فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلىمەن ٶزٸ قالام تارتقان كٶرنەكتٸ تۇلعالار جايىندا پٸكٸر الماسىپ, ەڭگٸمە قاۋزاعان ەدٸك. ولاردىڭ ۇلت مٷددەسٸنە سٸڭٸرگەن ەڭبەكتەرٸ, شىعارماشىلىقتارى جەنە زەرتتەپ-زەردەلەۋ جۇمىستارى تۋرالى عالىم ويلارىن ٶز سٶزٸمەن بەرگەندٸ جٶن كٶردٸك.
تٷركٸ تٸلٸن تٸرٸلتكەن تۇلعالار
جٷسٸپ بالاساعۇن مەن قوجا احمەت ياساۋي تۋرالى سٶيلەۋ بٸر جاعىنان وڭاي, جاتتاندى سٶزدەردٸ تٸزبەكتەي ايتا بەرۋگە بولادى. ەكٸنشٸ جاعىنان قيىن. بٸزدٸڭ زەرتتەۋشٸلەر بٸر ٶزەكتٸ نەرسەگە كٸرە الماي جٷر. ولار «قۇتتى بٸلٸك» تۋرالى ايتقاندا, مەملەكەت, ساياسات, شارۋاشىلىق, مەمٸلەگەرلٸك ٶنەر, اقىندىق, شەشەندٸك جەنە باسقالار تۋرالى سٶز ەتەدٸ. بٸراق كٸتاپتا ەڭ ٶزەكتٸ رۋحاني مەسەلە جاتقانىن سەزبەيدٸ. بۇل قاباتتىڭ استارىن تەرەڭٸنەن اشپاي, شىعارمانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن عىلىمي تۇرعىدان تاراتىپ بەرە المايمىز.
«قۇتتى بٸلٸكتٸ» زەرتتەگەندە ناعىز زەردەلەيتٸن مەسەلەمٸز – «جەۋانمەرتتٸك» ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزدەرٸن اشىپ, تالداۋ. سوندا عانا قالعانىن تولىق تاني الامىز. بٸز كٸتاپتىڭ رۋحاني ٶزەگٸن تاپپاي, سىرتىن اينالىپ ەۋرەلەنۋدەمٸز. مەن بۇل رۋحاني ٶزەككە ابايدىڭ قۇدٸرەتٸ ارقىلى تٷستٸم. ابايدى زەرتتەي جٷرٸپ, جاڭا تانىمعا قادام باستىم.
ال قوجا احمەت ياساۋيدٸ حالىق نەگە كٶككە كٶتەرٸپ, ەۋليە تۇتادى? ٶيتكەنٸ, ياساۋي دٸن مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق دەستٷرٸن ٷيلەستٸرە بٸلدٸ. ەكٸنشٸدەن, پوەزييانى «قۇتتى بٸلٸكتەن» كەيٸن تٷركٸ تٸلٸندە سٶيلەتتٸ. عىلىم مەن پوەزييادا ٷستەمدٸك ەتكەن اراب, پارسى تٸلدەرٸنەن بٸرٸنشٸ رەت باس تارتقان «قۇتتى بٸلٸكتٸڭ» اۆتورى بولسا, ەكٸنشٸسٸ – ياساۋي. تٷركٸ تٸلٸ ٶتە ساق, كيٸك سيياقتى ۇستاتپايتىن, سونى ىرىققا كٶندٸرٸپ, كٸتاپ جازۋ – ٷلكەن قۇبىلىس. تٷركٸ تٸلٸندە پوەزييانى ٷشٸنشٸ جازعان تۇلعا – ەلٸشەر ناۋاي. وسىلاردىڭ ارقاسىندا پوەزييادا, عىلىمدا تٷركٸ تٸلٸ قولدانىلا باستادى.
