Mekemtas Myrzahmetuly: Ultty taný rýhani kemeldikke súienedi

Filologiia ǵylymdarynyń doktory, Memlekettik syilyqtyń laýreaty Mekemtas Myrzahmetulymen ózi qalam tartqan kórnekti tulǵalar ja­iynda pikir almasyp, áńgime qaýzaǵan edik. Olardyń ult múddesine sińirgen eńbekteri, shyǵarmashylyqtary jáne zerttep-zerdeleý jumystary týraly ǵalym oilaryn óz sózimen bergendi jón kórdik.

Túrki tilin tiriltken tulǵalar

Júsip Balasaǵun men Qoja Ahmet Iasaýi týraly sóileý bir jaǵynan ońai, jattandy sózderdi tizbektei aita berýge bolady. Ekinshi jaǵynan qiyn. Bizdiń zertteýshiler bir ózekti nársege kire almai júr. Olar «Qutty bilik» týraly aitqanda, memleket, saiasat, sharýashylyq, mámilegerlik óner, aqyndyq, sheshendik jáne basqalar týraly sóz etedi. Biraq  kitapta eń ózekti rýhani másele jatqanyn sezbeidi. Bul qabattyń astaryn tereńinen ashpai, shyǵarmanyń ideialyq mazmunyn ǵylymi turǵydan taratyp bere almaimyz.

«Qutty bilikti» zerttegende naǵyz zer­de­leitin máselemiz – «jáýanmárttik» iliminiń negizderin ashyp, taldaý. Sonda ǵana qalǵanyn tolyq tani alamyz. Biz kitaptyń rýhani ózegin tappai, syrtyn ainalyp áýrelenýdemiz. Men bul rýhani ózekke Abaidyń qudireti arqyly tústim. Abaidy zerttei júrip, jańa tanymǵa qadam bastym.

Al Qoja Ahmet Iasaýidi halyq nege kókke kóterip, áýlie tutady? Óitkeni, Iasaýi din men qazaqtyń ulttyq dástúrin úilestire bildi. Ekinshiden, poeziiany «Qutty bilikten» keiin túrki tilinde sói­letti. Ǵylym men poeziiada ústemdik et­ken arab, parsy tilderinen birinshi ret bas tartqan «Qutty biliktiń» avtory bolsa, ekinshisi – Iasaýi. Túrki tili óte saq, kiik siiaqty ustatpaityn, sony yryqqa kóndirip, kitap jazý – úlken qubylys. Túrki tilinde poeziiany úshinshi jazǵan tulǵa – Álisher Naýai. Osylardyń arqasynda poeziiada, ǵylymda túrki tili qoldanyla bastady.

Qazaqtardy Resei bodandyqqa salǵan­da, birden Túrkistandaǵy kesenesine tiis­ti. General Cherniaev keseneni jermen-jeksen etkisi keldi, zeńbirekpen eki tu­syn buzyp ta úlgergen. Biraq jarty álem shýlap, áreń alyp qaldy. Keńes ókimetiniń sholaq belsendileri de dinmen aiaýsyz kúresti. Molda ataýlyny tutas qamap, kóbin jer aýdardy. Birazy atylyp ketti. Halyqtyń búkil rýhani sanasyn Iasaýi ilimi ustap kelgenin qarsy kúshter jaqsy biledi.

 «Tolyq adam ilimi» – biregei rýhani qubylys

Halyq áli Abaidy tolyq tanyǵan joq. Keńes biligi kezinde Abai shyǵar­ma­larynan ateist, materialist degen kandidattyq, doktorlyq dissertatsiialar qorǵaldy. Halyqtyń sanasyn sol uǵym áli de kólegeilep tur. Osyny biz birtindep, jańa dúnietanym arqyly nasihattap, durys jolǵa qoiýymyz kerek. Menińshe, Astanada Abaidyń ǵylymi-zertteý institýtyn ashpai bolmaidy, óitkeni eski dúnietanym túbirimen teristeldi. Dúniege jańa dúnietanym keldi. Endi bizder ateizm-materializm degen jalǵan uǵymdy umytyp, Uly sana jolyna bet burdyq. Baǵyt-baǵdarymyz ózgerdi. Abai murasyn, uly sana tanymy turǵysynan bilip, nasihattaýǵa kóshemiz.

Abai nege ómir boiy zarlap ótti? Pendelik kózben qaraǵanda, olai etetin jóni joq edi ǵoi. Eshteńege muqtaj bol­ǵan emes, sonda nege zar iledi? Ony qyn­jyltqan halqynyń qasireti, bodan­dyq taǵdyry. On segiz jyl bi, bolys bol­ǵan ol biliktiń ishki qupiiasyn, bizdi sor­latqan saiasi ádisin tereń tanyp bilgen. Sodan keiin patshaǵa telegramma jiberip: «Mynaý sailaý eldi búldirip jatyr. Siz general-gýbernatorlarǵa buiryq berińiz, bolystardy taǵaiyndap qoisyn», degen oiyn jetkizdi. Patsha olai istemeidi, óitkeni ol «sekseýil ádisin» qoldanyp otyr. Bul ádisti Ba­tys Sibirdiń general-gýbernatory Speran­skii usynǵan. Ol patshaǵa jazǵan qyz­met hatynda: «Qazaqtyń dalasynda sek­seýil degen aǵash ósedi eken, baltalasa jarylmaidy, shege qaqsa kirmeidi, bi­raq sekseýildi sekseýilge ursa byt-shyty shyǵady. Osy sekseýil ádisin qazaqqa qoldanaiyq» depti. Mine, Resei imperiiasynyń bizge qoldanǵan basty saia­saty osyǵan negizdelgen. Ár bolysta 12 aýyl bolady, ol 12 aýyl ár túrli rýdan bolýy shart, sodan keiin 4 aýylnai, 4 bi sailanady, taǵy da onbasy, elýbasy laýazymdaryn qosqanda, shamamen 270-tei  qyzmet orny bolady. Qazaqtardy soǵan talastyrady. Ash itterge maily súiekti laqtyryp jibergende bári birden bas salady emes pe?! Dál osy sekildi qazaqtar da qyzmet úshin itshe talasty, osydan kelip qazaqtyń minezi buzyldy. Muny kórip, sezgen  Sultanmahmut Toraiǵyrov:

Abai tusy qazaqtyń buzylǵany,

Qaralyqqa ainalyp qyzyl qany…

Aq peiil baýyrmaldyq qalyp ketip,

Jelbýaz «surqiia» bop qyzynǵany.

Mas bolyp partiiaǵa qyzyp alǵan,

Dalanyń tabiǵatyn buzyp alǵan,

Eldigine, jerine ám dinine

Quryldy talai tuzaq, talai qaqpan, dep qamyǵa jyrlady. Mundaǵy tuzaq degeni – missionerlik saiasat. Iaǵni sho­qyn­dyryp, orystandyrý boldy. Al qaq­­pan degeni – bizdi qasiretke uryn­dyr­­ǵan sekseýil ádisi. Minez-qulqymyz túze­ler emes, Abai osyny kórdi. Qalai elime járdem etemin dep, halqyna em úshin tolyq adam iliminiń negizin sala bastady, biraq aiaqtai almai ketti. Tek rý­hani ózegin júieleýge ǵana úlgerdi. Áýezov bilse de aita almady, sebebi bul ilim tikelei dinmen bailanysty bolatyn. Abai­dyń tolyq adam iliminiń formýlasy úsh sózden ǵana turady: biri – aqyl, jai aqyl emes, nurly aqyl. Sodan keiin, na­qyliia, ǵaqliia dálelderge súienip, ádi­letti alady. Úshinshisi – rahym. Osy­lardyń negizinde kitap jazǵanmyn. Alaida, onyń uǵymy kúrdeli, oqýǵa aýyr bolyp ketti, biraq qoldanysta júr. Endi tili jeńil, uǵymy qarapaiym kitap jazýdy qolǵa aldym.

