنٸ شىلاۋىن دا ناعاشىسىنىڭ ٶشپەندٸلٸگٸنەن امان قالمادى. كەيبٸر دەرەكتەردە توقتا بەكتٸڭ قۇتتى, ۇرحان جەنە شىلاۋىن اتتى ٸنٸلەرٸ بولعان دەپ جازادى. بٸراق ولار تۋرالى ەشقانداي باسقا اقپارات كٶزٸ كەزٸكپەيدٸ. سول دەرەك كٶزدەرٸ توقتا بەكتٸڭ ماجار, تۇسقان, ينالشى جەنە تۇرانشى دەگەن ۇلدارىنىڭ دا بولعانىن جازادى.
تاعى دا راشيد-اد-ديننٸڭ ايتۋىنشا سوڭعى سوعىستان كەيٸن توقتا بەكتٸڭ كەنجە ۇلى شەبەر ساداقشى قولتۋعان مەرگەن قىپشاقتارعا قاشىپ كەتەدٸ. قۋعىنعا جٸبەرٸلگەن جاساق ونى ۇستاپ جوشىنىڭ الدىنا ەكەلەدٸ. قولتۋعاننىڭ قانداي مىقتى مەرگەن ەكەنٸن ەستٸپ جٷرگەن جوشى وعان نىسانا اتقىزىپ كٶرمەك بولادى. قولتۋعان ٸركەس تٸركەس بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸن سالىپ وق تارتقاندا سوڭعى جەبە الدىڭعى جەبەنٸڭ اشاسىنان تيٸپ ەكٸگە جارىپ ٶتكەن. ونىڭ مەرگەندٸگٸنە مەيلٸنشە قىزىققان جوشى ەكەسٸنە كٸسٸ سالىپ, قولتۋعان مەرگەندٸ ٶلتٸرمەي الىپ قالۋدى سۇرايدى. الايدا شىڭعىس بۇل پٸكٸرگە كەلٸسپەيدٸ: «مەركٸت تايپاسىنان اسقان قان قۇمار تايپا جوق: بٸز ولارمەن قانشاما رەت شايقاستىق; ولاردان قايعى-قاسٸرەت پەن قيىندىقتار كٶپ شەكتٸك, قايتا شابار جاۋدى قالاي تٸرٸ قالدىرۋعا بولادى? مەن سەندەر ٷشٸن بۇل ەلدەر مەن ەسكەرلەر, تايپالاردى جاۋلاپ الدىم; (بۇل ادام) بٸزگە نە قاجەت? اتا جاۋدىڭ ٶلگەنٸ جاقسى (راشيد-اد-دين, ت.1, ك.1, ب. 116).
1204 جىلى موڭعول التايىنا قاشقان مەركٸتتەدٸڭ بٸر بٶلٸگٸ كەيٸنٸرەك ويراتتارعا قوسىلعان دەپ ەسەپتەلٸپ جٷر. حVٸٸٸ عاسىردا قالماق جەرٸنە بارعان اكادەميك گ.ف. ميللەر واردىڭ شىڭعىس حانمەن ۇزاق جىلدار تىنباي سوعىسقان ينالشى, تۇرانشى دەگەن ۇلدارى بار توقتا بەك دەگەن حاندارى بولعان ەكەن دەپ جازادى (ميللەر گ.ف., 1937, ب. 179).
ا.ۆ. تيۆانەنكو سٸبٸر حالىقتارىنىڭ قۇتى سانالاتىن دايان-دەرحە وبرازىنىڭ استىندا وسى ۇلى مەركٸت قولباسشىسى توقتا بەكتٸڭ تۇلعاسى جاتىر دەپ ەسەپتەيدٸ. ميفولوگييالىق دەستٷرگە سٷيەنسەك دايان-دەرحە شىڭعىس حانمەن سوعىس جٷگٸزٸپ, اجال قۇشقان ورتالىق ازييانىڭ وسى ايماعىنىڭ باستى شامانى رەتٸندە سۋرەتتەلدٸ. دايان-دەرحە كۋلتٸ موڭعولييانىڭ بٷكٸل اۋماعىندا ەسٸرەسە وڭتٷستٸك بۋرياتييا مەن سولتٷستٸك موڭعولييادا كەڭٸنەن تاراعان. الايدا كەڭ كٶلەمدٸ اڭىزدار التايلىقتار, تٶلەڭگٸتتەر, دٶربەتتەر, تۋۆالار مەن ۋراڭقايلار سيياقتى سايان-التايدىڭ تٷركٸتٸلدەس حالىقتارى اراسىندا جازىلىپ ساقتالعان (تيۆانەنكو ا.ۆ., 1998, ب. 30-31).