قازاقتاردى رەسەي بوداندىققا سالعاندا, بٸردەن تٷركٸستانداعى كەسەنەسٸنە تيٸستٸ. گەنەرال چەرنياەۆ كەسەنەنٸ جەرمەن-جەكسەن ەتكٸسٸ كەلدٸ, زەڭبٸرەكپەن ەكٸ تۇسىن بۇزىپ تا ٷلگەرگەن. بٸراق جارتى ەلەم شۋلاپ, ەرەڭ الىپ قالدى. كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ شولاق بەلسەندٸلەرٸ دە دٸنمەن اياۋسىز كٷرەستٸ. مولدا اتاۋلىنى تۇتاس قاماپ, كٶبٸن جەر اۋداردى. بٸرازى اتىلىپ كەتتٸ. حالىقتىڭ بٷكٸل رۋحاني ساناسىن ياساۋي ٸلٸمٸ ۇستاپ كەلگەنٸن قارسى كٷشتەر جاقسى بٸلەدٸ.
«تولىق ادام ٸلٸمٸ» – بٸرەگەي رۋحاني قۇبىلىس
حالىق ەلٸ ابايدى تولىق تانىعان جوق. كەڭەس بيلٸگٸ كەزٸندە اباي شىعارمالارىنان اتەيست, ماتەرياليست دەگەن كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالار قورعالدى. حالىقتىڭ ساناسىن سول ۇعىم ەلٸ دە كٶلەگەيلەپ تۇر. وسىنى بٸز بٸرتٸندەپ, جاڭا دٷنيەتانىم ارقىلى ناسيحاتتاپ, دۇرىس جولعا قويۋىمىز كەرەك. مەنٸڭشە, استانادا ابايدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشپاي بولمايدى, ٶيتكەنٸ ەسكٸ دٷنيەتانىم تٷبٸرٸمەن تەرٸستەلدٸ. دٷنيەگە جاڭا دٷنيەتانىم كەلدٸ. ەندٸ بٸزدەر اتەيزم-ماتەرياليزم دەگەن جالعان ۇعىمدى ۇمىتىپ, ۇلى سانا جولىنا بەت بۇردىق. باعىت-باعدارىمىز ٶزگەردٸ. اباي مۇراسىن, ۇلى سانا تانىمى تۇرعىسىنان بٸلٸپ, ناسيحاتتاۋعا كٶشەمٸز.
اباي نەگە ٶمٸر بويى زارلاپ ٶتتٸ? پەندەلٸك كٶزبەن قاراعاندا, ولاي ەتەتٸن جٶنٸ جوق ەدٸ عوي. ەشتەڭەگە مۇقتاج بولعان ەمەس, سوندا نەگە زار يلەدٸ? ونى قىنجىلتقان حالقىنىڭ قاسٸرەتٸ, بوداندىق تاعدىرى. ون سەگٸز جىل بي, بولىس بولعان ول بيلٸكتٸڭ ٸشكٸ قۇپيياسىن, بٸزدٸ سورلاتقان ساياسي ەدٸسٸن تەرەڭ تانىپ بٸلگەن. سودان كەيٸن پاتشاعا تەلەگرامما جٸبەرٸپ: «مىناۋ سايلاۋ ەلدٸ بٷلدٸرٸپ جاتىر. سٸز گەنەرال-گۋبەرناتورلارعا بۇيرىق بەرٸڭٸز, بولىستاردى تاعايىنداپ قويسىن», دەگەن ويىن جەتكٸزدٸ. پاتشا ولاي ٸستەمەيدٸ, ٶيتكەنٸ ول «سەكسەۋٸل ەدٸسٸن» قولدانىپ وتىر. بۇل ەدٸستٸ باتىس سٸبٸردٸڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى سپەرانسكيي ۇسىنعان. ول پاتشاعا جازعان قىزمەت حاتىندا: «قازاقتىڭ دالاسىندا سەكسەۋٸل دەگەن اعاش ٶسەدٸ ەكەن, بالتالاسا جارىلمايدى, شەگە قاقسا كٸرمەيدٸ, بٸراق سەكسەۋٸلدٸ سەكسەۋٸلگە ۇرسا بىت-شىتى شىعادى. وسى سەكسەۋٸل ەدٸسٸن قازاققا قولدانايىق» دەپتٸ. مٸنە, رەسەي يمپەريياسىنىڭ بٸزگە قولدانعان باستى ساياساتى وسىعان نەگٸزدەلگەن. ەر بولىستا 12 اۋىل بولادى, ول 12 اۋىل ەر تٷرلٸ رۋدان بولۋى شارت, سودان كەيٸن 4 اۋىلناي, 4 بي سايلانادى, تاعى دا ونباسى, ەلۋباسى لاۋازىمدارىن قوسقاندا, شامامەن 270-تەي قىزمەت ورنى بولادى. قازاقتاردى سوعان تالاستىرادى. اش يتتەرگە مايلى سٷيەكتٸ لاقتىرىپ جٸبەرگەندە بەرٸ بٸردەن باس سالادى ەمەس پە?! دەل وسى سەكٸلدٸ قازاقتار دا قىزمەت ٷشٸن يتشە تالاستى, وسىدان كەلٸپ قازاقتىڭ مٸنەزٸ بۇزىلدى. مۇنى كٶرٸپ, سەزگەن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ:
اباي تۇسى قازاقتىڭ بۇزىلعانى,
قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى…
اق پەيٸل باۋىرمالدىق قالىپ كەتٸپ,
جەلبۋاز «سۇرقييا» بوپ قىزىنعانى.
ماس بولىپ پارتيياعا قىزىپ العان,
دالانىڭ تابيعاتىن بۇزىپ العان,
ەلدٸگٸنە, جەرٸنە ەم دٸنٸنە
قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان, دەپ قامىعا جىرلادى. مۇنداعى تۇزاق دەگەنٸ – ميسسيونەرلٸك ساياسات. ياعني شوقىندىرىپ, ورىستاندىرۋ بولدى. ال قاقپان دەگەنٸ – بٸزدٸ قاسٸرەتكە ۇرىندىرعان سەكسەۋٸل ەدٸسٸ. مٸنەز-قۇلقىمىز تٷزەلەر ەمەس, اباي وسىنى كٶردٸ. قالاي ەلٸمە جەردەم ەتەمٸن دەپ, حالقىنا ەم ٷشٸن تولىق ادام ٸلٸمٸنٸڭ نەگٸزٸن سالا باستادى, بٸراق اياقتاي الماي كەتتٸ. تەك رۋحاني ٶزەگٸن جٷيەلەۋگە عانا ٷلگەردٸ. ەۋەزوۆ بٸلسە دە ايتا المادى, سەبەبٸ بۇل ٸلٸم تٸكەلەي دٸنمەن بايلانىستى بولاتىن. ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸنٸڭ فورمۋلاسى ٷش سٶزدەن عانا تۇرادى: بٸرٸ – اقىل, جاي اقىل ەمەس, نۇرلى اقىل. سودان كەيٸن, ناقىلييا, عاقلييا دەلەلدەرگە سٷيەنٸپ, ەدٸلەتتٸ الادى. ٷشٸنشٸسٸ – راحىم. وسىلاردىڭ نەگٸزٸندە كٸتاپ جازعانمىن. الايدا, ونىڭ ۇعىمى كٷردەلٸ, وقۋعا اۋىر بولىپ كەتتٸ, بٸراق قولدانىستا جٷر. ەندٸ تٸلٸ جەڭٸل, ۇعىمى قاراپايىم كٸتاپ جازۋدى قولعا الدىم.