«Sender qazaqqa kereksińder»

1961 jyly Muhtar Áýezov Tájik­s­ta­n­nan Tashkent qalasyna kelgende, kútip alyp áńgimelesken edim. Muny uiymdastyrǵan sol kezdegi kafedra meńgerýshimiz Álmanbet Tóleýov bolatyn. Kezdesýde kandidattyq dissertatsiia tóńireginde eki saǵattai pikirlestik. Muqań: «Qandai taqyryp alasyń?» dep surady. «Abai jáne Shyǵys» taqyrybyn alaiyn», dedim. «Joq! Jolyń bolmaidy, balam», dedi. Erteńgisin taǵy bas qostyq. «Ne boldy, taqyrypty oilandyń ba?» dedi. «Oilandym, sony alamyn», dedim. «Jetekshiń qandai taqyryp usynyp edi?» «Abai ádebi murasynyń zerttelý jaiy týraly, asa qiyn taqyryp  eken», dep kúmiljidim. «Dál osy taqyrypty al!», dedi buiyra. «Oi, aǵa! Talas bolyp ketedi ǵoi». «Kishigirimderin syna da, aýqymdy dúnielerdi synamai jaza ber. Sonyń ózi jetip jatyr», dedi. Aqyry, sol taqyrypqa Áýezov pen jetekshim Qajym Jumaliev kúshtep kóndirdi.

Aspirantýraǵa Baýkeń – Baýyrjan Mo­myshuly arqyly túskenmin. Keiin kele qyzyqtym da, álgi taqyrypqa múlde kirip kettim. Al Shyǵysty báribir shy­ǵar­dym. «Abai jáne Shyǵys» degen kitapty jaz­ǵanyma búginde ózim tań qalamyn. Ýaqytynda Jaratýshynyń ózi jol kórsetken siiaqty.

Doktorlyq dissertatsiiamda «Muhtar Áýezov jáne Abai problemalary» degen taqyryppen tórt máseleni zertteý nysanasyna alǵanmyn. Olar Abaidyń ómirbaiany, ádebi ortasy, shyǵarmalarynyń tekstologiiasy jáne Shyǵysqa qatysy Áýezov zertteýinde dep atalady. Sońǵysyna Áýezovti ádeii qalqan etip aldym. Sonyń ózinde alǵashqy úsheýin akademikter qoldady da, Shyǵysty alyp tasta dep otyryp aldy. Men kónbedim, segiz jyl boiy qorǵatpai qoidy. «Shyǵysty almaimyn, ol bolmasa qorǵamai-aq qoiaiyn» dep tabandylyq tanyttym. Keiin, qaita qurý kezinde M.Áýezovtiń qyzy Láila, akademikter Záki Ahmetov jáne Serik Qirabaev úsheýi qoldap, solardyń arqasynda qorǵadym-aý.

Qazirgi mektep oqýlyqtaryn qarasań, Abaidyń shyǵysy týraly bir sóz joq. Óitkeni, 1949 jyly KOKP Ortalyq komitetiniń kosmopolitizm týraly arnaiy qaýlysy shyqty. Onda Shyǵys pen Batysqa bas igenderdi talqandaimyz delingen, osynyń saldarynan qanshama adam qýǵynǵa túsip, qurbandyqqa ushy­rady. Áýezov te qýdalandy, ǵylym kan­didaty Qońyratbaevty Almatydan qýyp, qańǵytyp jiberdi. Jeti jyldyq mektepte sabaq berip júrgen jerinen keiin Qyzylorda pedagogikalyq insti­tý­tynyń direktory Ádil Ermekov sha­qy­ryp, qyzmetke alady. Sonda júrip dok­torlyǵyn qorǵady. Ol kezde men ony­nshy synypta oqyp júrgen bozbalamyn, qandai qaýly shyǵyp jatqanyn qaidan bileiin. Áýezovtiń: «Balam, jolyń bolmaidy», degenine sol qujat sebep bolǵanyn keiin túsindim.

Áýezovtiń kóp oiy ishinde ketti. «Biz ketemiz, sender qalýlaryń kerek, qazaq­tyń ómirin, dástúrin qazaqqa jet­ki­zetin bir adam qajet, sol seniń moi­nyń­da», de­gen Baitursynovtyń Muhtarǵa aitqan sózin maǵan Qaiym aǵai jetkizgen edi. Álimhan Ermekov pen Muhań: «Biz bir­ge ketemiz», dep kónbegen ǵoi. «Joq! Aqy­maq bolmańdar, biz bas tikkenbiz, sender qa­zaqqa kereksińder», degen Baitursynov. Son­dyqtan da Áýezovtiń joly qiyn bol­dy, ol Lenin syilyǵynyń laýreaty bol­ǵanda ǵana erkin tynystady. Oǵan deiin tór­ge otyrǵyzyp qoiyp, synap jatqanyn talai kórdik. «Abaidyń Batysynan Shyǵysy basym» degen pikiri úshin de qyspaqqa aldy.