ا.ۆ. تيۆانەنكونىڭ ايتۋىنشا قالقالاردىڭ اراسىندا دايان دەرحەنٸڭ قۇرباندىققا ادامنىڭ ٶزٸن شالعان مىقتى, قان قۇمار شامان رەتٸندە سۋرەتتەلۋٸ ونىڭ جادىنداعى مەرٸتتەر مەن موڭعول ەسكەرلەرٸ اراسىنداعى ۇزاق جىلدار بولعان قييان كەستٸ ۇرىستاردىڭ ٸزٸ بولسا كەرەك (تيۆانەنكو ا.ۆ., 1998, ب. 32).
نەتيجەسٸندە ا.ۆ.تيۆانەنكو بىلاي دەپ سۇراق سۇرايدى: «مەركٸت توقتا بەكتەن باسقا ورتا عاسىرلارداعى سولتٷستٸك موڭعولييا جەنە التاي-سايان جوتالارى مەن بايكٶلدٸڭ ارعى بەتٸندە تٷركٸ حالقىنان شىعىپ, ٶز ۇلىسىنىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن قايتپاي ۇرىس سالىپ, شىڭعىس قولىنان قازا تاپقان باسقا كٸم بار? (تيۆانەنكو ا.ۆ., 1998, ب. 32).
وسىلايشا توقتا بەك ٶلگەننەن كەيٸن دە تٸرٸ اتاندى قوقىتقان ٶلگەن بۋرانىڭ باسىنداي تٷركٸ-موڭعول حالىقتارىنىڭ ارۋاعىنا تابىنىپ, ازا تۇتقان فولكلور قاھارمانىنا اينالىپ كەتە باردى
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر
راشيد-اد-دين. سبورنيك لەتوپيسەي. – ت.I, كن.1 – 2. – م.; ل.: يزد-ۆو ان سسسر, 1952. – 221 س.
كوزين س.ا. سوكروۆەننوە سكازانيە. مونگولسكايا حرونيكا 1240 گ. مونگولسكيي وبىدەننىي يزبورنيك/ ۆۆەدەنيە ۆ يزۋچەنيە پامياتنيكا, پەرەۆود, تەكستى, گلوسساريي. – م.;ل.: يزد-ۆو ان سسسر, 1941. – ت.1. – س. 5-122.
سانداگ ش. وبرازوۆانيە ەدينوگو مونگولسكوگو گوسۋدارستۆا ي چينگيسحان // تاتارو-مونگولى ۆ ازيي ي ەۆروپە. – م.: گلاۆنايا رەداكتسييا ۆوست. ليت. يزد-ۆا «ناۋكا», 1970. – س. 22.
تيۆانەنكو ا.ۆ. گيبەل پلەمەني مەركيتوۆ. – ۋلان-ۋدە: يزد-ۆو بنتس سو ران, 1992. – 70 س.
تيۆانەنكو ا.ۆ. گيبەل پلەمەني مەركيتوۆ. پەرەيزدانيە. – سليۋديانكا, 1998. – 112 س.
دۋگاروۆ د.س. يستوريچەسكيە كورني بەلوگو شامانستۆا نا ماتەريالە وبريادوۆوگو فولكلورا بۋريات. – م.: ناۋكا, 1991. – 302 س.
تۋگولۋكوۆ ۆ.ا. تۋنگۋسى (ەۆەنكي ي ەۆەنى) سرەدنەي ي زاپادنوي سيبيري. – م.: ناۋكا, 1985. – 285 س.
ميللەر گ.ف. وپيسانيە سيبيرسكوگو تسارستۆا. – م.; ل.: يزد-ۆو ان سسسر, 1937. – كن.1. – 607 س.
ۆاسيليي ۆاسيلەۆيچ ۋشنيتسكيي, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, بايكٶل ٶڭٸرٸ مەن سولتٷستٸك ازييانى (يگي ان رس (يا)) زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
زەرتتەۋ رگنف («ساحا حالقىنىڭ ەرتە ەتنيكالىق تاريحى») № 06-04-79103 ا / ت جوباسىنىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن جٷزەگە اسىرىلعان.