«سەندەر قازاققا كەرەكسٸڭدەر»
1961 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆ تەجٸكستاننان تاشكەنت قالاسىنا كەلگەندە, كٷتٸپ الىپ ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸم. مۇنى ۇيىمداستىرعان سول كەزدەگٸ كافەدرا مەڭگەرۋشٸمٸز ەلمانبەت تٶلەۋوۆ بولاتىن. كەزدەسۋدە كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا تٶڭٸرەگٸندە ەكٸ ساعاتتاي پٸكٸرلەستٸك. مۇقاڭ: «قانداي تاقىرىپ الاسىڭ?» دەپ سۇرادى. «اباي جەنە شىعىس» تاقىرىبىن الايىن», دەدٸم. «جوق! جولىڭ بولمايدى, بالام», دەدٸ. ەرتەڭگٸسٸن تاعى باس قوستىق. «نە بولدى, تاقىرىپتى ويلاندىڭ با?» دەدٸ. «ويلاندىم, سونى الامىن», دەدٸم. «جەتەكشٸڭ قانداي تاقىرىپ ۇسىنىپ ەدٸ?» «اباي ەدەبي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ جايى تۋرالى, اسا قيىن تاقىرىپ ەكەن», دەپ كٷمٸلجٸدٸم. «دەل وسى تاقىرىپتى ال!», دەدٸ بۇيىرا. «وي, اعا! تالاس بولىپ كەتەدٸ عوي». «كٸشٸگٸرٸمدەرٸن سىنا دا, اۋقىمدى دٷنيەلەردٸ سىناماي جازا بەر. سونىڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر», دەدٸ. اقىرى, سول تاقىرىپقا ەۋەزوۆ پەن جەتەكشٸم قاجىم جۇماليەۆ كٷشتەپ كٶندٸردٸ.
اسپيرانتۋراعا باۋكەڭ – باۋىرجان مومىشۇلى ارقىلى تٷسكەنمٸن. كەيٸن كەلە قىزىقتىم دا, ەلگٸ تاقىرىپقا مٷلدە كٸرٸپ كەتتٸم. ال شىعىستى بەرٸبٸر شىعاردىم. «اباي جەنە شىعىس» دەگەن كٸتاپتى جازعانىما بٷگٸندە ٶزٸم تاڭ قالامىن. ۋاقىتىندا جاراتۋشىنىڭ ٶزٸ جول كٶرسەتكەن سيياقتى.
دوكتورلىق ديسسەرتاتسييامدا «مۇحتار ەۋەزوۆ جەنە اباي پروبلەمالارى» دەگەن تاقىرىپپەن تٶرت مەسەلەنٸ زەرتتەۋ نىساناسىنا العانمىن. ولار ابايدىڭ ٶمٸربايانى, ەدەبي ورتاسى, شىعارمالارىنىڭ تەكستولوگيياسى جەنە شىعىسقا قاتىسى ەۋەزوۆ زەرتتەۋٸندە دەپ اتالادى. سوڭعىسىنا ەۋەزوۆتٸ ەدەيٸ قالقان ەتٸپ الدىم. سونىڭ ٶزٸندە العاشقى ٷشەۋٸن اكادەميكتەر قولدادى دا, شىعىستى الىپ تاستا دەپ وتىرىپ الدى. مەن كٶنبەدٸم, سەگٸز جىل بويى قورعاتپاي قويدى. «شىعىستى المايمىن, ول بولماسا قورعاماي-اق قويايىن» دەپ تاباندىلىق تانىتتىم. كەيٸن, قايتا قۇرۋ كەزٸندە م.ەۋەزوۆتٸڭ قىزى لەيلا, اكادەميكتەر زەكي احمەتوۆ جەنە سەرٸك قيراباەۆ ٷشەۋٸ قولداپ, سولاردىڭ ارقاسىندا قورعادىم-اۋ.