Bahadúr Baýyrjan. Aqtarylmaǵan arhivter

Halyq bahadúri Baýyrjan Momyshuly týraly aitylmaǵan áńgime áli kóp. Men batyrdyń sońǵy basylǵan otyz tomdyǵyna burynǵy qysqartýlardyń barlyǵyn qaita kirgizdim. Ony basý da ońai bolmady. Serik Úmbetovke Jambyl oblysynyń ákimi bolyp otyrǵan kezinde: «Baýkeńniń júz jyldyǵy jaqyndap keledi. Soǵan áreket etýimiz kerek. Men joba usynyp otyrmyn. Siz jiyrma bes million teńge bólińiz. Men otyz tom shyǵaramyn», dedim. «Kóke, ony qaidan tabasyz? Biz oqityn bes-alty-aq kitap qoi», dedi. «Ol arhivte jatyr». «Shyǵara alasyz ba?» «Shyǵaramyn». Kóp uzatpai máseleni máslihattyń aldyna qoidy, depýtattar bekitip berdi. Sodan keiin 25 million teńge uiymdastyrýǵa, 25 million teńge basýǵa aldym da, bárin tastai qylyp túgel oryndap berdim. Men endi Baýkeńniń júz tomdyǵyn jasap jatyrmyn. Qaidan tabamyn? Onyń barlyq arhivin sóiletý kerek. Máskeýde batyrdyń akademiiada oqyǵan segiz myń bet lektsiiasy jatyr. Ózge de arhivterin qosa eseptegende. Qazir qupiia dep bermei otyr.

Ekinshi – 1942 jyly Baýkeńniń dańqy qatty aspandady. Sol kezde Momysh­ulynyń ústinen «Diviziiada ultshyl» degen aryz jazylǵan. Soǵys júrip jatyr. Máskeýdi ýysynda ustap otyrǵan Sherbakov basqaratyn saiasi biýronyń músheleri teksertý júrgizgen. Onysy shala bolyp, ekinshi tekserý júrgizedi. Qazaqstan ortalyq partiia komitetiniń sol kezdegi hatshysy Ábdihalyqovqa bir aidyń ishinde sarbazdardan bas­tap generaldarǵa deiin – barlyǵynyń Baýkeń týraly pikirin ákelý júkteledi. Nátijesinde bahadúr aqtalyp shyǵady. Ony kóre almaǵan adamdar osylai jasaǵan. Mine, bul da tórt myń bettik qujat, Resei arhivinde saqtaýly. Sonda on eki myń bet boldy ma?

Úshinshi – B.Momyshulynyń Kýbaǵa jiyrma kúnge barǵan saparynda sói­legen sózderinen úlken bir tom shyǵady. Olar ispan tilinde daiarlap otyr. Arnaiy ókilimizdi jibersek, beretinderin aitqan. Biraq qupiia dep qaitaryp jiberipti.

Tórtinshi – qazir Baýkeń aralasqan áskeri adamdardyń arhivterin qarap jatyrmyz. Kóp nárse tabylýda. Uzaq ýaqyt kerek eken. Ózimiz úsh-aq adambyz, jumys qaýyrt, alaida bitiremiz.

Besinshi – Baýkeńniń úiinde eki shaba­dan óz qolymen syzǵan karta jatyr. Ol eki júz jeti ret kirdi ǵoi maidanǵa. Ár kirgen saiyn karta jasaidy eken. Qalai soǵysady, qai tustan soqqy beredi, qorshaýǵa alý tásili – barlyǵy kartaǵa túsiriledi. Biz ony oqi almaimyz, biraq bastyramyz. Bul generaldarǵa, áskeri oqý oryndaryna kerek. Sonda Baýkeńniń murasy júzden asyp ketedi. Biz tek igere almai jatyrmyz.

 Jazyp alǵan

Ashat RAIQUL.

Mekemtas Myrzahmetuly: Abai Shyǵysynyń esigin ashtyq, biraq áli ishine kire almadyq

Mekemtas Myrzahmetov: Qazaqtyń minezi ózgerip ketti

Mekemtas Myrzahmetuly: Resei astanasynyń aty qazaq jigitiniń qurmetine qoiylǵan