Máskeýdi 1088 jyly Asat Mosqaý degen jigit bilegen. Halyq ony erekshe jaqsy kórgendikten, shahar atyn "Máskeý" dep qoiypty.
Belgili ǵalym, filologiia ǵylymdarynyń doktory, professor Mekemtas Myrzahmetuly Syr óńiriniń stýdent jastarymen birneshe kezdesý ótkizip, kezdesý barysynda uly Abaidyń qarasózderi men óleńderindegi adam tárbiesine bailanysty taǵylymdy oilaryn ortaǵa saldy. Kezdesý barysynda tilshiler ǵalymdy suhbatqa tartyp, tarihtaǵy tyń taqyryptarǵa qozǵaý salypty.
– Ótken jyly ǵana biz qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap óttik. Osy tusta ótkenimizdi jańǵyrtyp, tarihty jańasha kózqaraspen qaita jazýdy qolǵa aldyq. Ulttyq tarihymyzǵa bailanysty tyń derekter aitylýda. Ǵalym retinde sizdiń alyp-qosaryńyz bar ma?
– Ulttyq tarihqa bailanysty áli kúnge zertteýdi qajet dúnieler óte kóp. Bir ǵana Abaidyń "tolyq adamyn" dál qazirgi ideologiiaǵa paidalansaq, biz kóp nárseden utar edik. Patsha úkimeti bizdi sekseýil ádisimen basqarǵan. Sekseýildi baltamen shapsa, jarylýy qiyn, al bir-birine ursa, tez jarylady. Qazaqty bir-birine ańdytý arqyly bizdiń ózimizdi ǵana emes, sanamyzdy da quldyqta ustaǵan. Osy saiasatty keńestik biliktegiler de paidalandy. Keńester Odaǵyndaǵy 15 respýblikanyń ishinde eń qatty orystanǵan el - biz ek.
Shyn mánisinde, bizdiń tarihymyz b.e.d. 7 ǵasyrdan bastalýy kerek. HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaqtar úshke bólindi: batystaǵy qazaqtar, Qoqan handyǵyna qaraǵan qazaqtar, ońtústiktegi qazaqtar. HH ǵasyrdaǵy zar-zaman kezeńinde ómir súrgen 140 aqyn sol kezeńniń shynaiy kórinisin baiandaidy. Al bular áli kúnge tolyqqandy zerttelip bitken joq. Eń bastysy, Abaidy "tolyq tanydyq" dep aita almaimyn. Shákárim men Abai "jan - máńgilik" degen. Iaǵni adamnyń ómiri bitken soń, bizdiń janymyz aspan keńistiginde bolady. Qazirgi Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Máńgilik el» ideiasynyń negizi osynda jatyr.
Abaida ne shyǵys, ne batys jete almaǵan oilar bar. Eger olardyń bárin zerttep, nasihattai bilsek, onda bizdiń urpaǵymyz naǵyz azat oily tulǵa bolar edi.
– Bizdiń ulttyq tarihymyz táýelsizdik alǵanǵa deiin Reseidiń qatań baqylaýynda bolyp, solardyń yqpalymen jazyldy. Sol olqylyqtyń ornyn toltyrý múmkin ba?
– Árine, múmkin. Shyndyq pen aqiqat kúnderdiń kúninde tarih sahnasyna shyǵady. Sizge bir ǵana mysal aitaiyn. Bolgar tarihshysy Kievskii rýsti basqaryp turǵan Suńqar degen qazaq bolypty degen málimetti tapqan. Oǵan Sokolov, Stanislav degen at qoiǵan. Ol sol elde turyp, orys qyzyna úilengen. Reseidiń memlekettik júiesin quryp, jasaǵan osy qazaq bolǵan. Keiin osyny jasyryp qalý úshin Kievtiń uly kniazi Vladimir Monomah jazbalardyń bárin óshirip, kózin joiyp, ornyna jalǵan qujat jasaǵan eken. Biz osyǵan 1860 jyldan beri senip keldik. Sóitsek, bul ótirik eken. Buny Bolgar tarihshylary aityp berdi.
Máskeýde 1088 jyly Asat Mosqaý degen jigit bilegen. Halyq ony erekshe jaqsy kórgendikten, shahar atyn "Máskeý" dep qoiypty. Sonda orystyń astanasynyń aty Máskeý qazaqtyń esiminiń qurmetine qoiylǵan jáne orystyń memlekettik júiesin Suńqar degen qazaq qurǵan.
Dál qazirgi ýaqytta biz uly Abaidy barynsha tanýǵa kúsh salyp, quldyq sanadan arylýymyz kerek. Reseidiń muraǵattarynda bizge qatysty qujattardy joiyp tastaýynda úlken mán bar. Keńestik bilik qazaqtyń basyn kótertpei, baqylaýynda ustap otyrdy. Shyn mánisinde, biz qanymyz - taza, oiymyz - sergek, dúnietanymy óte tereń halyqpyz.
– Siz aitqan derekti ǵalymdar bile me?
– Árine, biledi dep oilaimyn. Kóp ýaqyt ótpei-aq bul shyndyq ta aitylatyn bolady.
Erbolat TURSYNQOJA,
.jpeg)