قازٸرگٸ مەكتەپ وقۋلىقتارىن قاراساڭ, ابايدىڭ شىعىسى تۋرالى بٸر سٶز جوق. ٶيتكەنٸ, 1949 جىلى كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ كوسموپوليتيزم تۋرالى ارنايى قاۋلىسى شىقتى. وندا شىعىس پەن باتىسقا باس يگەندەردٸ تالقاندايمىز دەلٸنگەن, وسىنىڭ سالدارىنان قانشاما ادام قۋعىنعا تٷسٸپ, قۇرباندىققا ۇشىرادى. ەۋەزوۆ تە قۋدالاندى, عىلىم كانديداتى قوڭىراتباەۆتى الماتىدان قۋىپ, قاڭعىتىپ جٸبەردٸ. جەتٸ جىلدىق مەكتەپتە ساباق بەرٸپ جٷرگەن جەرٸنەن كەيٸن قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەدٸل ەرمەكوۆ شاقىرىپ, قىزمەتكە الادى. سوندا جٷرٸپ دوكتورلىعىن قورعادى. ول كەزدە مەن ونىنشى سىنىپتا وقىپ جٷرگەن بوزبالامىن, قانداي قاۋلى شىعىپ جاتقانىن قايدان بٸلەيٸن. ەۋەزوۆتٸڭ: «بالام, جولىڭ بولمايدى», دەگەنٸنە سول قۇجات سەبەپ بولعانىن كەيٸن تٷسٸندٸم.
ەۋەزوۆتٸڭ كٶپ ويى ٸشٸندە كەتتٸ. «بٸز كەتەمٸز, سەندەر قالۋلارىڭ كەرەك, قازاقتىڭ ٶمٸرٸن, دەستٷرٸن قازاققا جەتكٸزەتٸن بٸر ادام قاجەت, سول سەنٸڭ موينىڭدا», دەگەن بايتۇرسىنوۆتىڭ مۇحتارعا ايتقان سٶزٸن ماعان قايىم اعاي جەتكٸزگەن ەدٸ. ەلٸمحان ەرمەكوۆ پەن مۇحاڭ: «بٸز بٸرگە كەتەمٸز», دەپ كٶنبەگەن عوي. «جوق! اقىماق بولماڭدار, بٸز باس تٸككەنبٸز, سەندەر قازاققا كەرەكسٸڭدەر», دەگەن بايتۇرسىنوۆ. سوندىقتان دا ەۋەزوۆتٸڭ جولى قيىن بولدى, ول لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولعاندا عانا ەركٸن تىنىستادى. وعان دەيٸن تٶرگە وتىرعىزىپ قويىپ, سىناپ جاتقانىن تالاي كٶردٸك. «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم» دەگەن پٸكٸرٸ ٷشٸن دە قىسپاققا الدى.
باھادٷر باۋىرجان. اقتارىلماعان ارحيۆتەر
حالىق باھادٷرٸ باۋىرجان مومىشۇلى تۋرالى ايتىلماعان ەڭگٸمە ەلٸ كٶپ. مەن باتىردىڭ سوڭعى باسىلعان وتىز تومدىعىنا بۇرىنعى قىسقارتۋلاردىڭ بارلىعىن قايتا كٸرگٸزدٸم. ونى باسۋ دا وڭاي بولمادى. سەرٸك ٷمبەتوۆكە جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ وتىرعان كەزٸندە: «باۋكەڭنٸڭ جٷز جىلدىعى جاقىنداپ كەلەدٸ. سوعان ەرەكەت ەتۋٸمٸز كەرەك. مەن جوبا ۇسىنىپ وتىرمىن. سٸز جيىرما بەس ميلليون تەڭگە بٶلٸڭٸز. مەن وتىز توم شىعارامىن», دەدٸم. «كٶكە, ونى قايدان تاباسىز? بٸز وقيتىن بەس-التى-اق كٸتاپ قوي», دەدٸ. «ول ارحيۆتە جاتىر». «شىعارا الاسىز با?» «شىعارامىن». كٶپ ۇزاتپاي مەسەلەنٸ مەسليحاتتىڭ الدىنا قويدى, دەپۋتاتتار بەكٸتٸپ بەردٸ. سودان كەيٸن 25 ميلليون تەڭگە ۇيىمداستىرۋعا, 25 ميلليون تەڭگە باسۋعا الدىم دا, بەرٸن تاستاي قىلىپ تٷگەل ورىنداپ بەردٸم. مەن ەندٸ باۋكەڭنٸڭ جٷز تومدىعىن جاساپ جاتىرمىن. قايدان تابامىن? ونىڭ بارلىق ارحيۆٸن سٶيلەتۋ كەرەك. مەسكەۋدە باتىردىڭ اكادەمييادا وقىعان سەگٸز مىڭ بەت لەكتسيياسى جاتىر. ٶزگە دە ارحيۆتەرٸن قوسا ەسەپتەگەندە. قازٸر قۇپييا دەپ بەرمەي وتىر.
ەكٸنشٸ – 1942 جىلى باۋكەڭنٸڭ داڭقى قاتتى اسپاندادى. سول كەزدە مومىشۇلىنىڭ ٷستٸنەن «ديۆيزييادا ۇلتشىل» دەگەن ارىز جازىلعان. سوعىس جٷرٸپ جاتىر. مەسكەۋدٸ ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ششەرباكوۆ باسقاراتىن ساياسي بيۋرونىڭ مٷشەلەرٸ تەكسەرتۋ جٷرگٸزگەن. ونىسى شالا بولىپ, ەكٸنشٸ تەكسەرۋ جٷرگٸزەدٸ. قازاقستان ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ سول كەزدەگٸ حاتشىسى ەبدٸحالىقوۆقا بٸر ايدىڭ ٸشٸندە ساربازداردان باستاپ گەنەرالدارعا دەيٸن – بارلىعىنىڭ باۋكەڭ تۋرالى پٸكٸرٸن ەكەلۋ جٷكتەلەدٸ. نەتيجەسٸندە باھادٷر اقتالىپ شىعادى. ونى كٶرە الماعان ادامدار وسىلاي جاساعان. مٸنە, بۇل دا تٶرت مىڭ بەتتٸك قۇجات, رەسەي ارحيۆٸندە ساقتاۋلى. سوندا ون ەكٸ مىڭ بەت بولدى ما?
ٷشٸنشٸ – ب.مومىشۇلىنىڭ كۋباعا جيىرما كٷنگە بارعان ساپارىندا سٶيلەگەن سٶزدەرٸنەن ٷلكەن بٸر توم شىعادى. ولار يسپان تٸلٸندە دايارلاپ وتىر. ارنايى ٶكٸلٸمٸزدٸ جٸبەرسەك, بەرەتٸندەرٸن ايتقان. بٸراق قۇپييا دەپ قايتارىپ جٸبەرٸپتٸ.
تٶرتٸنشٸ – قازٸر باۋكەڭ ارالاسقان ەسكەري ادامداردىڭ ارحيۆتەرٸن قاراپ جاتىرمىز. كٶپ نەرسە تابىلۋدا. ۇزاق ۋاقىت كەرەك ەكەن. ٶزٸمٸز ٷش-اق ادامبىز, جۇمىس قاۋىرت, الايدا بٸتٸرەمٸز.
بەسٸنشٸ – باۋكەڭنٸڭ ٷيٸندە ەكٸ شابادان ٶز قولىمەن سىزعان كارتا جاتىر. ول ەكٸ جٷز جەتٸ رەت كٸردٸ عوي مايدانعا. ەر كٸرگەن سايىن كارتا جاسايدى ەكەن. قالاي سوعىسادى, قاي تۇستان سوققى بەرەدٸ, قورشاۋعا الۋ تەسٸلٸ – بارلىعى كارتاعا تٷسٸرٸلەدٸ. بٸز ونى وقي المايمىز, بٸراق باستىرامىز. بۇل گەنەرالدارعا, ەسكەري وقۋ ورىندارىنا كەرەك. سوندا باۋكەڭنٸڭ مۇراسى جٷزدەن اسىپ كەتەدٸ. بٸز تەك يگەرە الماي جاتىرمىز.
جازىپ العان
اسحات رايقۇل.
